Lektion 10

10.1. Der Passivsatz

Schema:
(Agens - kartṛ - im Instrumentalis (tṛtīyā)) - (direktes Objekt - karman - im Nominativ) - passive Verbalform

z.B. brāhmaṇena deva ijyate = ब्राह्मणेन देव इज्यते = "Ein Brahmane verehrt einen Gott mit einem Opfer" (wörtlich: "Ein Gott wird von einem Brahmanen mit einem Opfer verehrt.")

Dieser Satz ist völlig (!) bedeutungsgleich mit dem Satz:
brāhmaṇo devaṃ yajati / yajate = ब्राह्मणो देवं यजति / यजते

• Im Passivsatz steht der Agens (kartṛ) im Instrumentalis (tṛtīyā f. "dritte Kasusendung"), das direkte Objekt (karman n.) im Nominativ (prathamā f.).
• Passivsätze, in denen der Agens nicht bezeichnet wird, haben meist unpersönliche Bedeutung ("man"):
  z.B. ijyate = इज्यते "Man opfert" (wörtlich: "es wird mit einem Opfer verehrt").

Auch wenn der entsprechende aktive Satz einen Akkusativ (dvitīyā) des Zieles enthalten würde, kann dieser im Passivsatz in den Nominativ (prathamā) gesetzt werden:

Dem Aktivsatz rāmo grāmaṃ gacchati = रामो ग्रामं गच्छति = "Rāma geht ins Dorf." entsprechen die Passivsätze:

• rāmeṇa grāmaṃ gamyate = रामेण ग्रामं गम्यते
• alternativ: rāmeṇa grāmo gamyate = रामेण ग्रामो गम्यते

Intransitive Verben (Verben ohne direktes Objekt) haben häufig Passivkonstruktionen, bes. auch in höflichen Aufforderungen:

• praviśyatām = प्रविश्यताम् = "Man möge eintreten = Bitte treten Sie ein = Herein!"
• niṣadyatām = निषद्यताम् = "Man möge sich setzen = Bitte setzen Sie sich = Bitte nehmen Sie Platz"

Sanskrit-Passivkonstruktionen sind ausgesprochen häufig: das Passiv ist ja auch leichter bildbar als z.B. zahlreiche Präsensstämme.

Sanskrit-Passivsätze dürfen im Allgemeinen im Deutschen nicht durch einen Passivsatz wiedergegeben werden, da das deutsche Passiv eine ganz andere stilistische Funktion hat.

10.2. Der Instrumentalis (tṛtīyā f. = तृतीया = "dritte Kasusendung")

Die regulären Endungen des Instrumentalis (tṛtīyā):

• Singular: -ā
• Plural: -bhis

Regelmässige Bildungen:

	Instrumentalis Singular	Instrumentalis Plural
Feminina auf -i śruti श्रुति	śruty-ā श्रुत्या	śruti-bhis श्रुतिभिस्
Feminina auf -ī devī देवी	devy-ā देव्या	devī-bhis देवीभिस्
Feminina auf -u dhenu धेनु	dhenv-ā धेन्वा	dhenu-bhis धेनुभिस्

Unregelmässige Bildungen (Singular):

	Instrumentalis Singular	Instrumentalis Plural
Maskulina auf -i kavi कवि	kavi-n-ā कविना	kavi-bhis कविभिस्
Maskulina auf -u paśu पशु	paśu-n-ā पशुना	paśu-bhis पशुभिस्
Feminina auf -ā devatā देवता	devat-ay-ā देवतया	devatā-bhis देवताभिस्

Maskulina und Neutra auf -a (unregelmässig in Singular und Plural):

	Instrumentalis Singular	Instrumentalis Plural
Maskulina auf -a deva देव	devena देवेन	devais देवैस्
Neutra auf -a phala फल	phalena फलेन	phalais फलैस्

Fragepronomen kim:

