Lectio 8

8.1. De formatione nominum

In grammatica Indica traditionali inter suffixa, quibus nomina radicalia formantur, distinguitur:

suffixa kṛt (कृत्) (suffixa primaria): ex radicibus verbalibus (dhātu m. = धातु) et radicalibus verbalibus nomina radicalia, absolutiva et infinitivos formant.
suffixa taddhita (तद्धित) (suffixa secundaria): ad nomina radicalia et indeclinabilia accedunt et nova nomina radicalia vel indeclinabilia formant.

Schema:
Radix + suffixum kṛt » nomen radicale et cetera + suffixum taddhita » novum nomen radicale et cetera.

Nomen radicale + desinentia casus » nomen syntaxi aptum

8.2. Divisio suffixorum nominalium

kṛt (kṛdanta) = कृत् (कृदन्त)
kārakakṛt (कारककृत्) » nomina agentis (ea significant quae per radicem significata facit)
kṛtikṛt (कृतिकृत्) » nomina actionis (actionem per radicem expressam significant) vel abstracta

taddhita
viśeṣyataddhita (विशेष्यतद्धित) » adiectiva
bhāvārthakataddhita (tanmātrataddhita) (भावार्थकतद्धित / तन्मात्रतद्धित) » abstracta
tadvattaddhita (तद्वत्तद्धित) » possessiva (e.g. -mant -मन्त्, -vant -वन्त्)
tolanataddhita (atiśāyanataddhita) (तोलनतद्धित / अतिशायनतद्धित) » comparatio (comparativus, superlativus), collatio
pūraṇataddhita (पूरणतद्धित) » numeri ordinales (primus et cetera)
vibhaktitaddhita (विभक्तितद्धित) » pro desinentiis casuum (e.g. -tas -तस्, -tra -त्र)
abhūtatadbhāva (cvitaddhita) (अभूततद्भाव / च्वितद्धित) » (formae cvī ⟨JAVERA_21⟩⟫, -sāt -सात्)

Divisio secundum ablautum:
guṇya (गुण्य): formatio gradus altioris
na guṇya (न गुण्य): formatio gradus infimioris
vṛddhyarha (वृद्ध्यर्ह): formatio gradus producti

8.3. Quaedam suffixa nominalia importantia

8.3.1. -a m. (kṛt)

Suffixum kṛt -a substantiva masculina (rarius neutra) format, quae actionem vel statum significant, qui a radice significatur; interdum etiam adiectiva vel substantiva quae agentem (kartṛ) actionis a radice verbal significatae exprimunt. Pro penultima brevi (= vocali ante consonantem, quam radix terminatur) vel vocali radicali terminali plerumque gradus altior (guṇa) vel productus (vṛddhi) substituitur.

Exempla:

Radix धातु	+ -a (kṛt)	Significatio
ji 1 P आप् "vincere"	jaya m. जय	"victoria, victus"
muh 4 P मुह् "confusum esse"	moha m. मोह	"confusio, caecitas, error"
krudh 4 P क्रुध् "irasci"	krodha m. क्रोध	"ira"
kup 4 P कुप् "irasci"	kopa m. कोप	"ira"
lubh 4 P लुभ् "cupere"	lobha m. लोभ	"cupiditas"
labh 1 Ā लभ् "capere, accipere"	lābha m. लाभ	"acceptio, lucrum"
sṛj 6 P सृज् "mittere, liberare"	sarga m. सर्ग	"missio, emanatio, creatio" (de sandhi verbi j » g vide infra)
śru 5 P श्रु "audire"	śrava m. श्रव	"auditus"
bhū 1 P भू "fiere, esse"	bhāva m. भाव	"fieri, esse (aliquid), natura, character"
yudh 4 Ā युध् "pugnare"	yodha m. योध	"pugil, miles, soldatus"

8.3.2. -ana n. (kṛt)

Suffixum kṛt -ana plerumque substantiva neutra format, quae actionem, statum aut medium sive instrumentum denotant, per quod actio a radice aut themate verbali significata perficitur. Pro paenultima brevi aut vocali radicum finali gradus altus (guṇa) fere substituitur.

