Lectio 10

10.1. La sententia passiva

Schema:
(Agens - kartṛ - in Instrumentali (tṛtīyā)) - (Objectum directum - karman - in Nominativo) - forma verbalis passiva

e.g. brāhmaṇena deva ijyate = ब्राह्मणेन देव इज्यते = "Brahmanus deum sacrificium offert" (literally: "Deus a Brahmano cum sacrificio colitur.")

Haec sententia est plane (!) significatu aequivalens cum sententia:
brāhmaṇo devaṃ yajati / yajate = ब्राह्मणो देवं यजति / यजते

In sententia passiva Agens (kartṛ) stat in Instrumentali (tṛtīyā f. "terminatio casus tertii"), objectum directum (karman n.) in Nominativo (prathamā f.).
Sententiae passivae, in quibus Agens non designatur, saepe habent significatum impersonalem ("homines" vel "fit"):
e.g. ijyate = इज्यते "Homines sacrificant" (literally: "cum sacrificio colitur").

Etiam si sententia activa correspondens Accusativum (dvitīyā) finis contineret, hic in sententia passiva in Nominativum (prathamā) poni potest:

Sententiae activae rāmo grāmaṃ gacchati = रामो ग्रामं गच्छति = "Rāma vadit in vicum." correspondent sententiae passivae:
rāmeṇa grāmaṃ gamyate = रामेण ग्रामं गम्यते
alternative: rāmeṇa grāmo gamyate = रामेण ग्रामो गम्यते

Verba intransitiva (verba sine objecto directo) saepe habent constructiones passivas, praecipue in precibus civilibus:
praviśyatām = प्रविश्यताम् = "Sit ut intratur = Rogo, intra = Intro!"
niṣadyatām = निषद्यताम् = "Sit ut sedetur = Rogo, sede = Rogo, locum capias"

Constructiones passivae Sanscriticae valde saepe occurrunt: nam etiam facilior est passivum formari quam, exempli gratia, plures radix praesentis.

Propositiones passivae Sanscriticae in Germanico sermone, ut generaliter dicitur, non per propositionem passivam reddi debent, quia Germanicum passivum omnino aliam functionem stilisticam habet.

10.2. Instrumentalis (tṛtīyā f. = तृतीया = "terminatio casus tertii")

Terminationes regulares Instrumentalis (tṛtīyā):
Singularis: -ā
Pluralis: -bhis

Formae regulares:

	Instrumentalis Singularis	Instrumentalis Pluralis
Feminae in -i śruti श्रुति	śruty-ā श्रुत्या	śruti-bhis श्रुतिभिस्
Feminae in -ī devī देवी	devy-ā देव्या	devī-bhis देवीभिस्
Feminae in -u dhenu धेनु	dhenv-ā धेन्वा	dhenu-bhis धेनुभिस्

Formae irregulares (Singularis):

	Instrumentalis Singularis	Instrumentalis Pluralis
Masculina in -i kavi कवि	kavi-n-ā कविना	kavi-bhis कविभिस्
Masculina in -u paśu पशु	paśu-n-ā पशुना	paśu-bhis पशुभिस्
Feminae in -ā devatā देवता	devat-ay-ā देवतया	devatā-bhis देवताभिस्

Masculina et Neutra in -a (irregularia in Singulari et Plurali):

	Instrumentalis Singularis	Instrumentalis Pluralis
Masculina in -a deva देव	devena देवेन	devais देवैस्
Neutra in -a phala फल	phalena फलेन	phalais फलैस्

Pronomen interrogativum kim:

	Instrumentalis Singularis	Instrumentalis Pluralis
Genus masculinum / neutrum	kena केन	kais कैस्
Genus femininum	kayā कया	kābhis काभिस्

Pronomena demonstrativa:

Pronomen	Genus	Instrumentalis Singularis	Instrumentalis Pluralis
tad "ille, illa, illud; is, ea, id" (de quo loquimur) तद्	M/N	tena तेन	tais तैस्
	F	tayā तया	tābhis ताभिस्
etad "hic, haec, hoc" (loquenti valde prope) एतद्	M/N	etena / enena एतेन / एनेन	etais एतैस्
	F	etayā / enayā एतया / एनया	etābhis एताभिस्
idam "hic, haec, hoc" (prope) इदम्	M/N	anena / enena अनेन / एनेन	ebhis एभिस्
	F	anayā / enayā अनया / एनया	ābhis आभिस्

10.2.1. De usu Instrumentalis (tṛtīyā = तृतीया)

Instrumentalis (tṛtīyā) praecipue respondet ad quaestiones:
Quo instrumento?
Cum quo?
Cum quo homine?