	Instrumentalis Singular	Instrumentalis Plural
Maskulinum / Neutrum	kena केन	kais कैस्
Femininum	kayā कया	kābhis काभिस्

Demonstrativpronomina:

Pronomen	Genus	Instrumentalis Singular	Instrumentalis Plural
tad "er, sie, es; der, die, das" (Erwähnte) तद्	M/N	tena तेन	tais तैस्
	F	tayā तया	tābhis ताभिस्
etad "dieser, diese, dieses" (dem Sprechenden sehr Nahe) एतद्	M/N	etena / enena एतेन / एनेन	etais एतैस्
	F	etayā / enayā एतया / एनया	etābhis एताभिस्
idam "dieser, diese, dieses" (Nahe) इदम्	M/N	anena / enena अनेन / एनेन	ebhis एभिस्
	F	anayā / enayā अनया / एनया	ābhis आभिस्

10.2.1. Zum Gebrauch des Instrumentalis (tṛtīyā = तृतीया)

Der Instrumentalis (tṛtīyā) steht hauptsächlich auf die Fragen:

• Wodurch?
• Womit?
• Mit wem?

Er steht

1. in Passivsätzen: Agens (kartṛ) im Instrumentalis
2. zur Angabe des Mittels oder Werkzeugs, mit dem etwas vollbracht wird
3. zur Angabe des Weges, auf dem jemand wohin gelangt
4. zum Ausdruck der Verbindung, Vereinigung, Begleitung von
5. bei Postpositionen in der Bedeutung "zusammen mit, mit"; z.B. saha = सह = "mit" :brz.B.:br brāhmaṇena saha = ब्राह्मणेन सह = "gemeinsam mit dem Brahmanen"

Weitere Verwendungen des Instrumentalis (tṛtīyā) folgen später.

10.3. Das sogenannte Cerebralisationsgesetz für -n- (ein Wortsandhi)

Ein -n-, auf das ein Vokal oder n, m, y, v folgt, wird durch -ṇ- ersetzt, wenn ṛ, ṝ, r, ṣ im Wort dem -n- vorausgehen oder kein anderer Laut als Vokale, Gutturale, Labiale, y, v, h oder Anusvāra zwischen diesen Lauten und dem folgenden -n- im Wort steht.

Deshalb:

	Instrumentalis Singular
guru गुरु	guruṇā गुरुणा
śūdra शूद्र	śūdreṇa शूद्रेण
īśvara ईश्वर	īśvereṇa ईश्वरेण
kṣatriya क्षत्रिय	kṣatriyeṇa क्षत्रियेण
naraka नरक	narakeṇa नरकेण

So ist auch das -ṇ- zu erklären in:

śravaṇa श्रवण

śṛṇoti शृणोति

kāraṇa कारण

brāhmaṇa ब्राह्मण

10.4. Das Passiv, Indikativ Präsens (yak = यक्)

Bildung:
(meist) tiefstufige Wurzel + -ya- + Ātmanepada-Endung

z.B.

Wurzel धातु	3. sg. Pass. Präs. Indik. यक् लट्	3. pl. Pass. Präs. Indik. यक् लट्
nī 1 U (nayati)	nīyate (नीयते) "er wird geführt"	nīyante (नीयन्ते)
man 4 Ā (manyate)	manyate (मन्यते) "er wird gedacht"	manyante (मन्यन्ते)
viś 6 P (viśati)	viśyate (विश्यते) "es wird betreten"	viśyante (विश्यन्ते)

Beachten Sie, dass bei Verben der 4. Präsensklasse das Ātmanepada und das Passiv identische Formen haben! Ob Ātmanepada oder Passiv vorliegt, lässt sich in diesem Fall nur aus der Satzkonstruktion erschliessen.

