पाठ 5
A) निम्नलिखित वाक्यों और समासों का अनुवाद करें और उनमें उपस्थित द्वन्द्वों को संस्कृत में विघटित करें:
1. catvāro varṇā brāhmaṇakṣatriyavaiśyaśūdrāḥ. (Āpastambīyadharmasūtra I,1,1,4 = Vāsiṣṭhadharmaśāstra II,1)
चत्वारो वर्णा ब्राह्मणक्षत्रियवैश्यशूद्राः
व्याख्या catvāras = चत्वारस् = "चार"
ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य और शूद्र चार वर्ण हैं।
catvāro varnā brāhmaṇaḥ kṣatriyo vaiśyaḥ śūdraś ca / catvāro varṇā brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrāś ca.
चत्वारो वर्णा ब्राह्मणः क्षत्रियो वश्यः शूद्रश्च । चत्वारो वर्णब्राह्मणाः क्षत्रिया वश्याः शूद्राश्च ।
2. trayo varṇā dvijātayo brāhmaṇakṣatriyavaiśyāḥ. (Vāsiṣṭhadharmaśāstra II,1)
त्रयो वर्णा द्विजातयो ब्राह्मणक्षत्रियवैश्याः
व्याख्या: trayas = त्रयस् = "तीन"
ब्राह्मण, क्षत्रिय, और वैश्य तीन द्विज वर्ण हैं।
trayo varṇā dvijātayo brāhmaṇaḥ kṣatriyo vaiśyaś ca / trayo varṇā dvijātayo brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāś ca.
त्रयो वर्णा द्विजातयो ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यश्च । त्रयो वर्णाद्विजातयो ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याश्च ।
3. सामवेदऋग्यजुर्वेदास् त्रयी। (कौटिलीयार्थशास्त्र 1.3.1.) (सुगद संस्कृत: सामर्ग्यजुर्वेदास् त्रयी)
सामवेदर्ग्वेदयजुर्वेदास्त्रयी
(उत्तम संस्कृत में: सामर्ग्यजुर्वेदास्त्रयी)
तीन वेद हैं: सामवेद, ऋग्वेद और यजुर्वेद।
sāmaveda ṛgvedo yajurvedaś ca trayī.
सामवेद ऋग्वेदो यजुर्वेदश्च त्रयी ।
- मनुष्य के तीन शत्रु, जो नरक का द्वार बनाते हैं (विष्णुस्मृति 33,1+6): कामक्रोधलोभाः
कामक्रोधलोभाः
काम, क्रोध और लोभ।
kāmaḥ krodho lobhaś ca.
कामः क्रोधो लोभश्च ।
5. maitrīkaruṇāmuditopekṣāś catvāro brahmavihārāḥ.
मैत्रीकरुणामुदितोपेक्षाश्चत्वारो ब्रह्मविहाराः
व्याख्या: brahmavihāra: "ब्रह्म के निवास स्थान", जिन्हें "अपरिमित" भी कहा जाता है: असीमित भावनाएँ। ये बौद्ध ध्यान के रूप हैं, जिनके द्वारा ध्यानी व्यक्ति धीरे-धीरे, चरण-दर-चरण संपूर्ण वास्तविकता को "प्रकाशित" करता है। योग में (योगसूत्र 1,33) भी ये चार मन के शांति प्राप्त करने में महत्वपूर्ण भूमिका निभाते हैं।
असीमित भावनाएँ हैं: मैत्री, करुणा, मुदिता और उpeksha (समता)।
maitrī karuṇā muditopekṣā ca catvāro brahmavihārāḥ.
मैत्री करुणा मुदितोपेक्षा च चत्वारो ब्रह्मविहाराः ।
6. avidyāsmitārāgadveṣābhiniveṣāḥ pañca kleśāḥ. (Yogasūtra 2,3)
अविद्यास्मितारागद्वेषाभिनिवेषाः पञ्च क्लेशाः
व्याख्या: pañca = "पाँच"
पाँच क्लेश हैं: अविद्या, अहंकार, राग, द्वेष और अभिनिवेश।
avidyāsmitā rāgo dveṣo 'bhiniveṣaś ca pañca kleśāḥ.
अविद्यास्मिता रागो द्वेषो ऽभिनिवेषश्च पञ्च क्लेशाः ।
7. ānvīkṣikītrayīvārttādaṇḍanitayo vidyāḥ. (कौटिल्य-अर्थशास्त्र 1.2.1 से।)
आन्वीक्षिकीत्रयीवार्त्तादण्डनितयो विद्याः
विद्याएँ हैं: दर्शनशास्त्र, वेदविद्या, अर्थशास्त्र और दण्डनीति।
ānvīkṣikī trayī vārttā daṇḍanītiś ca vidyāḥ.
आन्वीक्षिकी त्रयी वार्त्ता दण्डनीतिश्च विद्याः ।

अभ.: अभ्निवेशो न वा ।
(चित्र स्रोत: विवरण)
पुनरावृत्ति-अभ्यास पाठ 5
A) अनुवाद करें:
1. vidyā vārttā.
विद्या वार्त्ता
अर्थशास्त्र एक विद्या है।
2. brāhmaṇaḥ kṣatriyo vaiśyaś ca trayo varṇā dvijātayaḥ.
ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यश्च त्रयो वर्णा द्विजातयः
तीन द्विज जातियाँ हैं: ब्राह्मण, क्षत्रिय और वैश्य।
3. dvijā vaiśyāḥ. (2 Möglichkeiten)
द्विजा वैश्याः
वैश्य द्विज हैं / वैश्य-स्त्रियाँ द्विज हैं।
B) संबंधित रूप भरें:
(dvija, sādhu, kavi) ... rāmaḥ
(द्विज, साधु, कवि) ... रामः
dvijo rāmaḥ. sādhū rāmaḥ. kavī rāmaḥ.
द्विजो रामः । साधू रामः । कवी रामः ।
(devī) ... indrāṇī
(देवी) ... इन्द्राणी
devīndrāṇī.
देवीन्द्राणी ।
dvijātayas ... (vaiśyā, kṣatriya)
(द्विजातयस् ... (वैश्या, क्षत्रिय)
dvijātayo vaiśyāḥ. dvijātayaḥ kṣatriyāḥ.
द्विजातयो वश्याः । द्विजातयः क्षत्रियाः ॥
C) निम्नलिखित वाक्य में संस्कृत में समास को खोलें और इस खोले हुए रूप से उसी वाक्य को बनाएं:
sāmargyajurvedās trayī.
सामर्ग्यजुर्वेदास्त्रयी
sāmaveda ṛgvedo yajurvedaś ca trayī / ... yajurvedas trayī
सामवेद ऋग्वेदो यजुर्वेदश्च त्रयी । ... यजुर्वेदस्त्रयी ॥
D) संस्कृत में दो तरीकों से अनुवाद करें (एक बार समास के साथ, एक बार बिना):
"ब्रह्म के निवास-स्थान" हैं: मैत्री, करुणा, मुदिता, उpekṣā।
maitrīkaruṇāmuditopekṣā brahmavihārāḥ. maitrī karunā muditopekṣā (ca) brahmavihārāḥ.
मैत्रीकरुणामुदितोपेक्षा ब्रह्मविहाराः । मैत्री करुणा मुदितोपेक्षा (च) ब्रह्मविहाराः ॥

अभ.: ऋग्वेदः
(छवि स्रोत: विवरण)