Exempla:

Radix धातु	+ -ana (kṛt)	Significatio
gam 1 P गम् "ire"	gamana n. गमन	"gressus"
nī 1 U नी "ducere"	nayana n. नयन	"(instrumentum ducendi, id est) oculus"
śru 5 P श्रु "audire"	śravaṇa n. श्रवण	"(instrumentum audiendi =) auris"
kṛ 8 U कृ "facere"	kāraṇa n. कारण	"(id, per quod aliquid fit, id est) causa, ratio"
bhū 1 P भू "fieri"	bhavana n. भवन	"fiendum, oriendum"
dṛś 4 P दृश् "videre"	darśana n. दर्शन	"visio, perspectiva, systema philosophicum, apparentia, specialiter: Darśan"

Fig.: Maa Batakali Darshan, Puri, Orissa
(Fons imaginis: Detalia)

"Darshan" aut "Darshana" est terminus Hinduismi, qui visum et visionem sacri divinique denotat. Sub Darshana intellegitur, exempli gratia, conventus officialis discipuli et magistri, quo discipulus a magistro invitatus est. Potest autem etiam immersionem in contemplatione imaginis numinis significare. Haec posterior significatio ea est, quae in hodierno usu linguae Hindi frequentissima est. In contextu Mata Amritanandamayi Darshan amplexum a Guru significat.

Devoti Hindus ad templum pergunt ut visionem Dei per symbolum vel statuam consequantur, in qua spirituale praesentia deitatis creditur. Hoc sensu quoque benedictio a deitate accipitur. Darshan tamen etiam per visionem deitatis in oratione vel meditatione recipi potest. Etiam homo vivens, qui ut incarnatio deitatis habetur, sicut Avatara, darshan dare potest.
(Fons: Wikipedia)

8.3.3. -tra n. (kṛt)

Suffixum kṛt -tra (plerumque) substantiva neutra format, quae medium vel instrumentum significant per quod actio a radice significata perficitur. Penultima brevis et vocalis finalis radicis per gradum superiorem (guṇa) mutatur.

Exempla:

Radix धातु	+ -tra (kṛt)	Significatio
nī 1 U नी "ducere"	netra n. नेत्र	"(Medium ducendi =) Oculus"
śru 5 P श्रु "audire"	śrotra श्रोत्र	"(Instrumentum audiendi=) Auris"
man 4 Ā मन् "cogitare"	mantra m. (!) मन्त्र	"(Instrumentum cogitandi:) Versus, formula 'magica' (Mantra)"
tan 8 U तन् "tendere"	tantra n. तन्त्र	"Ordis textorium"

Ur-Mantra Oṃ (ॐ) in diversis scripturis Indianis

In Devanāgarī	In Bengali Schrift
In scriptura Kannaresica	In scriptura Tamilica
In Malayalam-Schrift	Jaina-Oṃ

(Fones imaginum: Detalia)

8.3.4. -ti f. (kṛt)

Suffixum kṛt -ti substantiva feminina format, quae in genere actionem a radice significatam vel statum ab eadem designatum exprimunt. Forma radicis est gradus infimus.

Exempla:

Radix धातु	+ -ti (kṛt)	Significatio
śru 5 P श्रु "audire"	śruti f. श्रुति	"auditus, Veda"
smṛ 1 P स्मृ "repraesentare"	smṛti f. स्मृति	"repraesentatio, memoria, traditio, attentio"
nī 1 U नी "ducere"	nīti f. नीति	"ductus, ducatus, conducta"
sṛj 6 P सृज् "emanare facere"	sṛṣṭi f. सृष्टि	"emanatio, creatio"
dṛś 4 P दृश् "videre"	dṛṣṭi f. दृष्टि	"aspectus, facies, modus videndi"
gam 1 P गम् "ire"	gati f. गति	"gressus, cursus, meta eundi" (ex *gm » ga + -ti)
man 4 Ā मन् "cogitare"	mati f. मति	"cogitatio, sententia, opinio" (ex *mn » ma + -ti)

*Nota: * ante formam significat hanc formam in Sanscrito non occurrere, sed theoretice coniecturam esse ut conditionem praebens pro certa formatione. Gradus infimus gam est gṃ = *gm, m ut nasalis sonans per a substituitur » ga. Idem valet pro man » ma.

8.3.5. -tva n., -tā f. (taddhita)

Suffixa taddhita -tva n. vel -tā f. substantiva abstracta ad nomina formant. Forma radicis nominalis subiacentis manet immutata.

Exempla:

Thema nominale नामप्रातिपदिक	+ -tva n. (taddhita)	+ -tā f. (taddhita)	Significatio
guru गुरु 3 "gravis, dignus, m. magister"	gurutva n. गुरुत्व	gurutā f. गुरुता	"Gravitas, venerabilitas, Esse magistri (essentia vel natura magistri)"
brāhmaṇa ब्राह्मण m. "Brahmanes"	brāhmaṇatva n. ब्राह्मणत्व	brāhmaṇatā f. ब्राह्मणता	"Brahmanis esse, quod Brahmanem Brahmanem facit, Essentia / natura Brahmanis"
deva देव m. "caelestis, deus"	—	devatā f. देवता	"deitas"

Hae formationes ferme ex quovis nomine formari possunt et in operibus Sanskriticis scientificis frequentissimae sunt.

