Mësimi 2

2.1. Propozicioni nominal

Skema: Emër predikativ - Subjekt

p.sh. devo viṣṇuḥ = देवो विष्णुः = "Viṣṇu është një hyjni."

Një kopulë verbale ("është", "janë", "jam", "je", "jeni") nuk është e nevojshme, por mund të shfaqet ndonjëherë.

Nuk ka artikuj: devaḥ -- देवः mund të dojë të thotë "hyjnia" ose "një hyjni".

Megjithatë, në sanskritisht renditja e fjalëve është mjaft e lirshme (veçanërisht në vargje), por kur përkthehet një propozicion nominal, duhet të merret parasysh në mënyrë primare një përkthim sipas skemës standarde të mësipërme.

Në propozicionin nominal, subjekti është në rastin nominativ (rasti i parë = prathamā f. = प्रथमा). Emri predikativ përputhet me subjektin në numër dhe rast; nëse emri predikativ është një mbiemër, atëherë edhe në gjini.

2.2. Mbi deklinimin (përkuljen e emrave)

Në sanskritisht ekzistojnë:

tre numra (forma të numërimit) = vacana n. -- वचन
Singulari (numri një) = ekavacana n. -- एकवचन
Duali (numri dy) = dvivacana n. -- द्विवचन
Plurali (numri shumë) = bahuvacana n. -- बहुवचन
tre gjini (gjinitë gramatikore) = liṅga n. / vyakti f. -- लिङ्ग / व्यक्ति
Maskulini (meshkuj) = puṃs m. -- पुंस्
Femini (femër) = strī f. -- स्त्री
Neutri (asnjëra) = napuṃsaka n. -- नपुंसक
tetë kaze (raste) = sup -- सुप् (= fundje kazi)

Për deklinimin, fundjet e kazave (sup = सुप्) i shtohen asaj që quhet themel nominal (forma e emrit pa fundje kazi).

Shembull: devas = देवस् (Nominativ Singular Maskulinum) "per/e hyjnë" = deva- -- देव- (stema nominal) + -s -- -स् (fundim kasus).

Në fjalaret sanskrite, emrat japën në stem nominal:
deva m. -- देव m. (maskulin)
vacana n. -- वचन n. (neutër)
vyakti f. -- व्यक्ति f. (feminin)

2.3. Nominativ Singulari

Nominativ Singular = prathamā ekavacanam = प्रथमा एकवचनम्

Nominativ Singulari mbaron me -s = -स् ose është pa fundim.

2.3.1. Nominativ Singulari me -s

Stemat e mëposhtëm, që mbarojnë me një zanor, formojnë Nominativ Singularin me -s:

Maskulina me -a: p.sh. deva m. = देव "hyjnë" -- Nom. sg.: devas = देवस्
Maskulina me -i: p.sh. kavi m. = कवि "poet" -- Nom. sg.: kavis = कविस्
Maskulina me -u: p.sh. guru m. = गुरु "mësues" -- Nom. sg.: gurus = गुरुस्

2.4. Sandhi -- सन्धि

Dalja e një fjale rregullohet në sanskrit edhe sipas hyrjes së fjalës pasuese. Ky fenomen quhet Sandhi (m.) = सन्धि ("lidhje").

2.4.1. Sandhi i -s në dalje

Shihni gjithashtu përmbledhjen:

Payer, Alois (1944–): Sandhi i -s në dalje. -- (Materiale për Sanskritin). -- URL: http://www.payer.de/sanskritmaterialien/ssandhi.htm

-s në dalje:

në daljen absolute (fund i fjali) bëhet Visarga (-ḥ):
devas = देवस् » devaḥ = देवः
kavis = कविस् » kaviḥ = कविः
gurus = गुरुस् » guruḥ = गुरुः

para shqiptimeve të pa-zëzme:
para k, kh, p, ph dhe ś, ṣ, s: bëhet Visarga (-ḥ)
devas + śivaḥ » devaḥ śivaḥ = देवः शिवः ("Śiva është një hyjni")
para c, ch: bëhet -ś
para ṭ, ṭh: bëhet -ṣ
para t, th: mbetet -s
sādhus + caitanyas » sādhuś caitanyaḥ = साधुश्चैतन्यः ("Caitanya është një shenjtër")

