Упражнение 43

A) Образуйте соответствующие формы 2-го лица для следующих глагольных форм по времени, числу, наклонению и т. д.:

1-е лицо / 3-е лицо	2-е лицо
१. आर्हम्	आर्हः
२. कुप्येम	कुप्येत
३. ऐच्छन्	ऐच्छत
४. ईक्षेरन्	ईक्षेध्वम्
५. कल्पे	कल्पसे
६. क्रामन्ति	क्रामथ
७. क्रेष्यामः	क्रेष्यथ
८. गच्छेयम्	गच्छेः
९. गायति	गायसि
१०. चर्यते	चर्यसे
११. चेष्यन्ति	चेष्यथ
१२. जायेय	जायेथाः
१३. आज्ञापयत्	आज्ञापयः
१४. विजयते	विजयसे
१५. जीव्येय	जीव्येथाः
१६. तुदामः	तुदथ
१७. अतरन्	अतरत
१८. त्यजामि	त्यजसि
१९. दहेयम्	दहेः
२०. आदास्ये	आदास्यसे
२१. दिशति	दिशसि
२२. अदूष्यम्	अदूष्यः
२३. दृश्यामहे	दृश्यध्वे
२४. नश्येयुः	नश्येत
२५. आनीयामहि	आनीयध्वम्
२६. नृत्यामि	नृत्यसि
२७. पचेत्	पचेः
२८. पतिष्यामि	पतिष्यसि
२९. आपाद्यत	आपाद्यथाः
३०. पिबामः	पिबथ
३१. अपृच्छ्ये	अपृच्छ्यथाः
३२. बुध्यामहे	बुध्यध्वे
३३. भजेम	भजेत
३४. प्राभवन्	प्राभवत
३५. भरिष्यन्ते	भरिष्यध्वे
३६. मन्ये	मन्यसे
३७. मुच्येरन्	मुच्येध्वम्
३८. अम्रियन्त	अम्रियध्वम्
३९. यजेत	यजेथाः
४०. युध्येमहि	युध्येध्वम्
४१. अरक्षन्	अरक्षत
४२. लप्स्यन्ते	लप्स्यध्वे
४३. अवदम्	अवदः
४४. औह्ये	औह्यथाः
४५. वसन्ति	वसथ
४६. अवावर्तत	अवावर्तथाः
४७. विशामि	विशसि
४८. शोचामः	शोचथ
४९. वर्धेत	वर्धेथाः
५०. सीदामि	सीदसि
५१. तिष्ठन्ति	तिष्ठथ
५२. आहरत्	आहरः

Рис.: दिशसि
(Источник изображения: Детали)

---

Переводы на санскрит

B) Переведите на санскрит:

१. कस्माद्गुरौ तिष्ठति सीदथ । (Или: ... आध्वे ।)
Почему вы сидите, когда учитель стоит?

२. किं विकल्पयसि किं सुकर्मणः सुफलमस्तीति ॥ २ ॥
Сомневаешься ли ты, что благое дело имеет благий плод?

३. कच्चित्पितरं गर्भगृहं दर्शयिष्यथ ॥ ३ ॥ (Или: कच्चित्पित्रे ... देक्ष्यथ ॥)
Покажете ли вы отцу внутренний святилище храма?

४. कस्य कवेः स्तोत्रमगायः ॥ ४ ॥
Песню какого поэта ты спел?

५. एतानि फलानि विक्रेष्यध्वे ॥ ५ ॥
Продадите ли вы эти плоды?

६. किमाज्ञापयः ॥ ६ ॥
Что ты приказал?

७. कदा काश्यामवर्तथाः ॥ ७ ॥
Когда ты находился в Бенаресе?

८. कच्चिद्देवानयजध्वम् ॥ ८ ॥
Почтили ли вы (как хозяева жертвоприношения) богов жертвой?

९. कस्मिन्नगरे ऽजायथाः ॥ ९ ॥
В каком городе ты родился?

१०. कथं शत्रुं तरसि ॥ १० ॥
Как ты спасаешься (переплываешь реку) от врага?

Рис.: कदा काश्यामवर्तथाः
(Источник изображения: Детали)

---

Диалог (संवादः)

