Lektion 53

53.1. Dualis (द्विवचन n.) nominum

Dualis (द्विवचनम्) ad duo designanda usurpatur:

अश्विनौ "duo Aśvin"

Dualis ibi obligatus est, ubi de duabus rebus agitur:

हस्तौ "manus (unius hominis)"
पादौ "pedes (hominis, simiae vel alterius bipedis)"

Interdum dualis unum masculinum et feminam eiusdem generis designat:

पितरौ "pater et mater = parentes"

Verba quae "par" significant — scilicet युग n., द्वन्द्व n., द्वय n. — semper singulari numero utuntur, nisi duo pluraque paria sint:

बाहुद्वयम् "brachia duo"

Tab.: मार्जारयुगम्
(Fons imaginis: Detalia)

Tab.: हस्तौ
(Fons imaginis: Detalia)

53.2. Desinentiae dualis nominum

	Maskulininum/Femininum पुंस्/स्त्री	Neutrum नपुंसक
प्रथमा, द्वितीया, आमन्त्रितम्	-au	-ī
तृतीया, चतुर्थी, पञ्चमी	-bhyām
षष्ठी, सप्तमी	-os

Nomina cum gradatione radicis habent in Duali Nom.Akk.Voc. m.f. radicem fortem

53.3. Dualis radicum consonantibus terminatarum

53.3.1. Themata sine gradatione thematica

सत्यवाच् 3 "veridicam loquens"

	Maskulininum/Femininum पुंस्/स्त्री	Neutrum नपुंसक
प्रथमा, द्वितीया, आमन्त्रितम्	सत्यवाचौ	सत्यवाची
तृतीया, चतुर्थी, पञ्चमी	सत्यवाग्भ्याम्
षष्ठी, सप्तमी	सत्यवाचोस्

बलिन 3 "(praesertim) validus"

	Maskulininum पुंस्	Neutrum नपुंसक
प्रथमा, द्वितीया, आमन्त्रितम्	बलिनौ	बलिनी
तृतीया, चतुर्थी, पञ्चमी	बलिभ्याम्
षष्ठी, सप्तमी	बलिनोस्

सुमनस् 3 "benevolus"

	Maskulininum/Femininum पुंस्/स्त्री	Neutrum नपुंसक
प्रथमा, द्वितीया, आमन्त्रितम्	सुमनसौ	सुमनसी
तृतीया, चतुर्थी, पञ्चमी	सुमनोभ्याम्
षष्ठी, सप्तमी	सुमनसोस्

हविस् n. "donum sacrificiale"

	Neutrum नपुंसक
प्रथमा, द्वितीया, आमन्त्रितम्	हविषी
तृतीया, चतुर्थी, पञ्चमी	हविर्भ्याम्
षष्ठी, सप्तमी	हविषोस्

दीर्घायुस् 3 "longevus"

	Maskulininum/Femininum पुंस्/स्त्री	Neutrum नपुंसक
प्रथमा, द्वितीया, आमन्त्रितम्	दीर्घायुषौ	दीर्घायुषी
तृतीया, चतुर्थी, पञ्चमी	दीर्घायुर्भ्याम्
षष्ठी, सप्तमी	दीर्घायुषोस्

53.3.2. Themata cum gradatione thematica

Participium Praesens Parasmaipada

भरन्त् 3 "ferens"

	Maskulininum पुंस्	Neutrum नपुंसक
प्रथमा, द्वितीया, आमन्त्रितम्	भरन्तौ	भरन्ती (!)
तृतीया, चतुर्थी, पञ्चमी	भरद्भ्याम्
षष्ठी, सप्तमी	भरतोस्

Fig.: भरन्तौ
(Fons imaginis: Details)

ददत् 3 "dans"

	Maskulininum पुंस्	Neutrum नपुंसक
प्रथमा, द्वितीया, आमन्त्रितम्	ददतौ	ददती
तृतीया, चतुर्थी, पञ्चमी	ददद्भ्याम्
षष्ठी, सप्तमी	ददतोस्

Stamina in -mant/-vant

पशुमन्त् 3 "pecuens"

	Maskulininum पुंस्	Neutrum नपुंसक
प्रथमा, द्वितीया, आमन्त्रितम्	पशुमन्तौ	पशुमती
तृतीया, चतुर्थी, पञ्चमी	पशुमद्भ्याम्
षष्ठी, सप्तमी	पशुमतोस्

महान्त् 3 "magnus"

	Maskulininum पुंस्	Neutrum नपुंसक
प्रथमा, द्वितीया, आमन्त्रितम्	महान्तौ	महती
तृतीया, चतुर्थी, पञ्चमी	महद्भ्याम्
षष्ठी, सप्तमी	महतोस्

आत्मन् m.

