Lekcija 25

25.1. Formiranje ablativa (पञ्चमी = "peti padež")

Osim kod maskulina/neutra na -a te zamjenica, u singularu su oblici ablativa (पञ्चमी) u svim deklinacijskim klasama identični onima genitiva (षष्ठी).

Osim kod ličnih zamjenica, u pluralu su oblici ablativa u svim deklinacijama identični onima dativa (चतुर्थी).

Sada prepoznajete razlog za redoslijed padeža (विभक्ति) u sanskrtu: oni su raspoređeni tako da se oblici istog izgovora nalaze što bliže jedan drugom - odnosno, jedan ispod drugoga.

Ablativ singulara maskulina/neutra na -a

deva (देव) → devāt (देवात्)

Pitačke, relativne i demonstrativne zamjenice:

	Ablativ singulara Maskulinum / Neutrum	Ablativ singulara Femininum
किम्	kasmāt (कस्मात्)	kasyāḥ (कस्याः)
यद्	yasmāt (यस्मात्)	yasyāḥ (यस्याः)
तद्	tasmāt (तस्मात्)	tasyāḥ (तस्याः)
एतद्	etasmāt (एतस्मात्)	etasyāḥ (एतस्याः)
इदम्	asmāt (अस्मात्)	asyāḥ (अस्याः)

25.2. Upotreba ablativa (पञ्चमी)

"Ablativ označava ono što ostaje fiksno kada se nešto od toga udaljava."

Pāṇini 2,3,28 + 1,4,24

Ablativ se prvenstveno koristi na pitanja "Odakle?", "Zašto?".

1. Dakle, ablativ označava početnu tačku, porijeklo i materijal.

The ablative can therefore also denote the person from whom one buys, hears, wishes for something, etc.

Examples:

ग्रमादागच्छति = "He comes from the village"

अश्वात्पतितः = "fallen from the horse"

तेभ्यो लब्धम् = "received from them (here)"

Examples:

गुरोर्धर्मं शृणोति = "he hears from the teacher about the Dharma"

ब्राह्मणः क्षत्रियाद्धेनुमिच्छति = "the Brāhmaṇa wishes for a milch cow from the Kṣatriya"

2. The ablative stands with verbs meaning "to abstain from", "to protect against", "to defend against", "to fear":

Example:

अरिभ्यो रक्षति = "he protects against the enemies"

3. The ablative denotes the reason or cause:

Examples:

क्रोधात्पुत्रं हन्ति = "He strikes down his son out of anger"

कृतपापत्वान्नरकं गच्छति = "Because he has done evil, he goes to hell" ("Because he is one through whom evil was done")

पापकरणान्नरकं गच्छति = "Because he does/has done evil, he goes to hell"

Nouns that are not feminine can, in order to denote the reason for an action, stand in the instrumental (तृतीया) or ablative (पञ्चमी). Feminines stand in this sense usually in the instrumental, but can occasionally also stand in the ablative.

25.3. The Suffix -तस्

If one wants to express in the singular (unambiguously) that the word is used with an ablative meaning, one can attach the suffix -तस् to the word stem, which forms adverbs with mostly ablative meaning (answering the question "From where?"):

Examples:

आदितस् = "from the beginning"

धर्मतस् = "because of dharma, on account of dharma"

The suffix -तस् also attaches to pronominal stems:

तद् : ततस् (« ta-tas) "from there, there, to that place, on that account, then, for that reason"

यद् : यतस् "from which, of which, from where, where, to where, for what reason, because" (relative)

किम् : कुतस् "from where?" "why?"

25.4. Other ways to express reasons

1. Relative clauses

Relative clauses often express a causal (reasoning), consecutive (resultative) or final (purposive) relationship to the main clause.

Forms of the relative pronoun that serve as causal conjunctions:

• ablative:
• यतस् ... subordinate clause ... ततस् ... main clause ... = "because ..., therefore ..."
• यस्मात् ... subordinate clause ... तस्मात् ... main clause ... = "because ..., therefore ..."
• instrumental:
• येन ... subordinate clause ... तेन ... main clause ... = "by which/because ..., thereby / for that reason ..."

