🇨🇭 RM - Rumantsch
🇨🇭 RM - Rumantsch
Apparientscha
Lecziun 10
10.1. La frasa passiva
Schema:
(Agens - kartṛ - en l’Instrumental (tṛtīyā)) - (object direct - karman - en il Nominativ) - forma verbala passiva
z.B. brāhmaṇena deva ijyate = ब्राह्मणेन देव इज्यते = "In brahman onura in dieu cun in sacrifici" (literalmain: "In dieu vegn onurà da in brahman cun in sacrifici.")
Questa frasa è cumpletamain (!) sinonima a la frasa:
brāhmaṇo devaṃ yajati / yajate = ब्राह्मणो देवं यजति / यजते
- En la frasa passiva, l'agent (kartṛ) stat en l'instrumental (tṛtīyā f. "terza finis casala"), l'object direct (karman n.) en il nominativ (prathamā f.).
- Frasa passivas, nua l'agent na vegn betg designà, han per ordinari in significà impersonal ("in"):
ex. ijyate = इज्यते "In sacrificiescha" (literalmain: "el vegn onurà cun in sacrifici").
Era sche il verb activ correspundent duess cuntegnair in accusativ (dvitīyā) da l'object, po quest en il passiv vegnir mess en il nominativ (prathamā):
Al passiv rāmo grāmaṃ gacchati = रामो ग्रामं गच्छति = "Rāma va al vitg." correspundnan ils passivs:
- rāmeṇa grāmaṃ gamyate = रामेण ग्रामं गम्यते
- alternativamain: rāmeṇa grāmo gamyate = रामेण ग्रामो गम्यते
Verbs intransivs (verbs senza object direct) han savens construcziuns passivas, spezialmain en incumbensas cortaisas:
- praviśyatām = प्रविश्यताम् = "Ins po entrar = Per plaschair entrar = Entaifer!"
- niṣadyatām = निषद्यताम् = "Ins po s'assidar = Per plaschair s'assidar = Per plaschair pigliar plaz"
Construcziuns passivas en sanscrit èn fitg savens: il passiv è uschia pli facil da furmar che per exempel numerus stims da present.
Frasas passivas en sanscrit pon esser tradusidas en general en passiv en rätoromanisch, perquai che il passiv en linguas occidentalas ha ina funcziun stilistica differenta.
10.2. L'instrumental (tṛtīyā f. = तृतीया = "terza desinenza casala")
Las desinenzas regularas dal instrumental (tṛtīyā):
- Singular: -ā
- Plural: -bhis
Formaziuns regularas:
| Instrumental singular | Instrumental plural | |
|---|---|---|
| Feminina auf -i śruti श्रुति | śruty-ā श्रुत्या | śruti-bhis श्रुतिभिस् |
| Feminina auf -ī devī देवी | devy-ā देव्या | devī-bhis देवीभिस् |
| Feminina auf -u dhenu धेनु | dhenv-ā धेन्वा | dhenu-bhis धेनुभिस् |
Formaziuns irregularas (singular):
| Instrumental singular | Instrumental plural | |
|---|---|---|
| Maskulina auf -i kavi कवि | kavi-n-ā कविना | kavi-bhis कविभिस् |
| Maskulina auf -u paśu पशु | paśu-n-ā पशुना | paśu-bhis पशुभिस् |
| Feminina auf -ā devatā देवता | devat-ay-ā देवतया | devatā-bhis देवताभिस् |
Masculins e Neutrums sin -a (irregulàrs en il singular e plural):
| Instrumental singular | Instrumental plural | |
|---|---|---|
| Maskulina auf -a deva देव | devena देवेन | devais देवैस् |
| Neutra auf -a phala फल | phalena फलेन | phalais फलैस् |
Pronom interrogativ kim:
| Instrumental singular | Instrumental plural | |
|---|---|---|
| Masculin / Neutrum | kena केन | kais कैस् |
| Feminin | kayā कया | kābhis काभिस् |
Pronoms demonstrativs:
| Pronomen | Genus | Instrumental singular | Instrumental plural |
|---|---|---|---|
| tad "er, sie, es; der, die, das" (Erwähnte) तद् | M/N | tena तेन | tais तैस् |
| F | tayā तया | tābhis ताभिस् | |
| etad "dieser, diese, dieses" (dem Sprechenden sehr Nahe) एतद् | M/N | etena / enena एतेन / एनेन | etais एतैस् |
| F | etayā / enayā एतया / एनया | etābhis एताभिस् | |
| idam "dieser, diese, dieses" (Nahe) इदम् | M/N | anena / enena अनेन / एनेन | ebhis एभिस् |
| F | anayā / enayā अनया / एनया | ābhis आभिस् |
10.2.1. Tar l'utilisaziun dal instrumental (tṛtīyā = तृतीया)
L’Instrumental (tṛtīyā) statta principalmaina sin sias las dumondas:
- Cun quai?