Stat

1. in sententiis passivis: Agens (kartṛ) in Instrumentali
2. ad significandam rem vel instrumentum, quo aliquid perficitur
3. ad significandam viam, qua quis quo pervenit
4. ad exprimendam coniunctionem, iuncturam, societatem cum
5. apud postpositiones in significatione "simul cum, cum"; e.g. saha = सह = "cum" :bre.g.:br brāhmaṇena saha = ब्राह्मणेन सह = "simul cum Brahmano"

Ceterae usus Instrumentalis (tṛtīyā) sequentibus lectionibus tradentur.

10.3. Lex Cerebralisandi pro -n- (sandhi vocabuli)

-n-, quod vocalem aut n, m, y, v sequitur, in -ṇ- mutatur, si ṛ, ṝ, r, ṣ in eodem vocabulo -n- praecedunt aut nullus alius sonus nisi vocales, gutturales, labiales, y, v, h aut Anusvāra inter eos sonos et sequens -n- in vocabulo interponitur.

Ergo:

	Instrumentalis Singularis
guru गुरु	guruṇā गुरुणा
śūdra शूद्र	śūdreṇa शूद्रेण
īśvara ईश्वर	īśvereṇa ईश्वरेण
kṣatriya क्षत्रिय	kṣatriyeṇa क्षत्रियेण
naraka नरक	narakeṇa नरकेण

Ita quoque -ṇ- explicatur in:

śravaṇa श्रवण

śṛṇoti शृणोति

kāraṇa कारण

brāhmaṇa ब्राह्मण

10.4. Passivum, Indicativus Praesens (yak = यक्)

Formatio:
(plerumque) radix gradus profundo + -ya- + desinens Ātmanepada

exempli gratia

Radix धातु	3. sg. Pass. Praes. Indic. यक् लट्	3. pl. Pass. Praes. Indic. यक् लट्
nī 1 U (nayati)	nīyate (नीयते) "ducitur"	nīyante (नीयन्ते)
man 4 Ā (manyate)	manyate (मन्यते) "cogitatur"	manyante (मन्यन्ते)
viś 6 P (viśati)	viśyate (विश्यते) "ingreditur"	viśyante (विश्यन्ते)

Nota quod in verbis classis praesentis quartae forma ātmanepadi et passiva identica sunt! Utrum ātmanepadum an passivum sit, in hoc casu ex constructione orationis tantum colligi potest.

10.4.1. Regulae speciales de formatione passivi

1. Radices in -i vel -u vocalem ante suffixum passivum -ya- producunt:

• ji 1 P: jīyate, jīyante :brजीयते, जीयन्ते
• śru 5 P: śrūyate, śrūyante :brश्रूयते, श्रूयन्ते
• su 5 U: sūyate, sūyante :brसूयते, सूयन्ते

2. Radices cum -a- inter consonantes (praeter nasales, y, r, v) statu alto manent:

• labh 1 Ā: labhyate, labhyante :brलभ्यते, लभ्यन्ते

3. Quaedam radices passivum statu alto formant (vel in gradu ablautus radicis praesentis):

• āp 5 P: āpyate, āpyante :brआप्यते, आप्यन्ते
• khād 1 P: khādyate, khādyante :brखाद्यते, खाद्यन्ते
• smṛ 1 P: smaryate, smaryante :brस्मर्यते, स्मर्यन्ते

4. Gradus profundus verborum quae ya, va, ra incipiunt, vel ubi hi soni post aliam consonantem stant (Samprasāraṇa = सम्प्रसारण):

Radix धातु	Gradus profundus सम्प्रसारण	Passivum यक्
yaj 1 U यज्	*yj » ij	ijyate इज्यते ijyante इज्यन्ते
vad 1 P वद्	*vd » ud	udyate उद्यते udyante उद्यन्ते
prach 6 P प्रच्छ्	*prcch » pṛcch	pṛcchyate पृच्छ्यते pṛcchyante पृच्छ्यन्ते

Nomen traditionale indigenum huius formationis gradus profundi in verbis cum ya sive va est Samprasāraṇa (नपुंसकम् = सम्प्रसारण).