Example:

यतो (यस्माद् / येन) धर्ममिच्छति [ततो (तस्माद् / तेन)] रामो व्रतं चरति = "Because Rāma desires prosperity, he practices the vow"

2. हि

Main clauses can be linked with the particle हि "for, because". A sentence with हि (which must not stand in first position, but rather in second position in prose) gives a reason either for the preceding sentence or for the following sentence:

Example:

जनाः पुण्यं कुर्वन्ति । स्वर्गं हि गन्तुमिच्छन्ति = "People do meritorious deeds. For they wish to go to heaven."

3. Instrumental (तृतीया)

Besides the Ablative (पञ्चमी), the Instrumental (तृतीया) is used to indicate reason or cause. With feminine nouns, the Instrumental is generally obligatory.

Example:

क्रोधेन पुत्रं हन्ति = "He strikes down his son out of anger" = "He strikes down his son in anger"

4. Nouns

Of course, reasons can also be expressed by constructions with

• कारण n. "cause": कारणात् । कारणेन
• हेतु m.
• other nouns meaning "cause"

+ Genitive (षष्ठी) or as the second member of compounds:

Example:

पुण्यस्य कारणात् (हेतोः etc.) = "because of the merit"

5. इति

The motive for an action can be expressed as a thought with इति:

Example:

सम्यक्संबुद्धः सुगत इत्यानन्दो गौतमं धर्मं पृच्छति = "Because the Sugata has fully awakened to truth, Ānanda asks Gautama about his teaching" (« "Thinking 'The Sugata has fully awakened to truth' ..." )

25.5. Word List

त्यज् 1P त्यजति leave, abandon, forsake

Fut. त्यक्ष्यति
Pass. त्यज्यते
PPP त्यक्त
Inf. त्यक्तुम्
Absol. 2: -त्यज्य

from which:

त्याग m.: abandonment, renunciation, avoidance

दार m. pl. (!!!): wife

द्रव्य n.: object, property, material possession, money

धान्य n.: threshed grain

Fig.: धान्यम्
(Image source: Details)

धृ 1U धरति : to hold, to keep firm

Fut. धरिष्यति
Pass. ध्रियते
PPP धृत
Inf. धर्तुम्
Absol. 2: -धृत्य

from this:

धर्म m.: that which is firm and holds fast = Dharma

नित्य ३ : constant, enduring, eternal

नित्यम् Adv.: always, constantly ever

प्रज्ञा f.: wisdom, knowledge

प्रदान n.: giving, donation; gift, donation

मद् 4 P माद्यति (!) : to rejoice, to delight in something (Instr., Gen., Loc.)

Fut. मदिष्यति
Pass. मद्यते
PPP मत्त
Inf. मदितुम्

from this:

मद m.: intoxication, sensual intoxication = sensuality

मान m.: assessment, reputation, fame, honor, pride, conceit, sense of inferiority; (one measures oneself against others)

यदि Conjunction: if

न्याय m.: rule, principle, method, judgment (juridical), logic (from ni + i + a)

अन्यथा Adv.: otherwise, differently, falsely, incorrectly

या 2P याति, यान्ति = गम्

Pass. यायते
PPP यात
Inf. यातुम्
Absol. 2: -याय

दारिद्र्य n. = दरिद्रस्य भावः प्रदान n. = दान शास् 2P शास्ति, शासति (3. pl.) : to command, to teach, to punish

Pass. शिष्यते
PPP शिष्ट ३ : taught
Absol 1.: शासित्वा / शिष्त्वा

from this:

शिक्षा f.: science, instruction; phonetics

स्तेन m.: thief

स्तेय n.: theft

किल्बिष n.: guilt, insult, sin

विना Postposition: without, except (with Acc., Instr., Abl.)

