Skip to content

पाठ 30

A) निम्नलिखित क्रियापदों को व्यक्ति, वचन और वचन लिंग के अनुरूप उपदेश रूपों में परिवर्तित करें:

वर्तमानकालउपदेश
. ह्रियतेह्रियेत
. घ्नन्तिहन्युः
. स्मरतिस्मरेत्
. स्थापयन्तिस्थापयेयुः
. स्तौतिस्तुयात्
. सर्ज्यतेसर्ज्येत
. सुन्वन्तिसुनुयुः
. सिञ्चतिसिञ्चेत्
. शृणोतिशृणुयात्
१०. शक्नुवन्तिशक्नुयुः
११. वर्तन्तेवर्तेरन्
१२. वेशयन्तिवेशयेयुः
१३. वस्तेवसीत
१४. उष्यतेउष्येत
१५. वाद्यतेवाद्येत
१६. उच्यतेउच्येत
१७. लम्भ्यतेलम्भ्येत
१८. रक्षयन्तिरक्षayeयुः
१९. युध्यतेयुध्येत
२०. इज्यतेइज्येत
२१. म्रियतेम्रियेत
२२. मुञ्चन्तिमुञ्चेयुः
२३. मन्यन्तेमन्येरन्
२४. भवतिभवेत्
२५. भजन्तिभजेयुः
२६. ब्रवीतिब्रूयात्
२७. बुध्यतेबुध्येत
२८. पृच्छन्तिपृच्छेयुः
२९. पुनातिपुनीयात्
३०. पातिपायात्
३१. पीयतेपीयेत
३२. पद्यतेपद्येत
३३. पततिपतेत्
३४. पाचयन्तिपाचयेयुः
३५. नृत्यन्तिनृत्येयुः
३६. नीयतेनीयेet
३७. द्विषतेद्विषीरन्
३८. पश्यन्तिपश्येयुः
३९. दोग्धिदुह्यात्
४०. दुष्यतिदुष्येत्
४१. देशयन्तिदेशयेयुः
४२. दहतिदहेत्
४३. तनुतेतन्वीत
४४. जानातिजानीयात्
४५. जानतेजानीरन्
४६. जयन्तिजयेयुः
४७. जायन्तेजायेरन्
४८. चोर्यतेचोर्येत
४९. चारयतिचारयेत्
५०. गच्छन्तिगच्छेयुः
५१. खाद्यतेखाद्येत
५२. क्रीणीतेक्रीणीत
५३. क्रियतेक्रियेत
५४. कोपयतिकोपयेत्
५५. कामयतेकामयेत
५६. इच्छतिइच्छेत्
५७. आययन्तिआययेयुः
५८. आस्यतेआस्येत
५९. आप्नुवतेआप्नुवीरन्
६०. अस्यतेअस्येत
६१. सन्तिस्युः
६२. अश्नुतेअश्नुवीत
६३. अर्हतिअर्हेत्
६४. अदन्तिअद्युः
६५. अध्यापयन्तिअध्यापयेयुः

B) निम्नलिखित वाक्यों का अनुवाद करें और संस्कृत में समासों को तोड़ें:

. जना आर्यसत्यानि जानीयुरिति सुगतेनार्याणां सुखाय जना धर्मं ज्ञाप्यन्ते ॥१॥
(आर्याणि सत्यानि)
बुद्ध ने आर्यों के कल्याण के लिए मनुष्यों को अपने उपदेश प्रकाशित किए, ताकि वे आर्य सत्य को जान सकें।

. ये नरा देवान्न यजेरन्व्रतानि चरेयुरनृतं वदेयुरधर्मं कुर्युस्ते सुखं नाप्नुयुर्मृत्वा नरकं पतेयुः ॥२॥
देवताओं को यज्ञ न करने वाले, व्रत न रखने वाले, झूठ बोलने वाले और अन्याय करने वाले मनुष्य सुखी नहीं होते और मृत्यु के बाद एक नरक में गिर जाते हैं।