5. -ṛ finalis post consonantem unicam ante suffixum passivi -ya- per -ri- mutatur:

• kṛ 8 U: kriyate, kriyante :brक्रियते, क्रियन्ते
• Sed: smṛ 1 P: smaryate :brस्मर्यते

6. Radices quaedam in -an finientes alternative duas formationes radicis passivae habent:

• -an-ya
• -ā-ya- (longum ā est repraesentans nasalem longam hypotheticam)

e.g. tan 8 U.

• tan-ya-te, tan-ya-nte :brतन्यते, तन्यन्ते
• tā-ya-te, tā-ya-nte :brतायते, तायन्ते (ex *tn-ya-nte)

10.5. Glossarium

Hoc vocabula discite:

gṛha n. गृह : domus
grāma m. ग्राम : vicus
nagara n. नगर : urbs

De vita urbana et vicana vide Basham, Wonder, cap. 6.

yajña m. यज्ञ : sacrificium

Sacrificium in India praecipue est cultus deitatis ut hospitis. Hinc se obligat ad deitatem.

Formatio verborum: yaj 1 U + suffixum kṛt -na-.

puṇya n. पुण्य : opus bonum, meritum

Quo felicitatem et bonas reversiones meretur.

pāpa n. पाप : scelus, malum (contrarium ad puṇya)
satya n. सत्य : veritas

In India verbo vero vim magicam attribuebant, immo totum ordinem mundi per verbum verum conservatur et creatur. De hac imagine momenti fundamentalis vide opus principale:

Lüders, Heinrich (1869–1943): Varuna / Heinrich Lüders. Ex posthumis edidit Ludwig Alsdorf. - Göttingae : Vandenhoeck & Ruprecht. -- Tomus 2: Varuna et Ṛta. -- 1959. -- XXIII pag., pag. 340 - 764

Fig.: वरुणः
(Fons imaginis: Detalia)

anṛta n. अनृत : falsitas, mendacium (contrarium ad satya)

Etymologia an- ("in-") + ṛta n.

ṛta est conceptus centralis in Veda, cuius interpretatio controversa est: "veritas" (Lüders, Thieme), "ordo" (Renou).

ṛṣi m. ऋषि : sapiens Vedicus, auctor carminum Vedicorum

Nomina horum ṛṣis in Brāhmaṇis atque in propriis catalogis ad Vedas nominantur. Omnes Brahmanae originem suam a talibus ṛṣis ducunt, quorum gotra (गोत्र) nominata sunt. De conceptu gotra vide Basham, Wonder, caput 5.

Fig.: विश्वामित्रः
(Fons imaginis: Detalia)

vad 1 P (vadati) वद् वदति : dicere, loqui
prach 6 P (pṛcchati !) प्रच्छ् पृच्छति : interrogare (aliquem: Acc.; de re: Acc.)
saha सह : simul cum, communiter cum (etiam in "pugnare cum" etc.) (Postpositio cum Instrumentali)

10.6. Exercitatio

A) Formate Passivum ad sequentes formas verborum (cum interpretatione formae verbalis):

1. sṛjati (सृजति)
2. yudhyate (युध्यते)
3. bhavanti (भवन्ति)
4. yajati (यजति)
5. nṛtyati (नृत्यति)
6. nayanti (नयन्ति)
7. smarati (स्मरति)
8. śṛṇvanti (शृण्वन्ति)
9. paśyati (पश्यति) (Passivum a dṛś formatur!)
10. jayanti (जयन्ति)
11. kurvate (कुर्वते)
12. āpnuvanti (आप्नुवन्ति)
13. viśati (विशति)
14. khādanti (खादन्ति)
15. sunoti (सुनोति)
16. gacchati (गच्छति)
17. manyante (मन्यन्ते)
18. labhante (लभन्ते)
19. rakṣanti (रक्षन्ति)
20. vadanti (वदन्ति)
21. pṛcchanti (पृच्छन्ति)
22. tanvanti (तन्वन्ति) (2 formae!)

B) Formate Instrumentalis casus singularem et pluralem omnium nominum hucusque addiscitorum.

