Урок 58

58.1. Первичные окончания дуала (द्विवचनम्)

	परस्मैपदम्	आत्मनेपदम्
		тематический	аттематический
2. मध्यमः	-thas	-īthe	-āthe
3. प्रथमः	-tas	-īte	-āte

58.2. Дуал тематических классов настоящего времени: Индикатив Презенс (लट्)

Перед -vas и -vahe тематический гласный -a- заменяется на -ā-.

58.2.1. Первый класс презенса (भ्वादिगणः)

भू 1P "становиться, быть"

	परस्मैपदम्	आत्मनेपदम्
1. तृतीयः	भवावस् "мы оба становимся"	भवावहे
2. मध्यमः	भवथस् "вы оба становитесь"	भवेथे bhav-a + īthe
3. प्रथमः	भवतस् "они оба становятся"	भवेते

58.2.2. Четвертый класс презенса (दिवादिगणः)

नृत् 4P "танцевать"

	परस्मैपदम्	आत्मनेपदम्
1. तृतीयः	नृत्यावस्	नृत्यावहे
2. मध्यमः	नृत्यथस्	नृत्येथे
3. प्रथमः	नृत्यतस्	नृत्येते्

Рис.: नृत्यतः ओडिसी
(Источник изображения: Details)

58.2.3. Шестой класс презенса (तुदादिगणः)

तुद् 6U "толкать, бить"

	परस्मैपदम्	आत्मनेपदम्
1. तृतीयः	तुदावस्	तुदावहे
2. मध्यमः	तुदथस्	तुदेथे
3. प्रथमः	तुदतस्	तुदेते

58.2.4. Десятый класс презенса (चुरादिगणः) и каузативы (णिजन्त)

चुर् 10U "красть"

	परस्मैपदम्	आत्मनेपदम्
1. तृतीयः	चोरयावस्	चोरयावहे
2. मध्यमः	चोरयथस्	चोरयेथे
3. प्रथमः	चोरयतस्	चोरयेते

Рис.: वानरौ रथाद्भाण्डानि चोरयतः
Национальный парк Бандипур -- ಬಂಡಿಪುರ ಅಭಯಾರಣ್ಯ
(Источник изображения: Детали)

58.3. Двойственное число простого будущего времени (ऌत्)

58.3.1. अनिट् दा 3U "давать"

	परस्मैपदम्	आत्मनेपदम्
1. तृतीयः	दास्यावस्	दास्यावहे
2. मध्यमः	दास्यथस्	दास्येथे
3. प्रथमः	दास्यतस्	दास्येते

58.3.2. सेट् भू 1P "становиться, быть"

	परस्मैपदम्	आत्मनेपदम्
1. तृतीयः	भविष्यावस्	भविष्यावहे
2. मध्यमः	भविष्यथस्	भविष्येथे
3. प्रथमः	भविष्यतस्	भविष्येते

58.4. Двойственное число страдательного залога (суффикс -यक्)

तुद् 6U "толкать, бить"

1. तृतीयः	तुद्यवाहे
2. मध्यमः	तुद्येथे
3. प्रथमः	तुद्येते

58.5. Двойственное число атематических классов настоящего времени: изъявительное наклонение настоящего времени (लट्)

58.5.1. Второй класс настоящего времени (अदादिगणः)

द्विष् 2U "ненавидеть"

	परस्मैपदम्	आत्मनेपदम्
1. तृतीयः	द्विष्वस्	द्विष्वहे
2. मध्यमः	द्विष्ठस्	द्विषाथे
3. प्रथमः	द्विष्टस्	द्विषाते

दुह् 2U "доить"

	परस्मैपदम्	आत्मनेपदम्
1. तृतीयः	दुह्वस्	दुह्वहे
2. मध्यमः	दुग्धस्	दुहाथे
3. प्रथमः	दुग्धस्	दुहाते

इ 2P "идти"

	परस्मैपदम्
1. तृतीयः	इवस्
2. मध्यमः	इथस्
3. प्रथमः	इतस्

Рис.: उष्ट्रौ मरावितः
(Источник изображения: Детали)

इ + अधि 2Ā "изучать"

	आत्मनेपदम्
1. तृतीयः	अधीवहे
2. मध्यमः	अधीयाथे
3. प्रथमः	अधीयते

Рис.: कन्ये अधीयते
(Источник изображения: Детали)

हन् 2P "убивать"

