Skip to content

अभ्यास 11

A) नीचे दिए गए वाक्यों का अनुवाद करें

⟪१⟫. ⟪ऋषिः सत्यं वदति ।
वैदिक ऋषि सत्य बोलता है।

⟪२⟫. ⟪ब्राह्मणः पुत्रमिच्छति ।
एक ब्राह्मण पुत्र की कामना करता है।

⟪३⟫. ⟪साधुः स्वर्गं गच्छति ।
एक संत स्वर्ग में जाता है।

⟪४⟫. ⟪ब्राह्मणो ऽनृतं न वदतीति स्मृतिः ।
स्मृति कहती है कि एक ब्राह्मण असत्य नहीं बोलता।

⟪५⟫. ⟪क्षत्रियो ब्राह्मणं धर्मं पृच्छति ।
एक क्षत्रिय धर्म के बारे में ब्राह्मण से पूछता है।

⟪६⟫. ⟪एवं ब्राह्मणो यज्ञेन देवं यजति ।
इस प्रकार ब्राह्मण देवता को यज्ञ अर्पित करता है।

⟪७⟫. ⟪पुत्रः पापं करोतीति वैश्या मन्यते ।
वैश्य की पत्नी का मानना है कि उसका पुत्र बुराई कर रहा है।

⟪८⟫. ⟪क्षत्रियः क्षत्रियेण सह युध्यते ।
क्षत्रिय क्षत्रिय के साथ युद्ध करता है।

⟪९⟫. ⟪अधर्मो ऽनृतमिति पुत्रः पापं न करोति ।
चूंकि असत्य अन्याय है, पुत्र कोई पाप नहीं करता।

⟪१०⟫. ⟪अयं क्षत्रियो धर्मं रक्षति ।
यह क्षत्रिय धर्म की रक्षा करता है।

⟪११⟫. ⟪को ऽग्निं यजते ।
यज्ञ के साथ अग्नि (देवता अग्नि) की पूजा कौन करता है?

⟪१२⟫. ⟪स श्रावको बुद्धं धर्मं पृच्छति ॥
यह शिष्य अपने सिद्धांत के बारे में बुद्ध से पूछता है।

B) A) के वाक्यों को कर्मवाच्य में बदलें

⟪१⟫. ⟪ऋषिणा सत्यमुद्यते । २⟫. ⟪ब्राह्मणेन पुत्र इष्यते । ३⟫. ⟪साधुना स्वर्गो⟫ (⟪स्वर्गं⟫) ⟪गम्यत इति पुत्रेण पुण्यं क्रियते । ४⟫. ⟪ब्राह्मणेनानृतं नोद्यत इति स्मृतिः । ५⟫. ⟪क्षत्रियेण ब्राह्मणो धर्मं पृच्छ्यते । ६⟫. ⟪एवं ब्राह्मणेन यज्ञेन देव इज्यते ।

. पुत्रेण पापं क्रियत इति वश्यया मन्यते

. क्षत्रियेण क्षत्रियेण सह युध्यते

. अधर्मो ऽनृतमिति पुत्रेण पापं n क्रियते

१०. अनेन क्षत्रियेण धर्मो रक्ष्यते

११. केनाग्निरिज्यते

१२. तेन श्रावकेण बुद्धो धर्मं पृच्छ्यते

C) A) के वाक्यों में, जहां यह उचित हो, कर्ता, कर्म और धातु को बहुवचन में बदलें

. ऋषयः सत्यं वदन्ति

. ब्राह्मणाः पुत्रानिच्छन्ति

. साधवः स्वर्गान्गच्छन्तीति पुत्राः पुण्यं कुर्वन्ति

. ब्राह्मणा अनृतं वदन्तीति स्मृतिः

. क्षत्रिया ब्राह्मणान्धर्मं पृच्छन्ति

. एवं ब्राह्मणा यज्ञेन देवाण्यजन्ति

. पुत्राह् पापं कुर्वन्तीति वैश्या मन्यन्ते

. क्षत्रियाः क्षत्रियैः सह युध्यन्ते

. अधर्मो ऽनृतमिति पुत्राः पापं कुर्वन्ति

१०. इमे क्षत्रिया धर्मं रक्षन्ति

११. के (ऽग्निं) ऽग्नीन्यजन्ते

१२. ते श्रावका बुद्धं धर्मं पृच्छन्ति

D) C) द्वारा बनाए गए वाक्यों के लिए कर्मणि प्रयोग बनाएं

. ऋषिभिः सत्यमुद्यते

. ब्राह्मणैः पुत्रा इष्यन्ते

. साधुभिः स्वर्गा गम्यन्त इति पुत्रैः पुण्यं क्रियते

. ब्राह्मणैरनृतं नोद्यत इति स्मृतिः

. क्षत्रियैर्ब्राह्मणा धर्मं पृच्छ्य्न्ते

. एवं ब्राह्मणैर्यज्ञेन देवा इज्यन्ते

. पुत्रैः पापं क्रियत इति क्षत्रियाभिर्मन्यते

. क्षत्रियैः क्षत्रियैः सह युध्यते

. अधर्मो ऽनृतमिति पुत्रैः पापं क्रियते

१०. एभिः क्षत्रियैर्धर्मो रक्ष्यते

११. कैरग्निरिज्यते कैरग्नय इज्यन्ते

१२. तैः श्रावकैर्बुद्धो धर्मं प्र्च्छ्यते


अभ्यास: केनाग्निरिज्यते
(छवि स्रोत: विवरण)