. ज्ञातिरागच्छेतितीष्ट्वार्यपुत्रो ज्ञातिं दासमाययति ॥३॥
(आर्यपुत्रःआर्याणां पुत्रः)
आर्य पुत्र चाहता है कि उसके रिश्तेदार आए, और एक दास को रिश्तेदारों को लाने का आदेश देता है।

. अन्नलोभाद्दुःखं जायेतेति प्राप्तज्ञानः सुफलानि नाश्नाति ॥४॥
(अन्नस्य लोभात् प्राप्तं ज्ञानं येन सः)
यह जानकर कि भूख से दुःख उत्पन्न होता है, वह अच्छे फल नहीं खाता।

. क्रयेण विक्रयेण वैश्या जीवेयुरिति वैश्यधर्मः एवं सति वैश्यपुत्राः क्रीणन्ति विक्रीणते ॥५॥
(वैश्यानां पुत्राः)
वैश्यों का कर्त्तव्य है, कि वे खरीद-फरोख्त से जीविका अर्जित करें। इसलिए वैश्य खरीदते और बेचते हैं।

. कृतपापो नरश्चेन्नरके पापात्पूतः स्यात्पुनर्भवं गच्छेत् ॥६॥
(कृतं पापं येन सः पुनर्भवपुनः भवति इति)
यदि कोई पापी नरक में अपनी पापता से शुद्ध हो जाता है, तो उसे पुनर्जन्म होता है।

. ब्राह्मणपुत्रा वेदाध्यायांश्च स्मृत्यध्यायांश्च पुनः पुनरधीयीरन्नित्यार्यधर्मः ॥७॥
(ब्राह्मणानां पुत्राः वेदानामध्यायांश्च स्मृतीनामध्यायांश्च)
आर्यों का कर्त्तव्य है, कि ब्राह्मण-पुत्र वेदों और परम्परा के अध्यायों को बार-बार अध्ययन करते रहें।

⟪७⟫. ⟪ब्राह्मणपुत्रा वेदाध्यायांश्च स्मृत्यध्यायांश्च पुनः पुनरधीयीरन्नित्यार्यधर्मः ॥७॥
(⟪ब्राह्मणानां पुत्राः । वेदानामध्यायांश्च स्मृतीनामध्यायांश्च⟫)
आर्यों का कर्तव्य है कि ब्राह्मणपुत्र वेद और परम्पर के पाठ-अंशों को बारंबार अध्ययन करते रहें।

⟪८⟫. ⟪यो ब्राह्मणः शूद्रां कामयेत स सद्ब्राह्मणो न स्यात् । सद्ब्राह्मणो हि ब्राह्मणीं कामयेत ॥८॥
(⟪सन्⟫-⟪ब्राह्मणः⟫)
एक ब्राह्मण जो शूद्र से प्रेम करता है, वह अच्छा ब्राह्मण नहीं है; क्योंकि एक अच्छे ब्राह्मण को ब्राह्मणी से प्रेम होता है।

⟪९⟫. ⟪सत्यं ब्रूयात्प्रियं ब्रूयान्न ब्रूयात्सत्यमप्रियम् ।
⟪प्रियं च नानृतं ब्रूयादेष धर्मः सनातनः ॥९॥ (मनु IV.138)
सुखद सत्य कहो, दुःखदायक सत्य मत कहो; सुखद असत्य मत कहो, यह शाश्वत धर्म है।


आकृति: ⟪श्रीमोहनभोपेन रावणहस्तो वाद्यते
(चित्र स्रोत: विवरण)


शब्दरूप निर्धारण

निम्नलिखित शब्दरूपों का निर्धारण और अनुवाद करें:

