Μάθημα 10

10.1. Το παθητικό ρήμα

Σχήμα:
(Υποκείμενο - kartṛ - στην Οργανική (tṛtīyā)) - (Αντικείμενο - karman - στην Ονομαστική) - παθητική μορφή ρήματος

π.χ. brāhmaṇena deva ijyate = ब्राह्मणेन देव इज्यते = "Ένας Βραχμάνος προσφέρει θυσία σε έναν θεό" (κυριολεκτικά: "Ένας θεός λαμβάνει θυσία από έναν Βραχμάνο.")

Αυτή η πρόταση είναι απόλυτα (!) σημασιολογικά ισοδύναμη με την πρόταση:
brāhmaṇo devaṃ yajati / yajate = ब्राह्मणो देवं यजति / यजते

Στο παθητικό ρήμα, το Υποκείμενο (kartṛ) βρίσκεται στην Οργανική (tṛtīyā f. "τρίτη πτώση"), ενώ το αντικείμενο (karman n.) βρίσκεται στην Ονομαστική (prathamā f.).
Τα παθητικά ρήματα, στα οποία δεν αναφέρεται το Υποκείμενο, έχουν συνήθως απροσωπη σημασία ("κάποιος/κανείς"):
π.χ. ijyate = इज्यते "Κάποιος προσφέρει θυσία" (κυριολεκτικά: "προσφέρεται θυσία").

Ακόμη και αν η αντίστοιχη ενεργητική πρόταση περιείχε Ακουστικό (dvitīyā) του στόχου, αυτό μπορεί να τεθεί στην Ονομαστική (prathamā) στο παθητικό ρήμα:

Στην ενεργητική πρόταση rāmo grāmaṃ gacchati = रामो ग्रामं गच्छति = "Ο Rāma πηγαίνει στο χωριό" αντιστοιχούν τα παθητικά ρήματα:
rāmeṇa grāmaṃ gamyate = रामेण ग्रामं गम्यते
εναλλακτικά: rāmeṇa grāmo gamyate = रामेण ग्रामो गम्यते

Τα άμεταβατα ρήματα (ρήματα χωρίς αντικείμενο) έχουν συχνά παθητικές κατασκευές, ειδικά σε ευγενικές παρακλήσεις:
praviśyatām = प्रविश्यताम् = "Να εισέλθει κάποιος = Παρακαλώ, μπείτε = Ελάτε!"
niṣadyatām = निषद्यताम् = "Να καθίσει κάποιος = Παρακαλώ, καθίστε = Παρακαλώ, πάρτε θέση"

Οι συνθέσεις του Sanskrit-Παθητικού είναι εξαιρετικά συχνές: το Παθητικό, άλλωστε, είναι ευκολότερο να σχηματιστεί παρά, για παράδειγμα, πολλές ρίζες του Ενεστώτα.

Τα προτάσεις του Sanskrit-Παθητικού δεν πρέπει γενικά να αποδοθούν στη Γερμανική γλώσσα με μια πρόταση του Παθητικού, καθώς το Γερμανικό Παθητικό έχει εντελώς διαφορετική στιλιστική λειτουργία.

10.2. Ο Εργατικός (tṛtīyā f. = तृतीया = "τρίτη κατάληξη πτώσης")

Οι κανονικές καταλήξεις του Εργατικού (tṛtīyā):
Ενικός: -ā
Πληθυντικός: -bhis

Κανονικοί σχηματισμοί:

	Εργατικός Ενικός	Εργατικός Πληθυντικός
Θηλυκά σε -i śruti श्रुति	śruty-ā श्रुत्या	śruti-bhis श्रुतिभिस्
Θηλυκά σε -ī devī देवी	devy-ā देव्या	devī-bhis देवीभिस्
Θηλυκά σε -u dhenu धेनु	dhenv-ā धेन्वा	dhenu-bhis धेनुभिस्

Ακανόνιστοι σχηματισμοί (Ενικός):

	Εργατικός Ενικός	Εργατικός Πληθυντικός
Αρσενικά σε -i kavi कवि	kavi-n-ā कविना	kavi-bhis कविभिस्
Αρσενικά σε -u paśu पशु	paśu-n-ā पशुना	paśu-bhis पशुभिस्
Θηλυκά σε -ā devatā देवता	devat-ay-ā देवतया	devatā-bhis देवताभिस्

Αρσενικά και Ουδέτερα σε -a (ακανόνιστα στον Ενικό και τον Πληθυντικό):

