Skip to content

पाठ २९

२९.१. कारकप्रयोग में परस्मैपद (⟪परस्मैपद⟫) और आत्मनेपद (⟪आत्मनेपद⟫) का प्रयोग

कारक में अपवादों को छोड़कर उभयपद (⟪उभयपद⟫) है

कारक में आत्मनेपद (⟪आत्मनेपद⟫) का प्रयोग किया जाता है:

१. जब प्रेरित क्रिया का फल प्रेरक के लिए होता है:

उदाहरण:

⟪रामः कटं कारयते⟫ = "राम अपने लिए (अपने हित में) एक चटाई बनवाते हैं"

२. जब सकर्मक धातुओं के कारक का प्रयोग प्रतिवर्ती अर्थ में ("दिखाना", "सुनाई देना" आदि) किया जाता है, या जब साधारण क्रिया का कर्म कारक का कर্তा (⟪कर्तृ⟫) होता है:

उदाहरण:

⟪विष्णुर्भक्तान्दर्शयते⟫ = "विष्णु अपने भक्तों को दिखाते हैं"

परिणाम: ⟪भक्ता विष्णुं पश्यन्ति⟫ = "भक्त विष्णु को देखते हैं"

नियम सामान्यतः उभयपद (⟪उभयपद⟫) धातुओं में आत्मनेपद (⟪आत्मनेपद⟫) के प्रयोग के नियमों से मेल खाते हैं।

२९.२. शब्द सूची

उपसर्ग:

⟪उद्⟫° : ऊपर, चढ़ना, ऊँचा, बाहर, निकलना

⟪परि⟫° : चारों ओर, इर्द-गिर्द (स्थान, समय), घूमना

⟪भू⟫ + ⟪परि⟫ १प ⟪परिभवति⟫ : (किसी के चारों ओर होना = घेर लेना =) अधिकार करना, जीतना ; अवहेलना करना, तिरस्कार करना

⟪अवज्ञान⟫ न.: अवहेलना

⟪गुप्त⟫ ३: रक्षा करता है, सुरक्षित रखता है

⟪गृहस्थ⟫ ३: घर में स्थित ; पुं. गृहस्वामी (व्यक्ति जो दूसरे ⟪आश्रम⟫ में है)

⟪ग्रस्⟫ १आ ⟪ग्रसते⟫ : भोजन करना, खाना

भू. ⟪ग्रसिष्यते
कर्म. ⟪ग्रस्यते
कारक. ⟪ग्रासयति
कृ. विभ. ⟪ग्रस्त
अ. विभ. ⟪ग्रसितुम्

⟪तीक्ष्ण⟫ ३: "वनस्पति", तीखा, नुकीला, कठोर, प्रबल, तिकछा

⟪न्याय⟫ m.: नियम, विधि, उचित मार्ग; पद्धति, तर्क (⟪इ⟫ + ⟪नि⟫ से)

⟪परिव्राजक⟫ m.: भटकने वाला, वनवासी साधु, तीर्थयात्री


चित्र: ⟪परिव्राजकाः
पुष्कर = ⟪पुष्कर
(चित्र स्रोत: विवरण)

⟪पालयति⟫ : अर्थ में ⟪पाति पुनर्⟫ के समान; अव्यय: फिर से, बार-बार, वापस, एक और बार ; विरुद्ध, किंतु (अनुनासिक ध्वनियों के पूर्व r- को छोड़कर: ⟪पुनर्⟫)

⟪प्रजा⟫ f.: संतान, जन्म, वंश

⟪मत्स्य⟫ m.: मछली

इससे:

⟪मात्स्य⟫ 3: मछली (मछलियों) से संबंधित


चित्र: ⟪मत्स्यः रोहू मछली⟫ = Labeo rohita हैमिल्टन
(चित्र स्रोत: विवरण)

⟪मृदु⟫ 3 (f.: ⟪मृद्वी⟫): कोमल, मृदु, नरम ; धीमा, दुर्बल

⟪यथा⟫ क्रि.वि.: कैसे, मानो

⟪रम्⟫ 1Ā ⟪रमते⟫ : स्थिर रहना, विश्राम करना; आनंद लेना, मोहित होना

भू. ⟪रंस्यते
कर्म. ⟪रम्यते
कारण. ⟪रमयति
कृ.त. ⟪रत
अ.पु. ⟪रन्तुम्

⟪वानप्रस्थ⟫ m.: वनवासी (जो तीसरे ⟪आश्रम⟫ में रहता है)

⟪शुचि⟫ 3: चमकदार, दीप्यमान, सूक्ष्म ; m.: पवित्रता

⟪पूज्⟫ 10P ⟪पूजयति⟫ : सम्मान करना, पूजा करना

कृ.त. ⟪पूजित

29.3. पुनरावृत्ति के लिए अनुवाद अभ्यास

शब्दशः शुद्ध जर्मन में अनुवाद करें और संस्कृत पाठों को याद करें:

1. ⟪अविद्या⟫ की परिभाषा :

⟪अनित्याशुचिदुःखा⟪नात्मसु ⟪नित्यशुचिसुखात्मख्यातिरविद्या ॥योगसूत्र २⟫.⟪५॥

व्याख्या: ⟪आत्मसु⟫ = ⟪आत्मन्⟫ m. "आत्मा ; परम तत्व, जितना कि व्यक्ति में साकार होता है" के लिए लोक. एक.