अतिरिक्त अभ्यास

A) निम्नलिखित को सकर्मक क्रियाओं का प्रयोग करते हुए संस्कृत में अनुवाद करें:

1. वैश्य स्त्रियाँ ब्राह्मणों से धर्म के विषय में पूछती हैं।

वैश्याभिर्ब्राह्मणो धर्मं पृच्छ्यते

2. गुरु एक मंत्र उच्चारण करते हैं।

गुरुणा मन्त्र उद्यते

3. पवित्र स्त्रियाँ एक स्वर्ग में प्रवेश करती हैं।

साध्वीभिः स्वर्ग आप्यते स्वर्गो ऽश्यते स्वर्गो गम्यते स्वर्गं गम्यते

4. एक वेदिक ऋषि कोई बुराई नहीं करते।

ऋषिणा पापं क्रियते

5. ब्राह्मण यजक के रूप में देवी को यज्ञों से पूजते हैं।

ब्राह्मनैर्देवीज्यते

6. शूद्रा स्त्री गाँव जाती है।

शूद्रया ग्रामो गम्यते

7. कौन सत्य देखता है?

केन सत्यं दृश्यते

B)

1. द्वन्द्व का प्रयोग करते हुए द्विजों की सभी कृत्य बताएं। संस्कृत में समास को खोलें।

इज्याध्ययनदानानि = इज्याध्ययनं दानं

2. द्वन्द्व का प्रयोग करते हुए वैश्यों की कृत्य बताएं। संस्कृत में समास को खोलें।

कृषिवाणिज्यपाशुपाल्यकुसीदानि = कृषीर्वाणिज्यं (वाणिज्या, वणिज्या) कुसीदं

C) अनुवाद करें:

. श्रवणेन श्रूयते
कान सुनता है। कान से सुना जाता है।

. कर्षकैः कृष्यते
किसान जोतते हैं।

. श्रावकेणेश्वरो नेज्यते
बुद्ध अनुयायी किसी प्रभु को नहीं अर्पित करते।

⟪३⟫. ⟪श्रावकेणेश्वरो नेज्यते ।
एक बुद्ध-अनुयायी किसी प्रभु को बलि नहीं देता।

⟪४⟫. ⟪रक्षिक्या गुरू रक्ष्यते ।
ताम्र-यंत्र गुरु की रक्षा करता है।

⟪५⟫. ⟪ब्राह्मणेनानृतं नोद्यते ।
एक ब्राह्मण कभी असत्य नहीं बोलता।

⟪६⟫. ⟪शूद्रेतरा ।
इतरा एक शूद्र-स्त्री है।

⟪७⟫. ⟪शिक्षा कल्पो व्याकरणं निरुक्तं छन्दो ज्योतिषमङ्गानि ।
वेद की सहायक विद्याएँ हैं: उच्चारण-विज्ञान, अनुष्ठान-शास्त्र, व्याकरण, शब्दार्थ-विज्ञान, छन्दःशास्त्र और कालगणना।

⟪८⟫. ⟪आन्वीक्षिकीत्रयीवार्त्तादण्डनीतयो विद्याः ॥
विद्याएँ हैं: दर्शन, वेदविद्या, अर्थशास्त्र और राजनीति।

D) अनुवाद करें तथा संस्कृत में कर्ता, कर्म और क्रिया को बहुवचन में रखें:

⟪१⟫. ⟪फलमश्नुते ।
उसे एक फल मिलता है।
⟪फलान्यश्नुवन्ते । २⟫. ⟪गुरुणा सत्यमुद्यते ।
गुरु सत्य बोलता है।
⟪गुरुभिः सत्यान्युद्यन्ते । ३⟫. ⟪वैश्यः पशुं लभते ।
वैश्य को पशु मिलते हैं।
⟪वैश्याः पशुंल्लभन्ते । ४⟫. ⟪पुत्रः पुण्यं करोति ॥
मेरा पुत्र पुण्यकर्म करता है।
⟪पुत्राः पुण्यानि कुर्वन्ति ॥

E) वाक्यों C)1-5 को कर्मकारक संरचना में परिवर्तित करें।

⟪१⟫. ⟪श्रवणं शृणोति । २⟫. ⟪कर्ष⟫ka⟪ः कृषन्ति । ३⟫. ⟪श्रावक ईश्वरं न यजते । ४⟫. ⟪रक्षिका गुरुं रक्षति । ५⟫. ⟪ब्राह्मनो ऽनृतं न वदति ॥


चित्र: ⟪फलान्यश्नुते
(चित्र स्रोत: विवरण)

Tüpfli's Global Village Library का हिस्सा