	परस्मैपदम्
1. तृतीयः	हन्वस्
2. मध्यमः	हथस् *hn-thas
3. प्रथमः	हतस्

अस् 2P "быть"

	परस्मैपदम्
1. तृतीयः	स्वस् s-vas
2. मध्यमः	स्थस्
3. प्रथमः	स्तस्

Рис.: भगिन्यौ स्वः
(Источник изображения: Детали)

58.5.2. Третий класс настоящего времени (जुहोत्यादिगणः)

हु 3P "лить в жертвенный огонь"

	परस्मैपदम्	आत्मनेपदम्
1. तृतीयः	जुहुवस्	जुहुवहे
2. मध्यमः	जुहुथस्	जुह्वाथे
3. प्रथमः	जुहुतस्	जुह्वाते

धा 5U "ставить, класть, помещать"

	परस्मैपदम्	आत्मनेपदम्
1. तृतीयः	दध्वस्	दध्वहे
2. मध्यमः	धत्थस्	दधाथे
3. प्रथमः	धत्तस्	दधाते

58.5.3. Пятый класс настоящего времени (स्वादिगणः)

सु 5U "выжимать"

	परस्मैपदम्	आत्मनेपदम्
1. तृतीयः	सुनुवस् / सुन्वस्	सुनुवहे / सुन्वहे
2. मध्यमः	सुनुथस्	सुन्वाथे
3. प्रथमः	सुनुतस्	सुन्वाते

Рис.: शर्कराम्बु सुनुतः पुणेनगरे
(Источник изображения: Детали)

58.5.4. Восьмой класс настоящего времени (तनादिगणः)

तन् 8U "натягивать"

	परस्मैपदम्	आत्मनेपदम्
1. तृतीयः	तनुवस् / तन्वस्	तनुवहे / तन्वहे
2. मध्यमः	तनुथस्	तन्वाथे
3. प्रथमः	तनुतस्	तन्वाते

कृ 8U "делать, творить"

	परस्मैपदम्	आत्मनेपदम्
1. तृतीयः	कुर्वस्	कुर्वहे
2. मध्यमः	कुरुथस्	कुर्वाथे
3. प्रथमः	कुरुतस्	कुर्वाते

58.5.5. Седьмой класс настоящего времени (रुधादिगणः)

रुध् 7U "останавливать"

	परस्मैपदम्	आत्मनेपदम्
1. तृतीयः	रुन्ध्वस्	रुन्ध्वहे
2. मध्यमः	रुन्द्धस्	रुन्धाथे
3. प्रथमः	रुन्द्धस्	रुन्धाते

युज् 7U "запрягать"

	परस्मैपदम्	आत्मनेपदम्
1. तृतीयः	युञ्ज्वस्	युञ्ज्वहे
2. मध्यमः	युङ्क्थस्	युञ्जाथे
3. प्रथमः	युङ्क्तस्	युञ्जाते

58.5.6. Девятый класс настоящего времени (क्र्यादिगणः)

क्री 9U "покупать"

	परस्मैपदम्	आत्मनेपदम्
1. तृतीयः	क्रीणीवस्	क्रीणीवहे
2. मध्यमः	क्रीणीथस्	क्रीणाथे krī-ṇ-āthe
3. प्रथमः	क्रीणीतस्	क्रीणाते

Рис.: स्त्रियौ शाकं क्रीणाते
(Источник изображения: Детали)

58.6. Аорист 5: iṣ-аорист

iṣ-аорист образуется от всех seṭ-корней, для которых явно не преподаётся исключительно другая форма аориста.

Образование:

Аугмент + корень + i + s + атематическое вторичное окончание

!!! 2.sg.P и 3.sg.P восходят к **-**īs и -īt соответственно !!! (Это возникло в результате переноса имперфекта от корней типа अब्रवीत्; таким образом, это фактически формы корневых аористов).

Суффикс образования основы + окончания iṣ-аориста звучат следующим образом:

	परस्मैपदम्		आत्मनेपदम्
	एकवचनम्	बहुवचनम्	एकवचनम्	बहुवचनम्
1. तृतीयः	-iṣam	-iṣma	-iṣi	-iṣmahi
2. द्वितीयः	-īs	-iṣṭa	-iṣṭhās	**-**idhvam / -iḍhvam (по выбору после -h или полугласного)
3. प्रथमः	-īt	-iṣur	-iṣṭa	-iṣata

Форма корня:

• Корни с кратким гласным перед простым согласным: сильная ступень в П и Ā
  Примеры:

बुध् 1U: 1.sg.P अबोधिषम् कॢप् 1Ā: 1.sg.Ā अकल्पिषि

• Корни с конечным гласным:
• П: удлиненная ступень
• Ā: сильная ступень

Примеры:

पू 9U: 1.sg.P अपाविषम् ; 1. sg.Ā अपविषि

• Корни на -ar., -al а также वद् 1P "говорить", व्रज् 1P "уходить": П: удлиненная ступень
  Примеры:

चर् 1P: 1.sg.P अचारिषम् वद् 1P: 1.sg.P अवादिषम्

• Другие корни формы (согл.-)Согл.-a-Согл.: в П удлиненная ступень по выбору (не относится к корням на -h, -m, -y а также некоторым другим корням)
  Пример:

तन् 8U: 1.sg.P अतनिषम् / अतानिषम्
но:
क्रम् 1U: 1.sg.P अक्रमिषम्

Парадигмы:

पू 9U "очищать"

	परस्मैपदम्		आत्मनेपदम्
	एकवचनम्	बहुवचनम्	एकवचनम्	बहुवचनम्
1. तृतीयः	अपाविषम्	पाविष्म	अपविषि	अपविष्महि
2. द्वितीयः	अपावीस्	अपाविष्ट	अपविष्ठास्	अपविध्वम् / अपविढ्वम्
3. प्रथमः	अपावीत्	अपाविषुर्	अपविष्ट	पविषत

बुध् 1U "пробуждаться, познавать"

	परस्मैपदम्
	एकवचनम्	बहुवचनम्
1. तृतीयः	अबोधिषम्	अबोधिष्म
2. द्वितीयः	अबोधीस्	अबोधिष्ट
3. प्रथमः	अबोधीत्	अबोधिषुर्

कॢप् 1Ā «быть подходящим»

	आत्मनेपदम्
	एकवचनम्	बहुवचनम्
1. तृतीयः	अकल्पिषि	अकल्पिष्महि
2. द्वितीयः	अकल्पिष्ठास्	अकल्पिध्वम्
3. प्रथमः	अकल्पिष्ट	अकल्पिषत

Особенности:

1. У некоторых корней связующий гласный -i- в आत्मनेपद может заменяться на -ī-. После ग्रह् 9U «захватывать» эта замена должна происходить в P и Ā:

अग्रहीषम् , अग्रहीषि

2. Корни 8-го класса настоящего времени на -n (или -ṇ) могут иметь ступень редукции во 2.3.sg.Ā:

तन् 8U: 2.sg.Ā अतनिष्ठास् / अतथस् (корневой аорист) ; 3. sg. Ā अतनिष्ट / अतत

3. दीप् 4Ā, जन् 4Ā и др. могут вместо формы 3.sg. Ā принимать форму аориста страдательного залога:

अदीपिष्ट / अदीपि ; अजनिष्ट / अजनि

4. विज् 7P не имеет аблаута:

अविजीत्

Рис.: दीपः श्रीकृष्णाय श्रीगनेशाय चादीपिष्ट चादीपि ॥
(Источник изображения: Details)

58.7. Упражнение

A) Определите и переведите без справочников следующие формы, а также образуйте соответствующие формы i-аориста:

1. औहे
2. जाग्रति
3. जीर्यन्ति
4. आनर्च
5. खादामः
6. नेद
7. आश्नीत
8. पुनते
9. अशेरत
10. इयेषिथ
11. आर्च्छत्
12. अर्हन्ति
13. ऊदुः
14. इन्त्से
15. आध्वे
16. कल्पे
17. आनीत्
18. ऐक्षध्वम्
19. अचेतः

B) Переведите и определите следующие формы:

1. अनेढ्वम्
2. एनयोः
3. अष्टौ
4. चक्रम
5. ना
6. अत्तः
7. अधृत
8. ईहेरन्
9. अधिजगे
10. जग्म
11. अघ्रात्
12. अद्राक्ष्म
13. अस्थाः
14. अधमः
15. आनर्ध
16. पथोः
17. जेता
18. श्वा
19. स्वः
20. यदृच्छया
21. अकार्षम्
22. क्रीणीथः
23. क्रीणीथ
24. जानानि
25. भोः
26. अजैष्त
27. पुरा
28. देवा
29. गन्धी
30. ईय
31. नाना
32. देह
33. अतत
34. आप्स्यावः
35. अतौत्त
36. इमे
37. इतः
38. दद
39. अञ्ज्वः