	Maskulininum पुंस्
प्रथमा, द्वितीया, आमन्त्रितम्	आत्मानौ
तृतीया, चतुर्थी, पञ्चमी	आत्मभ्याम्
षष्ठी, सप्तमी	आत्मनोस्

ब्रह्मन् n.

	Neutrum नपुंसक
प्रथमा, द्वितीया, आमन्त्रितम्	ब्रह्मणी
तृतीया, चतुर्थी, पञ्चमी	ब्रह्मभ्याम्
षष्ठी, सप्तमी	ब्रह्मणोस्

राजन् m. "Rex"

	Maskulininum पुंस्
प्रथमा, द्वितीया, आमन्त्रितम्	राजानौ
तृतीया, चतुर्थी, पञ्चमी	राजभ्याम्
षष्ठी, सप्तमी	राज्ञोस्

सीमन् f. "Finis"

	Femininum स्त्री
प्रथमा, द्वितीया, आमन्त्रितम्	सीमानौ
तृतीया, चतुर्थी, पञ्चमी	सीमभ्याम्
षष्ठी, सप्तमी	सीम्नोस्

नामन् n. "Nomen"

	Neutrum नपुंसक
प्रथमा, द्वितीया, आमन्त्रितम्	नाम्नी sig[नामानी]
तृतीया, चतुर्थी, पञ्चमी	नामभ्याम्
षष्ठी, सप्तमी	नाम्नोस्

53.4. Dualis thematum vocalibus terminatorum

Themata in -a

देव m. "Deus"
फल n. "Fructus"

	Maskulininum पुंस्	Neutrum नपुंसक
प्रथमा, द्वितीया, आमन्त्रितम्	देवौ	फले
तृतीया, चतुर्थी, पञ्चमी	देवाभ्याम्	फलाभ्याम्
षष्ठी, सप्तमी	देवयोस्	फलयोस्

Fig.: फले
(Fons imaginis: Detalia)

Stemmas in -i

अग्नि m. "Ignis"
वारि n. "Aqua"
मति f. "Cogitatio"

	Maskulininum पुंस्	Femininum स्त्री	Neutrum नपुंसक
प्रथमा, द्वितीया, आमन्त्रितम्	अग्नी	मती	वारिणी
तृतीया, चतुर्थी, पञ्चमी	अग्निभ्याम्	मतिभ्याम्	वारिभ्याम्
षष्ठी, सप्तमी	अग्न्योस्	मत्योस्	वारिणोस्

Stemmas ad -u pertinentēs

शत्रु m.
⟪धिनु f.
⟪मधु n.

	Maskulininum पुंस्	Femininum स्त्री	Neutrum नपुंसक
प्रथमा, द्वितीया, आमन्त्रितम्	शत्रू	धेनू	मधुनी
तृतीया, चतुर्थी, पञ्चमी	शत्रुभ्याम्	धेनुभ्याम्	मधुभ्याम्
षष्ठी, सप्तमी	शत्र्वोस्	धेन्वोस्	मधुनोस्

Fig.: धेनू
(Fons imaginis: Detaillata)

Stemmas ad -ā pertinentēs

⟪कन्या f. "puella"

	Femininum स्त्री
प्रथमा, द्वितीया, आमन्त्रितम्	कन्ये
तृतीया, चतुर्थी, पञ्चमी	कन्याभ्याम्
षष्ठी, सप्तमी	कन्ययोस्

Stemmata multisyllabica in -ī

देवी f. "Dea"

	Femininum स्त्री
प्रथमा, द्वितीया, आमन्त्रितम्	देव्यौ
तृतीया, चतुर्थी, पञ्चमी	देवीभ्याम्
षष्ठी, सप्तमी	देव्योस्

Stemmata in -ṛ

दातृ 3 "Donator"