C) Transformate sequentes sententias in formam passivam easque vertite:

1. brāhmaṇo devīm yajati. (ब्राह्मणो देवीं यजति)
2. sādhuḥ svargaṃ gacchati. (साधुः स्वर्गं गच्छति)
3. śūdraṃ jayati. (शूद्रं जयति)
4. guruḥ phalāni khādati. (गुरुः फलानि खादति)
5. gurūñchṛṇoti. (गुरूञ्छृणोति)
6. ko 'gniṃ paśyati. (को ऽग्निं पश्यति)
7. ayaṃ kavirmantraṃ smarati. (अयं कविर्मन्त्रं स्मरति)
8. iyaṃ devī kṣatriyā rakṣati. (इयं देवी क्षत्रिया रक्षति)
9. kṣatriyā viṣṇuṃ yajante. (क्षत्रिया विष्णुं यजन्ते) (2 possibilitates)
10. brāhmaṇo 'gniṃ karoti. (ब्राह्मणो ऽग्निं करोति)
11. vaiśyā imaṃ grāmaṃ gacchanti. (वैश्या इमं ग्रामं गच्छन्ति) (2 possibilitates)
12. ete gurūṃstu śṛṇvanti. (एते गुरूंस्तु शृण्वन्ति)
13. sādhuḥ svargamāpnoti. (साधुः स्वर्गमाप्नोति)
14. brāhmāṇāḥ somaṃ sunvanti. (ब्राह्मणाः सोमं सुन्वन्ति)
15. paśūllabhate. (पशूल्लभते)
16. ke yodhāḥ kṣatriyaiḥ saha yudhyante. (के योधाः क्षत्रियैः सह युध्यन्ते)

D) Vertite in Sanscritum:

1. Brāhmanaḥ cum Vaiśyaḥ in vicum it.
2. Is Viṣṇum sacrificio veneratur. (sacrificium yajña exprimendum!)
3. Vedaḥ śruti vocatur. (vad)
4. Stamina tenduntur. (2 possibilitates)

Fig.: तन्तुवायः
(Fons imaginis: Singula)

5. Magistri interrogant. (constructio passiva)
6. Oculus ducit. (constructio passiva)
7. Poeta deam videt. (constructio passiva)
8. Quae (fem.) puellam custodit? (constructio passiva)
9. Kṣatriyaḥ DOMINUM sacrificio veneratur. (constructio passiva, verbo yajña non adhibito)
10. Liberalitate sectator Buddhae caelum attingit.

10.7. Lexicon II

makṣikā f. मक्षिका : musca, apis
vraṇa m. व्रण : vulnus, error, damnum
dhana n. धन : merces, pecunia, divitiae, possessio
iṣ 6 P (icchati) इष् इच्छति : optare
pārthiva m. पार्थिव : rex
nīca 3 नीच : humilis, altus
kalaha m. कलह : contentio, rixa
śānti f. शान्ति : cessatio, quies, pax
śam 4 P (śāmyati !) शम् शाम्यति : quietus esse, quietus fieri
nara m. नर : vir, homo
lubh 4 P (lubhyati) लुभ् लुभ्यति : concupiscere
sūkta 3 सूक्त : bene dictum, pulchre loquens; n. carmen
śiṣya m. शिष्य : discipulus
atra अत्र : hic
tatra तत्र : ibi
bhānu m. भानु : splendor, sol
vand 1 Ā (vandate) वन्द् वन्दते : salutare, honorare
vṛṣ 1 P (varṣati) वृष् वर्षति : pluere
nṛpa m. नृप : rex, princeps
kṣīra n. क्षीर : lac
mārga m. मार्ग : via
evam एवम् : sic
iha इह : hic
śubh 1 Ā (śobhate) शुभ् शोभते : pulcher esse, splendere

10.8. Exercitatio lectionis et versionis

Legite et vertite ac in passivum convertite:

क १.

मक्षिका व्रणमिच्छन्ति धनमिच्छन्ति पार्थिवाः ।
नीचाः कलहमिच्छन्ति शान्तिमिच्छन्ति साधवः ॥

२. नरान्सृजति देवः । |
३. कवयो धनं लुभ्यन्ति । |
४. ऋषयः सूक्तानि पश्यन्ति । |
५. विष्णुमृषिर्यजति । |
६. गुरूञ्शिष्यांश्च पश्यति । |
७. स्वर्गं लभन्ते । |
८. अत्रर्षिर्भानुं वन्दते । |
९. ग्रामं गच्छन्ति । |
१०. दानानि वर्षन्ति नृपाः ॥

ख १. सदा देवान्स्मरन्ति । |
२. ऋषिभी रामो वसति । |
३. हरिं क्षीरेण यजति । |
४. मार्गेण ग्रामं गच्छन्ति । |
५. धनेन सुखमिच्छन्ति नराः । |
६. एवं वदन्ति । |
७. शान्त्यर्षय इह शोभन्ते । |
८. कपयः फलानि खादन्ति । |
९. गजो गच्छति । |
१०. हरिर्गृहं गच्छति । |
११. सारथी रथं नयति ॥