मूल n.: root

Fig.: मूलानि
(Image source: Details)

लिप् 6U लिम्पति (!): to smear, to daub

Fut. लेप्स्यति
Pass. लिप्यते
PPP लिप्त
Inf. लेप्तुम्

from this:

लिप्ति f.: smearing, writing, script

Fig.: लिप्तिः
(Image source: Details)

वर्ष n.,m.: rain, rainy season, year

वह् 1U वहति : to lead, to drive, to blow (wind)

Fut. वक्ष्यति
Pass. उह्यते
PPP ऊढ
Inf. वोढुम्
Absol 2: -उह्य वह् + वि 1P विवहति : to lead away (namely the bride from her parents' house) = to marry

from this:

विवाह m.: leading away, marriage of a woman (Instr., saha) (for marriage see Basham, Wonder pp. 166-171)

Fig.: विवाहः
(Image source: Details)

नी + वि 1U विनयति : to lead away, to instruct, to educate

from this:

विनय m.: removal, education, discipline, buddhist.: monastic discipline, monastic law

विज्ञान n.: knowledge, cognition

विष्टि f.: work, corvée

Fig.: विष्टिः
(Image source: Details)

वृध् 1Ā वर्धते : to grow, to become larger

Fut. वर्धिष्यते
Pass. वृध्यते
PPP वृद्ध : grown up, old, increased
Inf. वर्धितुम्

from this:

वृद्धि f.: growth, increase, guṇa stage (from: vṛdh-ti)

सामर्थ्य n.: that which corresponds to its purpose

स्वभाव m.: being, nature, character

हर्ष m.: (raising of the body hair), joy

हिरण्य ३ : golden ; n.: gold, money, wealth

Fig.: हिरण्यम्
(Image source: Details)

अणु ३ : thin, fine, very small ; m.: atom

गोदान n.: giving of cows / of a cow ; second hair-cutting ceremony (a संस्कार)

25.6. Exercise

A) Complete the declension examples from Lesson 16, Review Exercise A, by adding the 4th Dative (चतुर्थी) and the 5th Ablative (पञ्चमी). Also form declension paradigms with all forms learned so far for

१. सन्त् (m., n.)

२. महान्त् (m., n.)

३. यद् (m., n., f.)

Memorize these declension paradigms!

B) Translate and resolve the compounds into Sanskrit:

गुर्वादेशाद्रामो ग्रामान्नगरं गत्वा साधुगृहं प्रविश्य साधुमुपस्थायालं क्रोधेनेति वक्ति ॥१॥ गुरोरधर्मः श्रोतुं न शक्यत इति श्रुत्या च स्मृतिभिश्चोद्यते ॥२॥ क्षत्रिया जनाञ्छत्रुभ्यो रक्षितुमर्हन्तीति क्षत्रियधर्मः ॥३॥ कृतयज्ञदोषत्वाद्ब्राह्मणो धनं लब्धुं नार्हति ॥४॥ धनलाभहेतोस्ते वैश्या व्रतं कृत्वा ब्रह्मचर्यं चरन्ति ॥५॥ बुद्द्धाश्चार्हन्तश्च दुःखान्मुक्ताः । मुञ्चन्ती बुद्धिर्हि तैः प्राप्ता ॥६॥ लोभेन च क्रोधेन च मोहेन च जना दुष्यन्ति । ततः प्राप्तकाला नरकं पतन्ति ॥७॥ क्षत्रियो महानगरतः शत्रुग्रामं योद्धुं शूरयोधानानयति ॥८॥

पुत्रलाभकारणाद्ब्राह्मणी व्रतं चरति ॥९॥ लब्धपुत्रत्वाद्द्विजेन महासुखमाप्तम् ॥१०॥ विष्णुर्भक्तान्मरणात्पाति ॥११॥ रामाद्विना = रामं विना = रामेण विना ॥१२॥ साधोः शिक्षा गुणाय संपद्यते नासाधोः ॥१३॥ रामः कृष्णाय तिष्ठति ॥१४॥ सुखेन गच्छति ॥१५॥ अलं भयेन ॥१६॥ लोकादधिको हरिः ॥१७॥ (हरi m. = विष्णु / कृष्ण)