10.4.1. Sonderregeln zur Bildung des Passiv

1. Wurzeln auf -i oder -u dehnen ihren Vokal vor dem Passivsuffix -ya-:

   • ji 1 P: jīyate, jīyante :brजीयते, जीयन्ते
   • śru 5 P: śrūyate, śrūyante :brश्रूयते, श्रूयन्ते
   • su 5 U: sūyate, sūyante :brसूयते, सूयन्ते

2. Wurzeln mit -a- zwischen Konsonanten (ausser Nasalen, y, r, v) bleiben hochstufig:

   • labh 1 Ā: labhyate, labhyante :brलभ्यते, लभ्यन्ते

3. Einige Wurzeln bilden ihr Passiv hochstufig (oder in der Ablautstufe des Präsensstamms):

   • āp 5 P: āpyate, āpyante :brआप्यते, आप्यन्ते
   • khād 1 P: khādyate, khādyante :brखाद्यते, खाद्यन्ते
   • smṛ 1 P: smaryate, smaryante :brस्मर्यते, स्मर्यन्ते

4. Tiefstufe von Verben, die mit ya, va, ra beginnen, bzw. bei denen diese Laute nach einem anderen Konsonanten stehen (Samprasāraṇa = सम्प्रसारण):

   Wurzel धातु	Tiefstufe सम्प्रसारण	Passiv यक्
   yaj 1 U यज्	*yj » ij	ijyate इज्यते ijyante इज्यन्ते
   vad 1 P वद्	*vd » ud	udyate उद्यते udyante उद्यन्ते
   prach 6 P प्रच्छ्	*prcch » pṛcch	pṛcchyate पृच्छ्यते pṛcchyante पृच्छ्यन्ते

   Die traditionelle einheimische Bezeichnung für diese Bildung der Tiefstufe bei Verben mit ya bzw. va ist Samprasāraṇa (नपुंसकम् = सम्प्रसारण).

5. Auslautendes -ṛ nach einem einzigen Konsonanten wird vor dem Passivsuffix -ya- durch -ri- ersetzt:

   • kṛ 8 U: kriyate, kriyante :brक्रियते, क्रियन्ते
   • Aber: smṛ 1 P: smaryate :brस्मर्यते

6. Einige Wurzeln auf -an haben alternativ zwei Passivstamm-Bildungen:

   • eine -an-ya
   • eine -ā-ya- (das lange ā ist ein Vertreter für einen hypothetischen langen Nasal)

   z.B. tan 8 U.

   • tan-ya-te, tan-ya-nte :brतन्यते, तन्यन्ते
   • tā-ya-te, tā-ya-nte :brतायते, तायन्ते (aus *tn-ya-nte)

10.5. Wortliste

Lernen Sie folgende Wörter:

• gṛha n. गृह : Haus

• grāma m. ग्राम : Dorf

• nagara n. नगर : Stadt

  Zum Stadt- und Dorfleben siehe Basham, Wonder, Kap. 6.

• yajña m. यज्ञ : Opfer

  Das Opfer ist in Indien in erster Linie eine Verehrung der Gottheit als Gast. Dadurch verpflichtet man sich die Gottheit.

  Wortbildung: yaj 1 U + kṛt-Suffix -na-.

• puṇya n. पुण्य : gutes Werk, Verdienst

  Wodurch man sich Wohlergehen und gute Wiedergeburten verdient.

• pāpa n. पाप : Übeltat, Böses (Gegensatz zu puṇya)

• satya n. सत्य : Wahrheit

In Indien schrieb man dem wahren Wort Zauberkraft zu, ja die ganze Weltordnung wird durch das wahre Wort erhalten und geschaffen. Zu dieser wichtigen Vorstellung siehe das grundlegende Werk:

Lüders, Heinrich (1869–1943): Varuna / Heinrich Lüders. Aus d. Nachl. hrsg. von Ludwig Alsdorf. - Göttingen : Vandenhoeck & Ruprecht. -- Bd. 2: Varuna und das Ṛta. -- 1959. -- XXIII S., S. 340 - 764

Abb.: वरुणः
(Bildquelle: Details)

• anṛta n. अनृत : Unwahrheit, Lüge (Gegensatz zu satya)

  Wortbildung an- („un-“) + ṛta n.