- Cun tge?
- Cun tgi?
El stat
- per inditgar il mez or l'instrument cun il qual quai vegn realisa
- per inditgar il viadi sin il qual in persuna cuntanscha in lieu
- per exprimer la connexiun, la uniun, la cumpagnia cun
- a postposiziuns en il significat "cun, cun"; p.ex. saha = सह = "cun"
- brāhmaṇena saha = ब्राह्मणेन सह = "cun il brahman"
Ulterras utilisaziuns dal instrumental (tṛtīyā) suondan pli tard.
10.3. La lega da cerebralisaziun per -n- (sandhi da las paraulas)
Ina -n-, suenter la quala suonda ina vocala u n, m, y, v, vegn sustituida cun -ṇ-, sche ṛ, ṝ, r, ṣ en la parola precedeschan il -n- u sche nagin auter sun che vocals, gutturals, labials, y, v, h u anusvāra sa chatta tranter quels sons e il -n- suandant en la parola.
Perquai:
| Instrumental singular | |
|---|---|
| guru गुरु | guruṇā गुरुणा |
| śūdra शूद्र | śūdreṇa शूद्रेण |
| īśvara ईश्वर | īśvereṇa ईश्वरेण |
| kṣatriya क्षत्रिय | kṣatriyeṇa क्षत्रियेण |
| naraka नरक | narakeṇa नरकेण |
Uschia è era d'explitgar il -ṇ- en:
śravaṇa श्रवण
śṛṇoti शृणोति
kāraṇa कारण
brāhmaṇa ब्राह्मण
10.4. Il passiv, indicativ preschent (yak = यक्)
Formaziun:
(per la mai part) radis da bassissim nivell + -ya- + desinenza da Ātmanepada
ex.
| Wurzel धातु | 3. sg. Pass. Präs. Indik. यक् लट् | 3. pl. Pass. Präs. Indik. यक् लट् |
|---|---|---|
| nī 1 U (nayati) | nīyate (नीयते) "er wird geführt" | nīyante (नीयन्ते) |
| man 4 Ā (manyate) | manyate (मन्यते) "er wird gedacht" | manyante (मन्यन्ते) |
| viś 6 P (viśati) | viśyate (विश्यते) "es wird betreten" | viśyante (विश्यन्ते) |
Nota che per ils verbs da la quarta classa da preschent èn las furmas Ātmanepada e passivas identicas! En quest cas po ins determinar sche i sa tracta da Ātmanepada u passiv mo ord la structura da la frasa.
10.4.1. Reglas spezialas per la furmaziun dal passiv
Radis cun finala -i u -u allungeschan lur vocal davant il suffix dal passiv -ya-:
- ji 1 P: jīyate, jīyante
- śru 5 P: śrūyate, śrūyante
- su 5 U: sūyate, sūyante
Radixs cun -a- tranter consonantas (except nasals, y, r, v) restan a liv elevà:
- labh 1 Ā: labhyate, labhyante
Quai radis formeschan lur passiv cun la stgala auta (u en la stgala d’ablaut dal stem dal present):
- āp 5 P: āpyate, āpyante
- khād 1 P: khādyate, khādyante
- smṛ 1 P: smaryate, smaryante
Livell profund da verbs che cumenzan cun ya, va, ra u en ils quals quels sons sa chattan suenter in auter consonant (Samprasāraṇa = सम्प्रसारण):
Wurzel
धातुTiefstufe
सम्प्रसारणPassiv
यक्yaj 1 U
यज्*yj » ij ijyate
इज्यते
ijyante
इज्यन्तेvad 1 P
वद्*vd » ud udyate
उद्यते
udyante
उद्यन्तेprach 6 P
प्रच्छ्*prcch » pṛcch pṛcchyate
पृच्छ्यते
pṛcchyante
पृच्छ्यन्ते
La denominaziun tradiziunala autoctona per questa furmaziun dal nivel profund en verbs cun ya resp. va è Samprasāraṇa (नपुंसकम् = सम्प्रसारण).