	Maskulininum/Femininum पुंस्/स्त्री	Neutrum नपुंसक
प्रथमा, द्वितीया, आमन्त्रितम्	दातारौ	दातृणी
तृतीया, चतुर्थी, पञ्चमी	दातृभ्याम्
षष्ठी, सप्तमी	दात्रोस्

पितृ m. "Pater"

	Maskulininum पुंस्
प्रथमा, द्वितीया, आमन्त्रितम्	पितरौ
तृतीया, चतुर्थी, पञ्चमी	पितृभ्याम्
षष्ठी, सप्तमी	पित्रोस्

53.5. Dualdvandva

Exempla:

अर्थधर्मौ "Utilitas (अर्थ) et Dharma"
युधिष्ठिरार्जुनौ "Yudhiṣṭhira et Arjuna"
सुखदुःखे (praeterea: सुखदुःखम्) "Felix et miser"
**शीतोष्णे"**Frigus et calor"

Si duo vocabula cognationis in -ṛ (aut duae substantivum in -ṛ, quae sunt nomina sacrificiorum sacerdotum) ad unum Dvandva componuntur, prima pars in forma nominativi singularis stat:

मातापितरौ "Mater et pater"

Idem fit cum tali vocabulo cognationis in Dvandva ante -पुत्र :

पितापुत्रौ"Pater et filius"

Si nomina duorum deorum, qui solent in sacrificiis nominari, Dvandva formant, vox finalis primi membri saepe producitur:

मित्रावरुणौ "Mitra et Varuṇa"
अग्नीसोमौ "Agni et Soma"

Apud alia Dvandva quoque haec productio vocalium occurrit.

Tab.: पितापुत्रौ
(Fons imaginis: Detalia)

53.6. Dualis pronominum

	तद्	एतद्	इदम्	यद्	किम्
Masculinum
प्रथमा	तौ	एतौ	इमौ	यौ	कौ
द्वितीया	तौ	एतौ एनौ	इमौ एनौ	यौ	कौ
तृतीया, चतुर्थी, पञ्चमी	ताभ्याम्	एताभ्याम्	आभ्याम्	याभ्याम्	काभ्याम्
षष्ठी, सप्तमी	तयोस्	एतयोस् एनयोस्	अनयोस् एनयोस्	ययोस्	कयोस्
Neutrum
प्रथमा	ते	एते	इमे	ये	के
द्वितीया	ते	एते एने	इमे एने	ये	के
	Reliqua ut Masculinum
Femininum
प्रथमा	ते	एते	इमे	ये	के
द्वितीया	ते	एते एने	इमे एने	ये	के
	Reliqua ut Masculinum

कतर 3 "qui uterque" et कतम 3 "qui plures" in omnibus casibus ut यद् declinantur.

53.7. Pronominaladjektive

Quae adiectiva pronominalia omnibus casibus declinantur ut यद्:

• अन्य 3 "alter"

• अन्यतर 3 "uterque (ex duobus)"

• इतर 3 "alter"

• सर्व 3 "quisque, omnis" omnibus casibus declinatur praeter Nom.Akk.sg.n (सर्वम्) ut यद्.

• उभय 3 "uterque" non habet Dualis. In singulari et plurali masculini et neutralis ut सर्व declinatur. Femininum: उभयी (ut देवी).

• उभ 3 "uterque" tantum in Duali adhibetur et ut देव m., फल n. atque देवता f. declinatur.

Quae adiectiva pronominalia ut सर्व declinantur. In Abl.Lok.sg.m.n necnon in Nom.pl. secundum -a- vel -ā declinationem declinari possunt:

• अपर 3 "alter"
• उत्तर 3 "superior, septentrionalis, subsequens"
• पर 3 "subsequens, posterior"
• पूर्व 3 "praecedens, orientalis"
• स्व 3 "proprius (meus, tuus, suus ...)"

53.8. Comparatio irregularis

Numerus adiectivorum comparativum vel superlativum hisce कृत्-suffixis format:

• Comparativum: -īyas
• Superlativus: -iṣṭha

Quum suffixa तद्धित -तर et -तम ad radicem masculinam adiectivi adiungantur, suffixa -ईयस् et -इष्ठ ad radicem adiunguntur, ex qua adiectivum derivatur (si talis radix existat!). Vocalis radicalis est accentu alta.