पात्रम् / संवादः	Перевод
सुरेशः : अशोक क्व गच्छसीदानीम् ॥	Сураша: Ашока, куда ты сейчас идёшь?
अशोकः : आपणे गच्छामि । सत्वरमेव कानिचित्पण्यानि क्रीत्वा निवर्तिष्ये ॥	Ашока: Я иду на рынок. Я быстро куплю несколько товаров, а затем вернусь.
सुरेशः : किं कश्चिदुत्सवो ऽद्य तव गृहे ॥	Сураша: Неужели сегодня праздник в твоём доме?
अशोकः : आम् । अद्य पितृपादानां जन्मदिनोत्सवः ॥	Ашока: Да, сегодня день рождения моего уважаемого отца.
सुरेशः : किं वयस्तव पितृचरणानाम् ॥	Сураша: Сколько лет твоему уважаемому отцу?
अशोकः : पञ्चषष्टिसमायुतं मम पितुर्वयः । अद्य मम गृहे बहवः संबन्धिनो मित्राणि चागमिष्यन्ति । त्वयाप्यागन्तव्यम् ॥	Ашока: Моему отцу 65 лет. Сегодня ко мне придёт много родственников и друзей; ты тоже должен прийти!
सुरेशः : भद्र कतिवादने आगमिष्यन्ति जनाः ॥	Сураша: Добрый мой, во сколько люди придут?
अशोकः : समयं किं पृच्छसि । षड्वादनं यावदागच्छ ॥	Ашока: Зачем ты спрашиваешь о времени? Приди не позднее шести часов!
सुरेशः : सार्धषड्वादनं यावदागच्छामि चेत् ॥	Сураша: А если я приду лишь к половине седьмого?
अशोकः : नैव षड्वादन एव निश्चितरूपेणागन्तव्यं त्वया ॥	Ашока: Ни в коем случае! Ты должен прийти ровно в шесть часов.
सुरेशः : अस्तु । तर्हि गच्छ त्वं । नोचेद्विलम्बो भविष्यति ॥	Су́реша: Хорошо. Тогда иди сейчас, иначе опоздаешь.
(विपण्यां प्रविशति वणिजमुपसृत्य वदति च)	(Входит в лавку, подходит к торговцу и говорит:)
अशोकः : अयि वणिग्वर कानिचित्पण्यानि क्रेतुमागतो ऽहम् । देहि शीघ्रं मह्यम् ॥	Ашока: Здравствуй, лучший из торговцев! Я пришёл купить товары. Дай их мне скорее!
वणिक् : वत्स त्वं किंकिं क्रेतुमिच्छसि । मम विपणौ बहून्युत्तमोत्तमानि पण्यानि सन्ति तानि च स्वल्पमूल्यानि । वद कियत्परिमाणं किं क्रेतुमिच्छसि ॥	Торговец: Мой мальчик, что ты хочешь купить? В моей лавке есть много превосходных товаров по низким ценам. Скажи мне, что и сколько ты хочешь.
अशोकः : सेरभारा शर्करा कियता मूल्येन विक्रीयते ॥	Ашока: Сколько стоит сир сахара?
वणिक् : नाधिक्यं मूल्यम् । केवलमष्टाणकेन दास्यामि सेरभारां शर्कराम् ॥	Торговец: Немного. Я дам тебе сир сахара всего за восемь анн.
अशोकः : तर्हि तोलयित्वा शीघ्रं सेरपरिमितां शर्करां देहि ॥	Ашока: Тогда взвесь мне скорее сир и дай его!
वणिक् : (शर्करां कर्गले संपुटीकृत्य) बाल गृहाण शर्कराम् । देहि च मह्यमाणकाष्टकम् । सत्वरं देहि ॥	Торговец: (заворачивает сахар в бумагу): Мальчик, возьми сахар! И дай мне за него восемь анн, но скорее!
अशोकः : (आदाय हस्ते तस्य भारं चाल्पं विलोक्य) भो वणिक् । नैषा सेरभारा शर्करा दृश्यते । पुनः सम्यक्तोलयित्वा देहि ॥	Ашока: (берёт его в руку и замечает малый вес): Эй, торговец! Это, кажется, не целый сир сахара. Взвесь его ещё раз правильно!
वणिक् : (सहासम्) किमनेन । अकिञ्चित्करमेतत् । तव भारवहनक्लेशो ऽल्पो भविष्यति ॥	Торговец: (смеясь): Что за беда? Это не имеет значения. Так тебе будет легче нести груз.
अशोकः : (मनसि किंचिद्विचार्याणकचतुष्टयं च तस्य पुरत उपस्थाप्य) भो श्रेष्ठिन्गृहाण मूल्यम् । मया हि शीघ्रं गृहं गन्तव्यम् ॥	Ашока: (немного подумав, кладёт ему четыре анны): Уважаемый купец, вот цена. Мне ведь нужно поспешить домой.
वणिक् : रे बालक । एह्येहि शृणु तावत् । अल्पमेव मूल्यं दत्त्वा क्व व्रजसि । आणकचतुष्टयमन्यदपि देहि ॥	Торговец: Эй, мальчик! Вернись! Послушай! Куда ты идёшь, заплатив так мало? Отдай мне остальные четыре анны!
अशोकः : श्रेष्ठिन् । किमनेन । अकिंचित्करमेतत् । नाणकगणनाक्लेशस्ते ऽल्पीयान्भविष्यति ॥	Ашока: Купец! Что за беда? Это не имеет значения. Так тебе будет легче считать монеты!
(इत्युक्त्वा ततो जवेन द्रवति)	(Говоря это, он поспешно убегает.)

(विपणिस्थो वञ्चको वणिक् किमपि कर्तुमशक्नोत्केवलं तस्य मनसि पश्चात्ताप एवासीत् । अशोको गृहमागत्य सर्वमपीतिवृत्तमकथयत् । तत्रस्था सर्वे ऽपि बान्धवा मित्राणि च परमानन्दं प्रापुः । इत्थं जन्मोत्सवः सानन्दं समाप्तिं यातः ॥)

Резюме:
Обманутый торговец в своём лавке не смог ничего поделать и лишь сожалел в своём сердце. Ашока пришёл домой и рассказал обо всей истории. Все родственники и друзья прекрасно повеселились. Так празднование дня рождения закончилось радостно.