2. ⟪कौटिलीयार्थशास्त्र⟫ 1.4. सही उपयोग के बारे में ⟪दण्ड⟫ :

⟪तीक्ष्णदण्डो भूताना⟪मुद्वेजनीयो ⟪भवति ।८। मृदुदण्डः परिभूयते ।९। यथार्हदण्डः पूज्यते ।१०। सु⟪विज्ञात⟪प्रणीतो हि दण्डः प्रजा धर्मार्थकामै⟪र्योजयति ⟪।११। दुष्प्रणीतः⟪कामक्रोधाभ्याम⟪वज्ञानाद्वा वानप्रस्थपरिव्राजकानपि कोपयति⟫, ⟪किमङ्ग ⟪पुनर्गृहस्थान् ।१२। अप्रणीतस्तु मात्स्यन्यायमुद्भावयति ।१३। बलीयान अबलं हि ग्रसते दण्डधराभावे ।१४। स तेन गुप्तः प्रभवतीति ।१५।

⟪चतुर्व र्णाश्रमो लोको राज्ञा दण्डेन पालितः । स्वधर्मकर्माभिरतो वर्तते⟪स्वेषु वर्त्मसु ⟪॥१६॥


चित्र: ⟪मात्स्यन्याय⟫:
(चित्रकला: नमचा पायर, 2002-11)
(छवि स्रोत: विवरण)

व्याख्याएँ:

⟪।८। उद्वेजनीय ३⟫ "कुछ (कोई), जिसके सामने काँपना चाहिए"

⟪।११। विज्ञात ३⟫ "पहचाना गया" ; n.: पहचान

⟪।११। योजयति⟫ (कारण. ⟪युज्⟫ का) "जोड़ना, मिलाना, एकत्र करना"

⟪।१२। कामक्रोधाभ्याम्⟫ : उपकरण, संप्रदान, अपादान, द्विवचन पुल्लिंग ⟪कामक्रोध⟫ (द्विवचन द्वन्द्व) से

⟪।१२। किमङ्ग⟫ "कितना अधिक"

⟪।१४। बलीयान्⟫ : एकवचन, पुल्लिंग, ⟪बलीयस् ३⟫ "मजबूत" का नाम

⟪।१६। चतुर्⟫ "चार" एक समास के पूर्व भाग में

⟪राज्ञा⟫ उपकरण एकवचन, पुल्लिंग ⟪राजन्⟫ m. "राजा" का

⟪स्वेषु⟫ : बहुवचन, स्थान, पुल्लिंग / नपुंसकलिङ्ग ⟪स्व ३⟫ "अपना (मेरा, तेरा, उसका आदि)" का