Superlativi in -iṣṭha (Fem.: iṣṭhā) ut a- vel ā-stamina declinantur.

Deklination von -īyas siehe unten.

Exempla:

Radix	Adiectivum	Comparativus	Superlativus
क्षिप् 6P "iacere"	क्षिप्र 3 "velox"	sig[क्षेपीयस्] 3 "schneller" क्षिप्रतर 3	sig[क्षेपिष्ठ] 3 "am schnellsten" क्षिप्रतम 3
स्था 1P "stare"	स्थिर 3 "constans, firmus"	sig[स्थेयस्] 3 "fester" स्थिरतर 3	sig[स्थेष्ठ] 3 "am festesten" स्थिरतम 3

Regulae singulares ad haec suffixa adiungenda:

Regula 1: Vocalis finalis nominis masculini multisyllabi, vel vocalis finalis et vocalis praecedens cadunt.

Exempla:

Adiectivum	Comparativus	Superlativus
पाप 3 "malus"	पापीयस्	पापिष्ठ
महान्त् 3 "magnus"	महीयस्	महिष्ठ

Regula 2: Suffixa possessiva (-mant, vant, -vin, -in et similia) cadunt. Si pars relicta tantum una syllaba constat, non amplius mutatur; mutationes phoneticae solum nexu cum suffixo possessivo causatae tolluntur. Si vero pars relicta plus una syllaba constat, Regula 1 viget.

Exempla:

Adiectīvum	Comparatīuus	Superlatīuus
धनवन्त् 3 "diuitēs"	धनीयस्	धनिष्ठ
बलिन् 3 "(praecipuē) fortis"	बलीयस्	बलिष्ठ
वसुमन्त् "bona habēns"	वसीयस्	वसिष्ठ

Rēgula 3: Pro -ṛ-, cui uocālis initium praeuēnit et quod sōlus unus consonans sequitur, -ra- substituītur.

Exemplum:

Adiectīvum	Comparatīuus	Superlatīuus
पृथु 3 "lātus"	प्रथीयस्	प्रथिष्ठ

Index frequentissimōrum graduum talium ad hactenus discēntia adiectīua:

Adiectīvum	Comparatīuus	Superlatīuus
अल्प 3 "paruus, pauca"	अल्पीयस्	अल्पिष्ठ
क्षिप्र 3 "schnell" (zu क्षिप्)	क्षेपीयस्	क्षेपिष्ठ
गुरु 3 "schwer" (zu *गृ)	गरीयस्	गरिष्ठ
दीर्घ 3 "lang" (zu *दृघ्)	द्राघीयस्	द्राघिष्ठ
दूर 3 "fern" (zu दु/दू)	दवीयस्	दविष्ठ
धनवन्त् 3 "diuitēs"	धनीयस्	धनिष्ठ
पाप 3 "malus"	पापीयस्	पापिष्ठ
पृथु 3 "lātus"	प्रथीयस्	प्रथीष्ठ
प्रिय 3 "carus"	प्रेयस्	प्रेष्ठ
बलिन् 3 "(praecipuē) fortis"	बलीयस्	बलिष्ठ
महान्त् 3 "magnus"	महीयस्	महिष्ठ
युवन् 3 "iuuenis"	यवीयस्	यविष्ठ
स्थिर 3 "fest" (zu स्था)	स्थेयस्	स्थेष्ठ
ह्रस्व 3 "breuis"	ह्रसीयस्	ह्रसिष्ठ

Imāgō: द्राघीयो लिङ्गम्
(Fontes imaginis: Dētaīla)

Quaedam gradūs huiusmodī nūllam habent formam radicālem cognatam, "defectīua" sunt. Ideō sequentēs series memorandae praecipuē sunt:

(Adiectīvum)	Comparatīuus	Superlatīuus
(अल्प 3 "paruus, pauca")	कनीयस् vgl. कन्या f. "Mädchen = die Kleine"	कनिष्ठ
(प्रशस्य 3 "laudābilis, bonus")	श्रेयस् zu श्री f. "Glanz"	श्रेष्ठ
(प्रशस्य 3 "laudābilis, bonus")	ज्यायस् auch: "älter" zu ज्या f. "Übergewalt"	ज्येष्ठ auch: "am ältesten"
(बहु 3 "multus")	भूयस्	भूयिष्ठ
(वृद्ध 3 "antīquus")	वर्षीयस् zu वर्ष n.m. "Regenzeit, Jahr"	वर्षिष्ठ
(वृद्ध 3 "antīquus")	ज्यायस् auch: "besser" zu ज्या f. "Übergewalt"	ज्येष्ठ auch: "bester"

53.9. Declinātiō comparatīvōrum in -īyas

Comparativa in -īyas formant femininum in -īyasī (declinatio ut देवी). Masculinum et Neutrum secundum sequens paradigma declinantur.