  ṛta ist ein zentraler Begriff im Veda, dessen Übersetzung umstritten ist: „Wahrheit“ (Lüders, Thieme), „Ordnung“ (Renou).

• ṛṣi m. ऋषि : vedischer Weiser, Verfasser vedischer Lieder

  Die Namen dieser ṛṣis werden in den Brāhmaṇas sowie in eigenen Verzeichnissen zu den Veden genannt. Alle Brahmanen leiten ihre Herkunft von solchen ṛṣis ab, nach denen ihre gotra (गोत्र) benannt sind. Zum Begriff gotra siehe Basham, Wonder, Kap. 5.

Abb.: विश्वामित्रः
(Bildquelle: Details)

• vad 1 P (vadati) वद् वदति : sagen, sprechen
• prach 6 P (pṛcchati !) प्रच्छ् पृच्छति : fragen (jemanden: Akk.; nach etwas: Akk.)
• saha सह : zusammen mit, gemeinsam mit (auch bei „kämpfen mit“ usw.) (Postposition mit Instrumentalis)

10.6. Übung

A) Bilden Sie das Passiv zu folgenden Verbformen (mit Übersetzung der Verbform):

1. sṛjati (सृजति)
2. yudhyate (युध्यते)
3. bhavanti (भवन्ति)
4. yajati (यजति)
5. nṛtyati (नृत्यति)
6. nayanti (नयन्ति)
7. smarati (स्मरति)
8. śṛṇvanti (शृण्वन्ति)
9. paśyati (पश्यति) (Passiv wird von dṛś gebildet!)
10. jayanti (जयन्ति)
11. kurvate (कुर्वते)
12. āpnuvanti (आप्नुवन्ति)
13. viśati (विशति)
14. khādanti (खादन्ति)
15. sunoti (सुनोति)
16. gacchati (गच्छति)
17. manyante (मन्यन्ते)
18. labhante (लभन्ते)
19. rakṣanti (रक्षन्ति)
20. vadanti (वदन्ति)
21. pṛcchanti (पृच्छन्ति)
22. tanvanti (तन्वन्ति) (2 Formen!)

B) Bilden Sie den Instrumentalis Singular und Plural zu allen bisher gelernten Nomina.

C) Setzen Sie folgende Sätze ins Passiv und übersetzen Sie sie:

1. brāhmaṇo devīm yajati. (ब्राह्मणो देवीं यजति)
2. sādhuḥ svargaṃ gacchati. (साधुः स्वर्गं गच्छति)
3. śūdraṃ jayati. (शूद्रं जयति)
4. guruḥ phalāni khādati. (गुरुः फलानि खादति)
5. gurūñchṛṇoti. (गुरूञ्छृणोति)
6. ko 'gniṃ paśyati. (को ऽग्निं पश्यति)
7. ayaṃ kavirmantraṃ smarati. (अयं कविर्मन्त्रं स्मरति)
8. iyaṃ devī kṣatriyā rakṣati. (इयं देवी क्षत्रिया रक्षति)
9. kṣatriyā viṣṇuṃ yajante. (क्षत्रिया विष्णुं यजन्ते) (2 Möglichkeiten)
10. brāhmaṇo 'gniṃ karoti. (ब्राह्मणो ऽग्निं करोति)
11. vaiśyā imaṃ grāmaṃ gacchanti. (वैश्या इमं ग्रामं गच्छन्ति) (2 Möglichkeiten)
12. ete gurūṃstu śṛṇvanti. (एते गुरूंस्तु शृण्वन्ति)
13. sādhuḥ svargamāpnoti. (साधुः स्वर्गमाप्नोति)
14. brāhmāṇāḥ somaṃ sunvanti. (ब्राह्मणाः सोमं सुन्वन्ति)
15. paśūllabhate. (पशूल्लभते)
16. ke yodhāḥ kṣatriyaiḥ saha yudhyante. (के योधाः क्षत्रियैः सह युध्यन्ते)