	Εργατικός Ενικός	Εργατικός Πληθυντικός
Αρσενικά σε -a deva देव	devena देवेन	devais देवैस्
Ουδέτερα σε -a phala फल	phalena फलेन	phalais फलैस्

Ερωτηματικό αντωνυμία kim:

	Εργαλείκα ενικού	Εργαλείκα πληθυντικού
Αρσενικό / Ουδέτερο	kena केन	kais कैस्
Θηλυκό	kayā कया	kābhis काभिस्

Ενδεικτικές αντωνυμίες:

Αντωνυμία	Γένος	Εργαλείκα ενικού	Εργαλείκα πληθυντικού
tad "εκείνος, εκείνη, αυτό· ο, η, το" (Αναφερόμενο) तद्	Α/Ο	tena तेन	tais तैस्
	Θ	tayā तया	tābhis ताभिस्
etad "αυτός, αυτή, αυτό" (Πολύ κοντά στον ομιλητή) एतद्	Α/Ο	etena / enena एतेन / एनेन	etais एतैस्
	Θ	etayā / enayā एतया / एनया	etābhis एताभिस्
idam "αυτός, αυτή, αυτό" (Κοντά) इदम्	Α/Ο	anena / enena अनेन / एनेन	ebhis एभिस्
	Θ	anayā / enayā अनया / एनया	ābhis आभिस्

10.2.1. Σχετικά με τη χρήση του Εργαλείκα (tṛtīyā = तृतीया)

Το Εργαλείκα (tṛtīyā) χρησιμοποιείται κυρίως για τις ερωτήσεις:
Με τι; (από ποιο μέσο;)
Με ποιον τρόπο; (με τι όργανο;)
Με whom; (συντροφία)

Χρησιμοποιείται

1. σε παθητικές προτάσεις: το Πράγμα (kartṛ) στον Εργαλείκα
2. για τον προσδιορισμό του μέσου ή εργαλείου, με το οποίο επιτελείται κάτι
3. για τον προσδιορισμό της διαδρομής, μέσω της οποίας κάποιος φτάνει οπουδήποτε
4. για την έκφραση της σύνδεσης, ένωσης, συνοδείας με
5. με μεταθετικά σε σημασία "μαζί με, με· π.χ. saha = सह = "με" :brπ.χ.:br brāhmaṇena saha = ब्राह्मणेन सह = "μαζί με τον Βραχμάνο"

Περαιτέρω χρήσεις της οργάνου (tṛtīyā) ακολουθούν αργότερα.

10.3. Ο λεγόμενος νόμος της εγκεφαλοποίησης για το -n- (ένας σύνθετος φθόγγος λέξης)

Ένα -n-, που ακολουθείται από φθόγγο ή n, m, y, v, αντικαθίσταται από -ṇ-, όταν τα ṛ, ṝ, r, ṣ προηγούνται του -n- στη λέξη ή όταν δεν υπάρχει άλλος φθόγγος εκτός από φωνήεντα, γαγγλιακά, χειλικά, y, v, h ή anusvāra μεταξύ αυτών των φθόγγων και του επόμενου -n- στη λέξη.

Επομένως:

	Οργάνου ενικού
guru गुरु	guruṇā गुरुणा
śūdra शूद्र	śūdreṇa शूद्रेण
īśvara ईश्वर	īśvereṇa ईश्वरेण
kṣatriya क्षत्रिय	kṣatriyeṇa क्षत्रियेण
naraka नरक	narakeṇa नरकेण

Έτσι εξηγείται και το -ṇ- σε:

śravaṇa श्रवण

śṛṇoti शृणोति

kāraṇa कारण

brāhmaṇa ब्राह्मण

10.4. Το παθητικό, οριστική ενεστώτα (yak = यक्)

Σχηματισμός:
(συνήθως) βαθιά ρίζα + -ya- + κατάληξη Ātmanepada

π.χ.

Ρίζα धातु	3. εν. παθ. ενεσ. οριστ. यक् लट्	3. πληθ. παθ. ενεσ. οριστ. यक् लट्
nī 1 U (nayati)	nīyate (नीयते) "οδηγείται"	nīyante (नीयन्ते)
man 4 Ā (manyate)	manyate (मन्यते) "σκέφτεται"	manyante (मन्यन्ते)
viś 6 P (viśati)	viśyate (विश्यते) "εισέρχεται"	viśyante (विश्यन्ते)

Σημειώστε ότι στα ρήματα της 4ης κλάσης παρατατικού, οι μορφές του Ατμανεπάδα και της Παθητικής φωνής είναι ταυτόσημες! Το αν πρόκειται για Ατμανεπάδα ή Παθητική φωνή, σε αυτή την περίπτωση μπορεί να εξαχθεί μόνο από τη δομή της πρότασης.