8.4. Octava classis praesentis (tanādi = तनादि = "tan etc.")

Formatio thematis:
Thema forte: radix + -o-
Thema debile: radix + -u- (ante vocalem: -v-)

Exemplum tan 8 U (तन्) "extendere":
3. sg. P. tanoti :brतनोति
3. pl. P. tanvanti :brतन्वन्ति
3. sg. Ā. tanute :brतनुते
3. pl. Ā. tanvate :brतन्वते

Nota: De controversia, utrum tan revera radix quintae classis sit (*tn » ta + no-), cf. Thumb-Hauschild, Manuale Sanskriticum II, 265.

Radix praecipua octavae classis est kṛ 8 U (कृ) "agere, facere". Coniugatio eius irregularis est:

kṛ 8 U (कृ) "facere, agere"
3. sg. P. karoti :brकरोति
3. pl. P. kurvanti :brकुर्वन्ति
3. sg. Ā. kurute :brकुरुते
3. pl. Ā. kurvate :brकुर्वते

8.5. Glossarium

Hoc vocabula discite:

ji 1 P (jayati) जि जयति : vincere, superare
labh 1 Ā (labhate) लभ् लभते : capere, accipere, adipisci
tu तु : sed (post primum verbum sententiae contrariae vel partis orationis ponitur)
paś 4 P (paśyati) पश् पश्यति : videre, aspicere (pro radicis dṛś 0 "videre, aspicere" praesenti stemmate utitur)
kṛ 8 U (karoti) कृ करोति : facere, agere
tan 8 U (tanoti) तन् तनोति : tendere
rakṣ 1 P (rakṣati) रक्ष् रक्षति : custodire
sārathi m. सारथि : auriga, plaustrarius
kapi m. कपि : simia
kumārī f. कुमारी : puella, virgo
nāga m. नाग : nudus, elephas, serpens (elephas et serpes sine pelle sunt, sicut homo "nudus simius")
gaja m. गज : elephas
śuc 1 P (śocati) शुच् शोचति : lugere
śuka m. शुक : psittacus
pat 1 P (patati) पत् पतति : cadere, volare
patrikā f. पत्रिका : epistula
likh 1 P (likhati) लिख् लिखति : incidere, scribere (primum stilum in folio palmae, deinde generaliter)

Abb.: likh (लिख्) : stylus ferreus Indicus ad folia palmae incidenda
(Fons imaginis: Details)

Abb.: likh (लिख्) : stylus Batacorum (Sumatra), ut in India quoque fuisse videtur
(Fons imaginis: Details)

sukha n. सुख : felicitas, prosperitas
duḥkha n. दुःख : infelicitas, dolor

8.6. Exercitatio

A) Explicate nomina sequentia indicantes radicem, ex qua derivata sunt, et suffixum nominale. Genus et significationem indicetis:

1. lobha
2. rakṣa
3. śrotra
4. mati
5. savana
6. yodha
7. lābha
8. kāraṇa
9. gati
10. khādana
11. smara
12. sṛṣṭi
13. tantra
14. bhāva
15. darśana
16. netra
17. veśana
18. kopa
19. sarga
20. yajana
21. moha
22. śrava
23. bhavana
24. nīti
25. nartana
26. jaya
27. nayana
28. śravaṇa

B) Abstracta formate ad omnia nomina hactenus didicta et eorum significationem considerate (orally).

C) Ut objectum directum in singulari et plurali ponite:
kṣatriyas ... rakṣati (brāhmaṇa, vaiśya, śūdra, brāhmaṇī, kṣatriyā)

D) Traducite:

1. Kṣatriyas tam Brahmanas quam Vaiśyas et Śūdras custodiunt. (2 modi)
2. Vir sanctus tam caelum quam inferna videt.
3. Kṣatriyas vincit.
4. Filamensum telae tendit.
5. Milites pugnunt.
6. Brahmanus ignem facit.
7. Brahmanes ignes faciunt.
8. Quid hi milites agunt?
9. Quem oculus videt?
10. Quid di concupiscunt?
11. Quae est causa?

8.7. Exercitatio lectionis et translationis

1. शूद्रो बालं नयति ।
2. कविर्देवं यजते ।
3. साधुः फलानि खादति ।
4. गुरुः क्रोधं जयति ।
5. देवो नरकं सृजति ।
6. धेनुर्ग्रामं विशति ।
7. कामक्रोधलोभा नरकं नयन्ति ।
8. देवतां यजति ।
9. बाला भवति ।
10. सारथी रथं नयति ।
11. कपयः फलानि खादन्ति ।
12. बाला लिखति ।
13. कुमारी गृहं विशति ।
14. देवो नागं सृजति ।
15. बालो गजं नयति ।
16. विमला शोचति । (विमला nomen proprium Vimalā)
17. शुकः पतति ।
18. बालः पत्रिकां लिखति ।