para shqiptimeve të zëzme:
pas zanoreve jo-a: bëhet -r
kavis + Māghas » kavir māghaḥ = कविर्माघः ("Māgha është një poet")
pas zanoreve jo-a para r-: -s bie, zanorja zgjatet.
gurus + rāmas » gurū rāmaḥ = गुरू रामः ("Rāma është një mësues")
pas a-: -as
para konsonanteve/zanoreve të zëzme: bëhet -o (a-ja filluese bie » ऽ)
devas viṣṇus » devo viṣṇuḥ = देवो विष्णुः
devas agnis » devo 'gniḥ = देवो ऽग्निः
para zanoreve të tjera: bëhet -a (Hiatus)
devas + indras » deva indraḥ = देव इन्द्रः

2.5. Lista e fjalëve

deva m. -- देव : Qiejtar, hyjni; princ, mbret.

īśvara m. -- ईश्वर : Zot, sundimtar, hyjni (monoteistike).

brāhmaṇa m. -- ब्राह्मण : Brahman (kaste shpirtërore).

kṣatriya m. -- क्षत्रिय : Kṣatriya (kasta e princërve dhe ushtarake).

vaiśya m. -- वैश्य : Vaiśya (kasta e bujqve dhe tregtarëve).

śūdra m. -- शूद्र : Śūdra (kasta e shërbëtorëve).

Sipas teorisë klasike (p.sh. Manusmṛti I, 88-91), detyrat janë të shpërndara:

brahmanëve
studimi i Vedave
mësimi
flijim për vete
flijim për të tjerët
dhënia
marrja e dhuratave
kṣatriyave
mbrojtja e popullit
dhënia e dhuratave (te brahmanët)
flijimi për vete
studimi i Vedave
vaiśyave
blegtoria
bujqësia
tregtia
huadhënia e parave
flijimi për vete
dhënia e dhuratave (te brahmanët)
flijimi për vete
studimi i Vedave
śūdrave
shërbimi ndaj tre klasave të larta

dvija m. -- द्विज : "I lindur dy herë" (të iniciuarit e tre stërtimeve të larta: Brāhmaṇa, Kṣatriya, Vaiśya).

varṇa m. -- वर्ण : Ngjyrë, klasë e lindjes (tendencë).

Katër stërtimet (varṇa m.) shpesh ngatërrohen me kastat. Por katër stërtimet janë -- në dallim nga kastat -- diçka specifike indiane, edhe në Evropë kishim (deri në Luftën e Parë Botërore) një rend stërtimor, siç dëshmon figura e mëposhtme nga shek. 15:

Fig.: Paraqitja e ndarjes stërtimore të Mesjetës evropiane (gdhendje në dru nga fundi i shek. 15).
(Burimi i imazhit: Detaje)

Shkruarja:
Kategoria e priftërve (~Brāhmaṇa): Tu supplex ora = Ti lutu me përkulje!
Kategoria e fisnikërve (~Kṣatriya): Tu protege = Ti mbro!
Kategoria e bujqërve (~Vaiśya/Śūdra): Tuque labora = Dhe ti puno!

Tre stërtimet mbajnë veshjen e përshtatshme të klasës së tyre. Mbi stërtimet -- që kështu quhen të vullnetit hyjnor -- mbretëron Krishti.

Max Weber (1864–1920) e përcakton stërtimin kështu:

»Stërtimi« duhet të jetë një shumë njerëzish, që brenda një bashkësie
a) ushtrojnë një vlerësim të veçantë stërtimor, - ndoshta edhe
b) kërkojnë monopole të veçanta stërtimore.

Kategoritë mund të lindin
a) primarisht, përmes një mënyre të veçantë jetese kategoriale, nën të cilën përfshihet veçanërisht lloji i profesionit (kategoritë profesionale ose të jetesës),
b) sekondarisht, me karakter trashëgimor-karizmatik, përmes kërkesave të suksesshme për prestigj bazuar në ardhjen kategoriale (kategoritë e lindjes),
c) përmes përshkallëzimit kategorial të pushteteve zotëruese politike ose hierokratike si monopole (kategoritë politike ose hierokratike).