	एकवचनम्		द्विवचनम्		बहुवचनम्
	पुमान्	नपुंसकम्	पुमान्	नपुंसकम्	पुमान्	नपुंसकम्
प्रथमा	गरीयान्	गरीयस्	गरीयांसौ	गरीयसी	गरीयांसस्	गरीयांसि
द्वितीया	गरीयांसम्	गरीयस्			गरीयसस्
तृतीया	गरीयसा		गरीयोभ्याम्		गरीयोभिस्
चतुर्थी	गरीयसे				गरीयोभ्यस्
पञ्चमी	गरीयसस्
षष्ठी	गरीयसस्		गरीयसोस्		गरीयसाम्
सप्तमी	गरीयसि				गरीयस्सु
आमन्त्रितम्	गरीयान्	गरीयस्	गरीयांसौ	गरीयसी	गरीयांसस्	गरीयांसि

53.10. Metrik (Lehre von den Versmaßen)

Fig.: क्रिश्चियन-मोर्गन्स्टर्न्
(Fons imaginis: Detalia)

Vide etiam:

Payer, Alois <1944 - >: Introductio in exegese textuum Sanscriticorum : Scriptum. -- Cap. 8: Exegesis propria, pars II: De quaestionibus singulis de intelligentia synchrona. -- Appendicula B: De metrica textuum Sanscriticorum. -- URL: http://www.payer.de/exegese/exeg08b.htm

53.10.1. Pondus determinationis metri

Determinatio metri ex sequentibus causis importat:

1. Aestheticum: mensura versuum, inter alia, pulchritudinem enuntiationis efficit. Praeterea, quaedam mensurae versuum, fortasse, ad exprimendas certas animi dispositiones prosunt, aut ordinibus quibusdam (वर्ण) assignantur. Varii versuum modi secundum diversas consuetudines recitantur. :br Bonam imaginem effectus aesthetici praebet, exempli gratia, recitatio शिवताण्डवस्तोत्र (laudes saltus Śivae): http://de.youtube.com/watch?v=5KjfiJlkO58
2. Textualiter criticum: errores in mensura versuum indicium esse possunt, textum loco quodam non recte traditum esse. Mensura versuum auxilium praestat ad textus emendationes faciendas.
3. Chronologicum: quaedam mensurae versuum per historiam mutationes quasdam subierunt. Quod ad textus approssimam datationem adiuvare potest. Vide Oldenberg, Hermann <1854 - 1920>: De Triṣṭhubh historia ; idem: De Śloka historia. -- Utrumque impressum in: :br Oldenberg, Hermann <1854 - 1920>: Opera minora / Hermann Oldenberg. Edidit Klaus L. Janert. -- Vindobona : Steiner. -- 3 vol. -- (Fondatio Glasenapp ; ...). -- Vol. 2. -- 1967. -- Pp. 1188 - 1255.

Fig.: हर्मन्-ओल्डन्बेर्ग्
(Fons imaginis: Detalia)

53.10.2. Genera metrorum

Indi distinguunt:

• वृत्त n.: metra, in quibus numerus syllabarum (अक्षर) determinatus est
• जाति f.: metra, in quibus summa unitatum metricarum longarum (मात्रा) (morae) determinata est (de his postea)

In metris, ubi numerus syllabarum determinatus est (वृत्त), primum distinguere possumus:

• Metra, in quibus numerus syllabarum determinatus est, sed quantitas earum tantum partim
• Metra, in quibus numerus syllabarum et quantitas earum determinata est

53.10.3. Quantitas metrica syllabarum

Versus memorialis

सानुस्वारश्च दीर्घश्च
विसर्गी च गुरुर्भवेत् ।
वर्णः संयोगपूर्वश्च
तथा पादान्तगो ऽपि वा ॥

"Una syllaba argentea gravis est,

• wenn ihr Vokal einen Anusvāra hat,
• longum est,
• Visargam habet,
• item si ante consonantium copiam stat
• atque si syllaba in fine quarti versus (Pāda) ponitur."