-ṛ final suenter in singul consonant vegn remplazzà tras -ri- davant il suffix dal passiv -ya-:
- kṛ 8 U: kriyate, kriyante
- Ma: smṛ 1 P: smaryate
Certas radischs cun -an han alternativamain duas furmas dal stem dal passiv:
- ina -an-ya
- ina -ā-ya- (il ā lung è in represchentant per in nasals lung ipotetic)
z.B. tan 8 U.
- tā-ya-te, tā-ya-nte
- तायते, तायन्ते (aus *tn-ya-nte)
10.5. Glista da pleds
Emprendai ils suandants pleds:
gṛha n. गृह : chasa
grāma m. ग्राम : vitg
nagara n. नगर : citad
Davart la vita en citad ed en vitg cf. Basham, Wonder, chap. 6.
yajña m. यज्ञ : sacrifizi
yajña m. यज्ञ : sacrifiz (L'offranda è en l'Índia in onur fatg a la divinitad sco ospit. Furmaziun da pleds: yaj 1 U + suffix -na-.)
Furmaziun da pleds: yaj 1 U + suffix kṛt -na-.
puṇya n. पुण्य : bun' lavur, merit
Tras tge ch'ins sa merita bainesser e bunas renaschientschas.
pāpa n. पाप : anṛta, mal (cuntrari a puṇya)
satya n. सत्य : vardad
satya n. सत्य : veritad (En l'Índia s'attribuiva a la paraula veritabla in pussanza magica.)
Lüders, Heinrich <1869 - 1943>: Varuna / Heinrich Lüders. Aus d. Nachl. hrsg. von Ludwig Alsdorf. - Göttingen : Vandenhoeck & Ruprecht. -- Bd. 2: Varuna und das Ṛta. -- 1959. -- XXIII S., S. 340 - 764
Fig.: वरुणः
(Sursa d’imagine: Detagl)
anṛta n. अनृत : na-vardad, manzegna (cuntrari da satya)
formaziun dal pled an- («na-») + ṛta n.
anṛta n. अनृत : falsadad, fals (cuntrari a satya; furmaziun da pleds an- [„un-“] + ṛta n. ṛta è in concept central en il Veda)
ṛṣi m. ऋषि : savant vedic, autore da cants vedicas
Ils nums da quests ṛṣis vegnan menziunads en ils Brāhmaṇas sco er en agens registers dals Vedas. Tuts Brahmans derivan lur origin da tals ṛṣis, tenor ils quals lur gotra (गोत्र) èn numnads. Davart il term gotra cf. Basham, Wonder, chap. 5.
Fig.: विश्वामित्रः
(Sursa d’imaginas: Detagl)
- vad 1 P (vadati) वद् वदति : dir, parlar
- prach 6 P (pṛcchati !) प्रच्छ् पृच्छति : dumandar (inqualchid: Acc.; davartge: Acc.)
- saha सह : ensemen cun (postposiziun cun instrumental)
10.6. Exercizi
A) Formate il passiv per las suandantas formas verbalas (cun la tradiziun da la forma verbala):
- sṛjati (सृजति)
- yudhyate (युध्यते)
- bhavanti (भवन्ति)
- yajati (यजति)
- nṛtyati (नृत्यति)
- nayanti (नयन्ति)
- smarati (स्मरति)
- śṛṇvanti (शृण्वन्ति)
- paśyati (पश्यति) (Il passiv vegn format da dṛś!)
- jayanti (जयन्ति)
- kurvate (कुर्वते)
- āpnuvanti (आप्नुवन्ति)
- viśati (विशति)
- khādanti (खादन्ति)
- sunoti (सुनोति)
- gacchati (गच्छति)
- manyante (मन्यन्ते)
- labhante (लभन्ते)
- rakṣanti (रक्षन्ति)
- vadanti (वदन्ति)
- pṛcchanti (पृच्छन्ति)
- tanvanti (तन्वन्ति) (2 furmas!)
B) Formate l’instrumental singular e plural per tut ils sustantivs emparads fin uss.