10.4.1. Ειδικές κανόνες για τον σχηματισμό της Παθητικής φωνής

1. Ρίζες με κατάληξη -i ή -u μακραίνουν το φθόγγο τους πριν από το παθητικό επίθεμα -ya-:

• ji 1 Πρόσωπο: jīyate, jīyante :brजीयते, जीयन्ते
• śru 5 Πρόσωπο: śrūyate, śrūyante :brश्रूयते, श्रूयन्ते
• su 5 Ουδέτερο: sūyate, sūyante :brसूयते, सूयन्ते

2. Ρίζες με -a- μεταξύ συμφώνων (εκτός από nasals, y, r, v) παραμένουν σε υψηλό βαθμό:

• labh 1 Ατμανεπάδα: labhyate, labhyante :brलभ्यते, लभ्यन्ते

3. Ορισμένες ρίζες σχηματίζουν την Παθητική φωνή σε υψηλό βαθμό (ή στον βαθμό εναλλαγής του παραστατικού):

• āp 5 Πρόσωπο: āpyate, āpyante :brआप्यते, आप्यन्ते
• khād 1 Πρόσωπο: khādyate, khādyante :brखाद्यते, खाद्यन्ते
• smṛ 1 Πρόσωπο: smaryate, smaryante :brस्मर्यते, स्मर्यन्ते

4. Χαμηλός βαθμός ρημάτων που ξεκινούν με ya, va, ra, ή όπου αυτά τα φωνήματα ακολουθούν άλλο σύμφωνο (Samprasāraṇa = सम्प्रसारण):

Ρίζα धातु	Χαμηλός βαθμός सम्प्रसारण	Παθητική φωνή यक्
yaj 1 Ουδέτερο यज्	*yj » ij	ijyate इज्यते ijyante इज्यन्ते
vad 1 Πρόσωπο वद्	*vd » ud	udyate उद्यते udyante उद्यन्ते
prach 6 Πρόσωπο प्रच्छ्	*prcch » pṛcch	pṛcchyate पृच्छ्यते pṛcchyante पृच्छ्यन्ते

Η παραδοσιακή εγχώρια ονομασία για αυτόν τον σχηματισμό της βαθιάς φάσης σε ρήματα με ya ή va είναι Samprasāraṇa (नपुंसकम् = सम्प्रसारण).

5. Το τελικό -ṛ μετά από έναν μόνο σύμφωνο αντικαθίσταται πριν το παθητικό επίθεμα -ya- από -ri-:

• kṛ 8 U: kriyate, kriyante :brक्रियते, क्रियन्ते
• Αλλά: smṛ 1 P: smaryate :brस्मर्यते

6. Ορισμένες ρίζες σε -an έχουν εναλλακτικά δύο σχηματισμούς παθητικής ρίζας:

• ένα -an-ya
• ένα -ā-ya- (το μακρό ā είναι εκπρόσωπος ενός υποθετικού μακρού nasal)

π.χ. tan 8 U.

• tan-ya-te, tan-ya-nte :brतन्यते, तन्यन्ते
• tā-ya-te, tā-ya-nte :brतायते, तायन्ते (από *tn-ya-nte)

10.5. Λεξιλόγιο

Μάθετε τα ακόλουθα λέξεις:

gṛha n. गृह : σπίτι
grāma m. ग्राम : χωριό
nagara n. नगर : πόλη

Για την αστική και χωριάτικη ζωή, δείτε το Basham, Wonder, κεφ. 6.

yajña m. यज्ञ : θυσία

Η θυσία στην Ινδία είναι κατά κύριο λόγο μια τιμή προς τη θεότητα ως φιλοξενούμενο. Με αυτόν τον τρόπο αναλαμβάνετε υποχρέωση προς τη θεότητα.

Σχηματισμός λέξης: yaj 1 U + kṛt επίθεμα -na-.

puṇya n. पुण्य : καλό έργο, αρετή

Με το οποίο κερδίζετε ευημερία και καλές επαναγεννήσεις.

pāpa n. पाप : κακό έργο, κακία (αντίθετο του puṇya)
satya n. सत्य : αλήθεια

Στην Ινδία αποδιδόταν μαγική δύναμη στο αληθινό λόγο, ναι ολόκληρη η κοσμική τάση διατηρείται και δημιουργείται από το αληθινό λόγο. Για αυτή την σημαντική αντίληψη δείτε τη θεμελιώδη εργασία:

Lüders, Heinrich (1869–1943): Varuna / Heinrich Lüders. Από την κληρονομιά, επιμέλεια Ludwig Alsdorf. - Göttingen : Vandenhoeck & Ruprecht. -- Τόμος 2: Varuna και το Ṛta. -- 1959. -- XXIII σ., σ. 340 - 764

Εικ.: वरुणः
(Πηγή εικόνας: Λεπτομέρειες)

anṛta n. अनृत : αναλήθεια, ψέμα (αντίθετο του satya)

Σχηματισμός λέξης an- („μη-“) + ṛta n.