शब्दरूपनिर्धारणअर्थ
⟪१⟫. ⟪भारेलोक. एकव. पुलिं.भार पर
⟪२⟫. ⟪अध्ययनम्नु./अनु. एकव. नपुं.अध्ययन
⟪३⟫. ⟪वस्तुतःक्रि.वि.वास्तव में
⟪४⟫. ⟪वस्त्राणिनु./अनु. बहुव. नपुं.वस्त्र
⟪५⟫. ⟪प्रतिमयाकरण. एकव. स्त्री.प्रतिमिति द्वारा
⟪६⟫. ⟪आचारायदान. एकव. पुलिं.व्यवहार को
⟪७⟫. ⟪आचार्यैःकरण. बहुव. पुलिं.गुरुओं द्वारा
⟪८⟫. ⟪अश्वेषुलोक. बहुव. पुलिं.अश्वों पर
⟪९⟫. ⟪ताम्अनु. एकव. स्त्री.इन्हें
⟪१०⟫. ⟪वृत्त्यैदान. एकव. स्त्री.जीवनशैली को
⟪११⟫. ⟪चरितस्यअप्प. एकव. नपुं.जीवनचरित्र का
⟪१२⟫. ⟪अर्हताकरण. एकव. पुलिं.अर्हत द्वारा
⟪१३⟫. ⟪शक्तीःअनु. बहुव. स्त्री.शक्तियाँ
⟪१४⟫. ⟪कामम्क्रि.वि.इच्छानुसार
⟪१५⟫. ⟪भिक्षवेदान. एकव. पुलिं.भिक्षु को
⟪१६⟫. ⟪भगवद्गीतायाम्लोक. एकव. स्त्री.भगवद्गीता में
⟪१७⟫. ⟪भगवतिलोक. एकव. पुलिं./नपु.आदरणीय में
⟪१८⟫. ⟪भक्त्याःअप्प./अप्प. एकव. स्त्री.प्रेम / प्रेम से
⟪१९⟫. ⟪स्थानात्अप्प. एकव. नपु.स्थान से
⟪२०⟫. ⟪स्थित्याकरण. एकव. स्त्री.नियमन द्वारा
⟪२१⟫. ⟪मात्रायैदान. एकव. स्त्री.माप को
⟪२२⟫. ⟪प्रभृतौलोक. एकव. स्त्री.प्रारंभ में
⟪२३⟫. ⟪हस्तेनकरण. एकव. पुलिं.हाथ द्वारा
⟪२४⟫. ⟪आदेःअप्प./अप्प. एकव. पुलिं.प्रारंभ का/से
⟪२५⟫. ⟪दिष्टिम्अनु. एकव. स्त्री.निर्देश को
⟪२६⟫. ⟪रुद्रःनु. एकव. पुलिं.रुद्र
⟪२७⟫. ⟪मृत्यौलोक. एकव. पुलिं.मृत्यु में
⟪२८⟫. ⟪मृतिःनु. एकव. स्त्री.मृत्यु
⟪२९⟫. ⟪द्विजातयेदान. एकव. पुलिं./स्त्री.द्विज को
⟪३०⟫. ⟪जातिभिःकरण. बहुव. स्त्री.जन्मों द्वारा
⟪३१⟫. ⟪व्याघ्रान्अनु. बहुव. पुलिं.बाघ
⟪३२⟫. ⟪पूजाःनु./अनु. बहुव. स्त्री.पूजन
⟪३३⟫. ⟪शत्रोःअप्प./अप्प. एकव. पुलिं.शत्रु का/से
⟪३४⟫. ⟪उक्तिभ्यःदान./अप्प. बहुव. स्त्री.वचनों को/से
⟪३५⟫. ⟪महान्तिनु./अनु. बहुव. नपु.बड़े
⟪३६⟫. ⟪महतिलोक. एकव. पुलिं./नपु.बड़े में
⟪३७⟫. ⟪सानु. एकव. स्त्री.वे, ये
⟪३८⟫. ⟪तस्यैदान. एकव. स्त्री.उनके लिए
⟪३९⟫. ⟪तस्मिन्लोक. एकव. पुलिं./नपु.इसमें, इस में
⟪४०⟫. ⟪सतेदान. एकव. पुलिं./नपु.सत्/श्रेष्ठ को


अभि.: भक्त्याः
(चित्र स्रोत: विवरण)

:::

Tüpfli's Global Village Library का हिस्सा