C) Furmai il passiv e tradusci las suandantas frasas:
- brāhmaṇo devīm yajati. (ब्राह्मणो देवीं यजति)
- sādhuḥ svargaṃ gacchati. (साधुः स्वर्गं गच्छति)
- śūdraṃ jayati. (शूद्रं जयति)
- guruḥ phalāni khādati. (गुरुः फलानि खादति)
- gurūñchṛṇoti. (गुरूञ्छृणोति)
- ko 'gniṃ paśyati. (को ऽग्निं पश्यति)
- ayaṃ kavirmantraṃ smarati. (अयं कविर्मन्त्रं स्मरति)
- iyaṃ devī kṣatriyā rakṣati. (इयं देवी क्षत्रिया रक्षति)
- kṣatriyā viṣṇuṃ yajante. (क्षत्रिया विष्णुं यजन्ते) (2 pussaivladads)
- brāhmaṇo 'gniṃ karoti. (ब्राह्मणो ऽग्निं करोति)
- vaiśyā imaṃ grāmaṃ gacchanti. (वैश्या इमं ग्रामं गच्छन्ति) (2 pussaivladads)
- ete gurūṃstu śṛṇvanti. (एते गुरूंस्तु शृण्वन्ति)
- sādhuḥ svargamāpnoti. (साधुः स्वर्गमाप्नोति)
- brāhmāṇāḥ somaṃ sunvanti. (ब्राह्मणाः सोमं सुन्वन्ति)
- paśūllabhate. (पशूल्लभते)
- ke yodhāḥ kṣatriyaiḥ saha yudhyante. (के योधाः क्षत्रियैः सह युध्यन्ते)
D) Tradusci en Sanscrit:
- In Brahman va al vitg da in Vaiśya.
- El adulescha Viṣṇu cun in sacrifici. (Sacrifici yajña exprimer!)
- Il Veda vegn numnà śruti. (vad)
- On suspenda la trama dal telèr. (2 pussaivladads)
Fig.: तन्तुवायः
(Sursa d'imagiens: Detagl)
- Magisters dumandass. (Passivkonstruktion)
- L'egh guida. (Passivkonstruktion)
- Il poet vescha ina divinitad. (Passivkonstruktion)
- Qui (fem.) custodia la giuvna? (Passivkonstruktion)
- Il Kṣatriya adulescha il HERR cun in sacrifici. (Passivkonstruktion, senza usar la parola yajña)
- Per generusitad attein in sectatur dal Buddha in paradis.
10.7. Glista da pleds 2
- makṣikā f. मक्षिका : mosca, ape
- vraṇa m. व्रण : ferida, error, dany
- dhana n. धन : recompensa, diners, riquesa, possessiun
- iṣ 6 P (icchati) इष् इच्छति : vulair
- pārthiva m. पार्थिव : re
- nīca 3 नीच : bass, profund
- kalaha m. कलह : cunflit, litg
- śānti f. शान्ति : cessar, pasch, pax
- śam 4 P (śāmyati !) शम् शाम्यति : esser calm, daventar calm
- nara m. नर : um, persuna
- lubh 4 P (lubhyati) लुभ् लुभ्यति : desiderar
- sūkta 3 सूक्त : ditg bain, ditg bel; n. lied
- śiṣya m. शिष्य : scolar
- atra अत्र : qua
- tatra तत्र : là
- bhānu m. भानु : splendor, sun
- vand 1 Ā (vandate) वन्द् वन्दते : salutar, onorar
- vṛṣ 1 P (varṣati) वृष् वर्षति : plveir
- nṛpa m. नृप : re, prinzi
- kṣīra n. क्षीर : latg
- mārga m. मार्ग : via
- evam एवम् : uschè
- iha इह : qua
- śubh 1 Ā (śobhate) शुभ् शोभते : esser bel, splender
10.8. Exercizi da lectura e translaziun
Leghjar e traduscher e convertir en passiv:
क
१.
मक्षिका व्रणमिच्छन्ति
धनमिच्छन्ति पार्थिवाः ।
नीचाः कलहमिच्छन्ति
शान्तिमिच्छन्ति साधवः ॥
२. नरान्सृजति देवः । |
३. कवयो धनं लुभ्यन्ति । |
४. ऋषयः सूक्तानि पश्यन्ति । |
५. विष्णुमृषिर्यजति । |
६. गुरूञ्शिष्यांश्च पश्यति । |
७. स्वर्गं लभन्ते । |
८. अत्रर्षिर्भानुं वन्दते । |
९. ग्रामं गच्छन्ति । |
१०. दानानि वर्षन्ति नृपाः ॥
ख
१. सदा देवान्स्मरन्ति । |
२. ऋषिभी रामो वसति । |
३. हरिं क्षीरेण यजति । |
४. मार्गेण ग्रामं गच्छन्ति । |
५. धनेन सुखमिच्छन्ति नराः । |
६. एवं वदन्ति । |
७. शान्त्यर्षय इह शोभन्ते । |
८. कपयः फलानि खादन्ति । |
९. गजो गच्छति । |
१०. हरिर्गृहं गच्छति । |
११. सारथी रथं नयति ॥