ṛta είναι μια κεντρική έννοια στη Βέδα, της οποίας η μετάφραση είναι αμφιλεγόμενη: „Αλήθεια“ (Lüders, Thieme), „Τάξη“ (Renou).

ṛṣi m. ऋषि : βεδικός σοφός, συγγραφέας βεδικών ύμνων

Τα ονόματα αυτών των ṛṣis αναφέρονται στα Brāhmaṇas καθώς και σε ξεχωριστούς καταλόγους σχετικούς με τις Βέδες. Όλοι οι Βραχμάνοι ανάγουν την καταγωγή τους σε τέτοιους ṛṣis, από τους οποίους έχει ονομαστεί το gotra τους (गोत्र). Σχετικά με την έννοια gotra βλέπε Basham, Wonder, κεφ. 5.

Εικ.: विश्वामित्रः
(Πηγή εικόνας: Λεπτομέρειες)

vad 1 P (vadati) वद् वदति : λέω, μιλώ
prach 6 P (pṛcchati !) प्रच्छ् पृच्छति : ρωτώ (κάποιον: Αιτιατική· για κάτι: Αιτιατική)
saha सह : μαζί με, από κοινού με (και στο „πολεμώ με“ κ.λπ.) (Πρόθεση με Οργανική)

10.6. Άσκηση

Α) Σχηματίστε την παθητική φωνή για τους ακόλουθους ρηματικούς τύπους (με μετάφραση του ρηματικού τύπου):

1. sṛjati (सृजति)
2. yudhyate (युध्यते)
3. bhavanti (भवन्ति)
4. yajati (यजति)
5. nṛtyati (नृत्यति)
6. nayanti (नयन्ति)
7. smarati (स्मरति)
8. śṛṇvanti (शृण्वन्ति)
9. paśyati (पश्यति) (Η παθητική φωνή σχηματίζεται από το dṛś!)
10. jayanti (जयन्ति)
11. kurvate (कुर्वते)
12. āpnuvanti (आप्नुवन्ति)
13. viśati (विशति)
14. khādanti (खादन्ति)
15. sunoti (सुनोति)
16. gacchati (गच्छति)
17. manyante (मन्यन्ते)
18. labhante (लभन्ते)
19. rakṣanti (रक्षन्ति)
20. vadanti (वदन्ति)
21. pṛcchanti (पृच्छन्ति)
22. tanvanti (तन्वन्ति) (2 τύποι!)

Β) Να σχηματίσετε τον Οργανικό ενικού και πληθυντικού για όλα τα ουσιαστικά που έχετε μάθει μέχρι τώρα.

Γ) Να μετατρέψετε τις παρακάτω προτάσεις στον παθητικό τύπο και να τις μεταφράσετε:

1. brāhmaṇo devīm yajati. (ब्राह्मणो देवीं यजति)
2. sādhuḥ svargaṃ gacchati. (साधुः स्वर्गं गच्छति)
3. śūdraṃ jayati. (शूद्रं जयति)
4. guruḥ phalāni khādati. (गुरुः फलानि खादति)
5. gurūñchṛṇoti. (गुरूञ्छृणोति)
6. ko 'gniṃ paśyati. (को ऽग्निं पश्यति)
7. ayaṃ kavirmantraṃ smarati. (अयं कविर्मन्त्रं स्मरति)
8. iyaṃ devī kṣatriyā rakṣati. (इयं देवी क्षत्रिया रक्षति)
9. kṣatriyā viṣṇuṃ yajante. (क्षत्रिया विष्णुं यजन्ते) (2 δυνατότητες)
10. brāhmaṇo 'gniṃ karoti. (ब्राह्मणो ऽग्निं करोति)
11. vaiśyā imaṃ grāmaṃ gacchanti. (वैश्या इमं ग्रामं गच्छन्ति) (2 δυνατότητες)
12. ete gurūṃstu śṛṇvanti. (एते गुरूंस्तु शृण्वन्ति)
13. sādhuḥ svargamāpnoti. (साधुः स्वर्गमाप्नोति)
14. brāhmāṇāḥ somaṃ sunvanti. (ब्राह्मणाः सोमं सुन्वन्ति)
15. paśūllabhate. (पशूल्लभते)
16. ke yodhāḥ kṣatriyaiḥ saha yudhyante. (के योधाः क्षत्रियैः सह युध्यन्ते)