Zhvillimi i kategorive të lindjes është rregullisht një formë e (trashëgimore) përshkallëzimit të privilegjve te një bashkësi ose tek individë të kualifikuar. Çdo përshkallëzim i fiksuar i mundësive, veçanërisht [nga] pushtetet [zotëruese ose mundësitë e fitimit], ka tendencën të çojë në formimin e kategorive. Çdo formim kategoriash ka tendencën të çojë në përshkallëzim monopolistik i pushteteve zotëruese dhe mundësive të fitimit.

Ndërsa klasat e fitimit rriten mbi bazën e ekonomisë së orientuar nga tregu, kategoritë lindin dhe ekzistojnë kryesisht mbi bazën e mbulimit të nevojave të bashkësive në mënyrë monopolistisht leurgjike, ose feudale, ose patrimoniale kategoriale.

»Kategorike« duhet të thuhet se ka një shoqëri, kur ndarja sociale bëhet kryesisht sipas kategorive, »klasore«, kur ajo bëhet kryesisht sipas klasave. Nga «kategoritë», klasa »sociale« i afrohet më shumë «kategoriës», ndërsa »klasa e fitimit« është më e largët. Kategoritë shpesh formohen nga klasat pronësore sipas thelbit të tyre.

Çdo shoqëri kategoriale është konvencionale, e rregulluar nga rregulla të jetesës, prandaj krijon kushte konsumi ekonomik joracionale dhe pengon në këtë mënyrë përmes përshkallësimeve monopoliste dhe përmes eliminimit të disponimit të lirë mbi aftësinë e vetme për fitim formimin e lirë të tregut.

[Weber, Max (1864–1920): Ekonomi dhe shoqëri : Bazat e sociologjisë kuptuese. – 5., rishikuar edicioni. – Tübingen : Mohr, 1976. – F. 625 e.]

Varṇat janë sipas kësaj kategori lindje.

kavi m. -- कवि : poet.

agni m. -- अग्नि : zjarr, perëndia Agni.

Fig.: Perëndia Agni, miniaturë, shek. 18.
(Burimi i imazhit: Detaje)

sādhu 3 -- साधु : i saktë, mirë.

sādhu m. -- साधु : njeri "i shenjtë", Sādhu.

Fig.: Sādhu (साधु), Tempulli Pashupatinath, Kathmandu.
(Burimi i imazhit: Detaje)

guru 3 -- गुरु : i rëndë, i madhështishëm, i nderueshëm

guru m. -- गुरु : person i nderueshëm: babai, nëna, afërmi më i vjetër, veçanërisht mësuesi, mjeshti

2.6. Ushtrim

A) Plotësoni duke marrë parasysh Sandhin dhe formoni fjali nominale:

1. devas ... (Śiva, Agni, Viṣṇu, Gaṇeśa, Kṛṣṇa, Indra)
   = देवस् ... (शिव, अग्नि, विष्णु, गणेश, कृष्ण, इन्द्र)
2. dvijas ... (brāhmaṇa, kṣatriya, vaiśya)
   = द्विजस् ... (ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य)
3. gurus ... (brāhmaṇa, Candrakīrti)
   = गुरुस् ... (ब्राह्मण, चन्द्रकीर्ति)
4. vaiśyas ... (Tulādhara)
   = वैश्यस् ... (तुलाधर)
5. sādhus ... (guru, Rāma)
   = साधुस् ... (गुरु, राम)
6. kavis ... (Kālidāsa, Māgha, Bhāravi, Harṣadeva)
   = कविस् ... (कालिदास, माघ, भारवि, हर्षदेव)

B) Përktheni në sanskritisht:

1. Rāma është një Brahman.
2. Mësuesi është një Vaiśya.
3. Śūdra-ja është një njeri i shenjtë.
4. Poeti është mësuesi.
5. Viṣṇu-ja është ZOTI.
6. Zoti është Śiva.
7. Dy herë i linduri është një Brahman.
8. Njeriu i shenjtë është një mësues.
9. Mësuesi është një njeri i shenjtë.