Fig.: लोकादधिको हरिः

25.7. सुभाषितानि यतो यतो निवर्तते ततस्ततो विमुच्यते । निवर्तनाद्धि सर्वतो न वेत्ति दुःखमण्वपि ॥१॥

Explanation: सर्वतस् = sarva "every, all" + -tas ; अणु = Nom., Acc. sg. neuter

मानाद्वा यदि वा लोभात् क्रोधाद्वा यदि वा भयात् । यो न्यायमन्यथा ब्रूते स याति नरकं नरः ॥२॥ भवन्ति नरकाः पापात् पापं दारिद्र्यसंभवम् । दारिद्र्यमप्रदानेन ॥३॥ शासनाद्वा विमोक्षाद्वा स्तेनः स्तेयाद्विमुच्यते । अशासित्वा तु तं राजा स्तेनस्याप्नोति किल्बिषम् ॥मनुस्मृति ८.३१६॥ ॥४॥

Explanation: राजा = Nom. sg. to राजन् m. = नृप

25.8. Translation Exercise

1. कौटिलीयार्थशास्त्र १.४.१. on the benefit of economics:

वार्त्ता धान्यपशुहिरण्यकुप्यविष्टिप्रदानादौपकारिकी ॥

2. कौटिलीयार्थशास्त्र १.५. on the education of a prince:

तस्माद्दण्डमूलास्तिस्रो विद्याः ॥१॥ विनयमूलो दण्डः प्राणभृतां योगक्षेमावहः ॥२॥ कृतकः स्वाभाविकश्च विनयः ॥३॥ क्रिया हि द्रव्यं विनयति नाद्रव्यम् ॥४॥ शुश्रूषाश्रवणग्रहणविज्ञानोहापोहतत्त्वाभिनिविष्टबुद्धिं विद्या विनयति नेतरम् ॥५॥
॥ वृत्तचौलकर्मा लिपिं संख्यानं चोपयुन्ञ्जीत ॥७॥ वृत्तोपनयस्त्रयीमान्वीक्षिकीं च शिष्टेभ्यो वार्त्तामध्यक्षेभ्यो दण्डनीतिं वक्तृप्रयोक्तृभ्यः ॥८॥ ब्रह्मचर्यं चा षोडशाद्वर्षाद् ॥९॥ अतो गोदानं दारकर्म चास्य ॥१०॥ नित्यश्च विद्यावृद्धसंयोगो विनयवृद्ध्यर्थम्, तन्मूलत्वाद्विनयस्य ॥११॥
॥ श्रुताद्धि प्रज्ञोपजायते प्रज्ञाया योगो योगादात्मवत्तेति विद्यानां सामर्थ्यम् ॥१६॥
॥ कामक्रोधलोभमानमदहर्षत्यागात्कार्यः ॥१.६.१.॥

Explanation of the words highlighted in red in the text above:

1.5.1. तिस्रस् : Nom, Acc, fem. to त्रि "three"

1.5.2. प्राणभृताम् : Gen. pl. m. to प्राणभृत् m. "beings"

1.5.5. इतरम् Acc. sg. masc. to इतर ३ "other"

1.5.7. कर्मा : Nom. sg. masc. to कर्मन् neut. "deed, work" ; उपयुञ्जीत : Optative 3. sg. Ā to upa-yuj 7 "to appropriate": "may he appropriate"

1.5.8. वक्तृप्रयोक्तृभ्यस् Abl., Dat. pl. to वक्त्र्प्रयोक्तृ (इतरेतरद्वन्द्व) "theorists and practitioners"

1.5.9. षोडश ३ : "sixteenth"

1.5.10. कर्म Nom., Acc. sg. to कर्मन् n. "deed"

1.5.16. धि Sandhi form to हि ; आत्मवत्ता f.: "self-possession"

1.6.1. कार्य ३ "to be done, what must be done"