Δ) Να μεταφράσετε στα Σανσκριτικά:

1. Ένας Βραχμάνος πηγαίνει με έναν Ουάισια στο χωριό.
2. Τιμά τον Βιṣṇu με μια θυσία. (Να εκφραστεί η λέξη yajña!)
3. Το Βέντα ονομάζεται śruti. (vad)
4. Τεντώνεται το υφάδι. (2 δυνατότητες)

Εικ.: तन्तुवायः
(Πηγή εικόνας: Λεπτομέρειες)

5. Ρωτούν οι δάσκαλοι. (παθητική κατασκευή)
6. Οδηγεί το μάτι. (παθητική κατασκευή)
7. Ο ποιητής βλέπει μια θεότητα. (παθητική κατασκευή)
8. Ποια (θηλυκό) φυλάσσει το κορίτσι; (παθητική κατασκευή)
9. Ο Kṣatriya τιμά τον ΚΥΡΙΟ με μια θυσία. (παθητική κατασκευή, χωρίς τη χρήση της λέξης yajña)
10. Μέσω της γενναιοδωρίας, ένας ακόλουθος του Buddha φτάνει σε έναν ουρανό.

10.7. Λεξιλόγιο 2

makṣikā f. मक्षिका : μύγα, μέλισσα
vraṇa m. व्रण : τραύμα, λάθος, ζημιά
dhana n. धन : μισθός, χρήματα, πλούτος, περιουσία
iṣ 6 P (icchati) इष् इच्छति : επιθυμώ
pārthiva m. पार्थिव : βασιλιάς
nīca 3 नीच : χαμηλός, βαθύς
kalaha m. कलह : διαφωνία, καβγάς
śānti f. शान्ति : παύση, ηρεμία, ειρήνη
śam 4 P (śāmyati !) शम् शाम्यति : είμαι ήρεμος, ησυχάζω
nara m. नर : άνδρας, άνθρωπος
lubh 4 P (lubhyati) लुभ् लुभ्यति : επιθυμώ, λαχταρώ
sūkta 3 सूक्त : καλά ειπωμένο, ωραία λεγόμενο· n. άσμα
śiṣya m. शिष्य : μαθητής
atra अत्र : εδώ
tatra तत्र : εκεί
bhānu m. भानु : λάμψη, ήλιος
vand 1 Ā (vandate) वन्द् वन्दते : χαιρετώ, τιμώ
vṛṣ 1 P (varṣati) वृष् वर्षति : βρέχω
nṛpa m. नृप : βασιλιάς, ηγεμόνας
kṣīra n. क्षीर : γάλα
mārga m. मार्ग : δρόμος
evam एवम् : έτσι
iha इह : εδώ
śubh 1 Ā (śobhate) शुभ् शोभते : είμαι όμορφος, λάμπω

10.8. Άσκηση ανάγνωσης και μετάφρασης

Διαβάστε και μεταφράστε, στη συνέχεια μετατρέψτε σε παθητική φωνή:

क १.

मक्षिका व्रणमिच्छन्ति धनमिच्छन्ति पार्थिवाः ।
नीचाः कलहमिच्छन्ति शान्तिमिच्छन्ति साधवः ॥

२. नरान्सृजति देवः । |
३. कवयो धनं लुभ्यन्ति । |
४. ऋषयः सूक्तानि पश्यन्ति । |
५. विष्णुमृषिर्यजति । |
६. गुरूञ्शिष्यांश्च पश्यति । |
७. स्वर्गं लभन्ते । |
८. अत्रर्षिर्भानुं वन्दते । |
९. ग्रामं गच्छन्ति । |
१०. दानानि वर्षन्ति नृपाः ॥

ख १. सदा देवान्स्मरन्ति । |
२. ऋषिभी रामो वसति । |
३. हरिं क्षीरेण यजति । |
४. मार्गेण ग्रामं गच्छन्ति । |
५. धनेन सुखमिच्छन्ति नराः । |
६. एवं वदन्ति । |
७. शान्त्यर्षय इह शोभन्ते । |
८. कपयः फलानि खादन्ति । |
९. गजो गच्छति । |
१०. हरिर्गृहं गच्छति । |
११. सारथी रथं नयति ॥