Syllaba est

• aut लघु = levis
• aut गुरु = gravis

लघु = levis est syllaba, si

• eius vocalis brevis est et huic vocale
• kein Anusvāra,
• nullus Visargah,
• non duae consonantes sequuntur.

Kurze Vokale sind a, i, u, ṛ, ḷ

Ceterae syllabae sunt गुरु = graves. Ultima syllaba dimetris (पाद) semper habetur pro गुरु.

In analysis metrica significat:

• ◡ = ल = लघु
• — = ग = गुरु
• × = लघु sive गुरु
• / = caesura (divisio verborum)

Exemplum: भगवद्गीता १,१:

धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे समवेता युयुत्सवः ।
मामकाः पाण्डवाश्चैव किम् अकुर्वत संजय ॥१॥

Distributio लघु et गुरु :

— — — —   ◡ — — —  ◡ ◡ — —   ◡ — ◡ —

— ◡ — —   ◡ — — —  ◡ ◡ — ◡   ◡ — ◡ —

53.10.4. Epicus Śloka (श्लोक m.)

Mnemotechnicum:

श्लोके षष्ठं गुरु ज्ञेयं
सर्वत्र लघु पञ्चमम् ।
द्विचतुष्पादयोर्ह्रस्वं
सप्तमं दीर्घमन्ययोः ॥

"In Śloka sexta syllaba Pādae gravis est,
quinta in omnibus Pādīs levis.
Septima syllaba secundo et quarto Pādae brevis, longa in duabus aliis."
Praestantissimum versificandi genus in Epicis (महाभारत, रामायण) atque innumeris aliis operibus est Śloka ("vociferatio", "sonitus", "strophe" ad श्रु "audire").

Der श्लोक est versus geminus ex hemistichiis singulis ad syllabas 16. Quisque hemistichium iterum in duo dimidia versus (पाद) ad syllabas 8 dividitur. Quisque dimidium versus in duas partes ad syllabas 4 dividitur. Totus versus (पद्य n.) ex quattuor पाद (m. "pes, dimidium") constat. Quattuor पाद cum a, b, c, (क्, ख्, ग्, घ्) numerantur.

Constructio Śloka:

Schema fundamentale (पथ्या):

a = c:

× × × ×   ◡ — — —

b = d:

× × × ×   ◡ — ◡ —

Secunda et tertia syllaba unius पाद simul non debent esse ⟨लघु. In b et d syllaba 2 - 4 non debet esse ¯ ˘ ¯.

Schemata secundaria (विपुला) pro a et c:

विपुला 1:

× × × —   ◡ ◡ ◡ —

विपुला 2:

× — ◡ —   — ◡ ◡ —

विपुला 3:

× — ◡ —   — / — — —

विपुला 4:

× × × ×   / — ◡ — —

In omnibus formis Śloka principalis caesura est ad finem 2. पाद : ibi est vel finis verbi aut — in compositionibus longioribus — finis membri compositi.

53.11. Exercitatio

Determinate inter omnes versus hactenus didictos Ślokas. De his scribite schemata metrica. Monstrentur irregularitates vel formae Vipulā.

Finitum feliciter 1984-02-15
Editio interretialis feliciter finita 2009-01-19
Alois Maria Payer
श्रीगणेशाय नमः

Fontes

Payer, Alois <1944 - >: Sanskritkurs. -- 53. Lektion 53 (Semesterferien). -- Fassung vom 2009-01-19. -- URL: http://www.payer.de/sanskritkurs/lektion53.htm

Finitum feliciter 1984-02-15
Editio interretialis feliciter finita 2009-01-19
Alois Maria Payer
श्रीगणेशाय नमः

Payer, Alois <1944 - >: Sanskritcursus. -- 53. Lectiones 53 (Vacationes semestriales). -- Versio diei 2009-01-19. -- Fons imaginis tabulae originalis 53.9: Screenshot fontis originalis (Payer).