⟪वर्त्मसु⟫ : बहुवचन, स्थान, नपुंसकलिङ्ग ⟪वर्त्मन्⟫ n. "मार्ग, पटरी, रास्ता" का

29.4. अब तक सीखी गई धातुओं के लिए भविष्यकाल और कारण

मूल
⟪धातु
भविष्यत्काल
⟪ऌत्
कारणकारक
⟪कारित
⟪अद् २ प⟪अत्स्यति⟪आदयति
⟪अर्ह् १ प⟪अर्हिष्यति⟪अर्हयति
⟪अश् ५ आ⟪अशिष्यते
⟪अक्ष्यते
⟪आशयति
⟪अस् २ प----
⟪अस् ४ प⟪असिष्यति⟪आसयति
⟪आप् ५ प⟪आप्स्यति⟪आपयति
⟪आस् २ आ⟪आसिष्यते⟪आसयति
⟪इ २ प⟪एष्यति⟪आययति
⟪इष् ६ प⟪एषिष्यति⟪एषयति
⟪कम् १० आ⟪कामयिष्यते
⟪कमिष्यते
⟪कामयति
⟪कुप् ४ प⟪कोपिष्यति⟪कोपयति
⟪कृ ८ उ⟪करिष्यति⟪कारयति
⟪कृष् १ प⟫, ⟪६ उ⟪कर्क्ष्यति
⟪क्रक्ष्यति
⟪कर्षयति
⟪क्रुध् ४ प⟪क्रोत्स्यति⟪क्रोधयति
⟪खाद् १ प⟪खादिष्यति⟪खादयति
⟪ख्या २ प----
⟪गम् १ प⟪गमिष्यति⟪गमयति
⟪चर् १ प⟪चरिष्यति⟪चारयति
⟪चुर् १० उ⟪चोरयिष्यति⟪चोरयति
⟪चेष्ट् १ आ⟪चेष्टिष्यते⟪चेष्टयति
⟪जन् ४ आ⟪जनिष्यते⟪जनयति
⟪जि १ प⟪जेष्यति⟪जापयति
⟪जीव् १ प⟪जीविष्यति⟪जीवयति
⟪तन् ८ उ⟪तनिष्यति⟪तानयति
⟪त्यज् १ प⟪त्यक्ष्यति⟪त्याजयति
⟪त्वर् १ आ⟪त्वरिष्यते⟪त्वरयति
⟪दह् १ प⟪धक्ष्यति⟪दाहयति
⟪दिश् ६ उ⟪देक्ष्यति⟪देशयति
⟪दुष् ४ प⟪दोक्ष्यति⟪दूषयति
⟪दोषयति
⟪दुह् २ उ⟪धोक्ष्यति⟪दोहयति
⟪दृश्⟪द्रक्ष्यति⟪दर्शयति
⟪द्विष् २ उ⟪द्वेक्ष्यति⟪द्वेषयति
⟪धृ १ उ⟪धरिष्यति⟪धारयति
⟪नी १ उ⟪नेष्यति⟪नाययति
⟪नृत् ४ प⟪नर्तिष्यति⟪नर्तयति
⟪पच् १ उ⟪पक्ष्यति⟪पाचयति
⟪पत् १ प⟪पतिष्यति⟪पातयति
⟪पद् ४ आ⟪पत्स्यते⟪पादयति
⟪पा १ प⟪पास्यति⟪पाययति
⟪पा २ प⟪पास्यति⟪पालयति
⟪प्रच्छ् ६ प⟪प्रक्ष्यति⟪प्रच्छयति
⟪बुध् १ उ⟪बोधिष्यति⟪बोधयति
⟪बुध् ४ आ⟪भोत्स्यते⟪बोधयति
⟪ब्रू २ उ----
⟪भज् १ उ⟪भक्ष्यति⟪भाजयति
⟪भू १ प⟪भविष्यति⟪भावयति
⟪मद् ४ प⟪मदिष्यति⟪मदयति
⟪मादयति
⟪मन् ४ आ⟪मंस्यते⟪मानयति
⟪मुच् ६ उ⟪मोक्ष्यति⟪मोचयति
⟪मुह् ४ प⟪मोक्ष्यति
⟪मोहिष्यति
⟪मोहयति
⟪मृ ४ आ⟪मरिष्यति⟪मारयति
⟪यज् १ उ⟪यक्ष्यति⟪याजयति
⟪या २ प⟪यास्यति⟪यापयति
⟪युध् ४ आ⟪योत्स्यते⟪योधयति
⟪रक्ष् १ प⟪रक्षिष्यति⟪रक्षयति
⟪रुद् २ प⟪रोदिष्यति⟪रोदयति
⟪लभ् १ आ⟪लप्स्यते⟪लम्भयति
⟪लिप् ६ उ⟪लेप्स्यति⟪लेपयति
⟪लुभ् ४ प⟪लोभिष्यते⟪लोभयति
⟪वच् २ प⟪वक्ष्यति⟪वाचयति
⟪वद् १ प⟪वदिष्यति⟪वाद्यायति
⟪वस् १ प⟪वत्स्यति⟪वासयति
⟪वस् २ आ⟪वसिष्यते⟪वासयति
⟪वह् १ उ⟪वक्ष्यति⟪वाहयति
⟪वा २ प⟪वास्यति⟪वापयति
⟪विद् २ प⟪वेदिष्यति⟪वेदयति
⟪विद् ६ उ⟪वेदिष्यति
⟪वेत्स्यति
⟪वेदयति
⟪विश् ६ प⟪वेक्ष्यति⟪वेशयति
⟪वृत् १ आ⟪वर्तिष्यते
⟪वर्त्स्यति
⟪वर्तयति
⟪वृध् १ आ⟪वर्धिष्यते⟪वर्धयति
⟪शक् ५ प⟪शक्ष्यति⟪शाकयति
⟪शास् २ प⟪शासिष्यति⟪शासयति
⟪श्रु ५ प⟪श्रोष्यति⟪श्रावयति
⟪सद् १ प⟪सत्स्यति⟪सादयति
⟪सह् १ आ⟪सहिष्यते⟪साहयति
⟪सिच् ६ उ⟪सेक्ष्यति⟪सेचयति
⟪सु ५ उ⟪सोष्यति⟪सावयति
⟪सृज् ६ प⟪स्रक्ष्यति⟪सर्जयति
⟪सेव् १ आ⟪सेविष्यते⟪सेवयति
⟪स्तु २ उ⟪स्तोष्यति⟪स्तावयति
⟪स्था १ प⟪स्थास्यति⟪स्थापयति
⟪स्मृ १ प⟪स्मरिष्यति⟪स्मारयति
⟪स्मरयति
⟪हन् २ प⟪हनिष्यति⟪घातयति
⟪हृ १ उ⟪हरिष्यति⟪हारयति

Tüpfli's Global Village Library का हिस्सा