D) Übersetzen Sie ins Sanskrit:

1. Ein Brahmane geht mit einem Vaiśya ins Dorf.
2. Er verehrt Viṣṇu mit einem Opfer. (Opfer yajña ausdrücken!)
3. Der Veda wird śruti genannt. (vad)
4. Man spannt die Webkette auf. (2 Möglichkeiten)

Abb.: तन्तुवायः
(Bildquelle: Details)

5. Lehrer fragen. (Passivkonstruktion)
6. Das Auge führt. (Passivkonstruktion)
7. Der Dichter sieht eine Gottheit. (Passivkonstruktion)
8. Wer (fem.) hütet das Mädchen? (Passivkonstruktion)
9. Der Kṣatriya verehrt den HERRN mit einem Opfer. (Passivkonstruktion, ohne das Wort yajña zu verwenden)
10. Durch Freigebigkeit erreicht ein Anhänger des Buddha einen Himmel.

10.7. Wortliste 2

• makṣikā f. मक्षिका : Fliege, Biene
• vraṇa m. व्रण : Wunde, Fehler, Schaden
• dhana n. धन : Lohn, Geld, Reichtum, Besitz
• iṣ 6 P (icchati) इष् इच्छति : wünschen
• pārthiva m. पार्थिव : König
• nīca 3 नीच : niedrig, tief
• kalaha m. कलह : Streit, Zank
• śānti f. शान्ति : Aufhören, Ruhe, Frieden
• śam 4 P (śāmyati !) शम् शाम्यति : ruhig sein, ruhig werden
• nara m. नर : Mann, Mensch
• lubh 4 P (lubhyati) लुभ् लुभ्यति : begehren
• sūkta 3 सूक्त : gut gesagt, schön gesprochen; n. Lied
• śiṣya m. शिष्य : Schüler
• atra अत्र : hier
• tatra तत्र : dort
• bhānu m. भानु : Glanz, Sonne
• vand 1 Ā (vandate) वन्द् वन्दते : grüssen, ehren
• vṛṣ 1 P (varṣati) वृष् वर्षति : regnen
• nṛpa m. नृप : König, Fürst
• kṣīra n. क्षीर : Milch
• mārga m. मार्ग : Weg
• evam एवम् : so
• iha इह : hier
• śubh 1 Ā (śobhate) शुभ् शोभते : schön sein, glänzen

10.8. Lese- und Übersetzungsübung

Lesen und übersetzen Sie und setzen Sie ins Passiv:

क

१.

मक्षिका व्रणमिच्छन्ति
धनमिच्छन्ति पार्थिवाः ।
नीचाः कलहमिच्छन्ति
शान्तिमिच्छन्ति साधवः ॥

२. नरान्सृजति देवः । |
३. कवयो धनं लुभ्यन्ति । |
४. ऋषयः सूक्तानि पश्यन्ति । |
५. विष्णुमृषिर्यजति । |
६. गुरूञ्शिष्यांश्च पश्यति । |
७. स्वर्गं लभन्ते । |
८. अत्रर्षिर्भानुं वन्दते । |
९. ग्रामं गच्छन्ति । |
१०. दानानि वर्षन्ति नृपाः ॥

ख

१. सदा देवान्स्मरन्ति । |
२. ऋषिभी रामो वसति । |
३. हरिं क्षीरेण यजति । |
४. मार्गेण ग्रामं गच्छन्ति । |
५. धनेन सुखमिच्छन्ति नराः । |
६. एवं वदन्ति । |
७. शान्त्यर्षय इह शोभन्ते । |
८. कपयः फलानि खादन्ति । |
९. गजो गच्छति । |
१०. हरिर्गृहं गच्छति । |
११. सारथी रथं नयति ॥