Lektion 40
40.1. सुभाषितानि
विद्या ददाति विनयं
विनयाद्याति पात्रताम् ।
पात्रत्वाद्धनमाप्नोति
धनाद्धर्मं ततः सुखम् ॥१॥
सुखार्थी चेत्त्यजेद्विद्यां
विद्यार्थी चेत्त्यजेत्सुखम् ।
सुखार्थिनः कुतो विद्या
कुतो विद्यार्थिनः सुखम् ॥२॥
आचार्यात्पादमादत्ते
पादं शिष्यः स्वमेधया ।
पादं सब्रह्मचारिभ्यः
पादं कालक्रमेण च ॥३॥
Fig.: पादं सब्रह्मचारिभ्यः
(Fons imaginis: Detalia)
40.2. Formatio formarum verborum primae personae Perfectorum (लिट्)
Formae personae primae (तृतीयः) in Perfecto (लिट्)
| परस्मैपदम् | ← | आत्मनेपदम् | ← |
|---|---|---|---|
| एकवचनम् | बहुवचनम् | एकवचनम् | बहुवचनम् |
| -a | -ma | -e | -mahe |
Notandum est formas primae personae singularis P,Ā cum formis tertiae personae singularis identicas esse. Ideo in omnibus typis perfecti, praeter typum III(a,b) et typum V(a,b,c), formae primae personae singularis P sive Ā semper identicae sunt cum formis tertiae personae singularis P sive Ā.
Typo IV in persona prima singularis praesentis desinit sicut tertia singularis in -au.
Apud perfecti formas III et V, prima persona singularis Ā semper idem est ac tertia persona singularis Ā.
Apud perfecti formas III et V, prima persona singularis P et tertia persona singularis P optione idem sunt: tertia persona singularis P apud has formationis formas semper gradu producta esse debet, prima persona singularis P optione gradu alto vel gradu producta esse potest.
Ante terminationes consonantibus incipientes apud plurimas radices vocalis coniunctiva -i- apparet.
Praeter ante terminationem -re, ante quam semper -i- apponendum est, quod vocalis coniunctiva ante terminationes consonantibus incipientes nunquam apparet in octo radicibus finientibus -ṛ vel -u, scilicet
- कृ 8U (praeter संस्कृ)
- भृ 1U
- वृ 9U "eligere"
- सृ 1P
- द्रु 1p "currere"
- श्रु 5P
- स्तु 2U
- स्रु 1P "fluere"
Radixibus, quae vocantur facultativae, अनिट्, vocativa coniunctiva vel inseri potest vel non. (Eiusmodi radices a Kielhorn, Grammatica, pag. 92, § 298b,2,3 enumerantur.)
40.2.1. Perfectum Typus I: nulla gradatio radicis
1.sg. = 3.sg.
Verba, quae huic typi sequuntur:
- Consonans-vocalus longus-consonans
- Consonans-vocalus-consonans-consonans
- a-consonans(-consonans)
- ā-Konsonant
बन्ध् 9P
- 1.sg.P बबन्ध
- 1.pl.P बबन्धिम
जीव् 1P
- 1.sg.P जिजीव
- 1.pl.P जिजिविम
अश् 5Ā
- 1.sg.Ā आनशे
- 1.pl.Ā आनशिमहे
अस् 2P et अस् 4P
- 1.sg.P आस
- 1.pl.P आसिम (a + as-i-ma)
40.2.2. Perfectum Typus II: radix fortis gradus altus, radix infirma gradus bassus
Verba, quae huic typi sequuntur:
- (Consonant-)i/u/ṛ/ḷ-Consonant
भिद् 7U
1.sg.P बिभेद
1.pl.P बिभिदिम
1.sg.Ā बिभिदे
1.pl.Ā बिभिदिमहे
मुह् 4P facultive अनिट्
1.sg.P मुमोह
1.pl.P मुमुहिम । मुमुह्म
40.2.3. Typus Perfectorum: Radix fortis gradus altus/gradus productus
1.sg.P vel optima vel longa
40.2.3.1. Perfectum Typus IIIa: Robustum radix gradus altus/gradus productus, infirmus radix gradus bassus
Verba, quae huic typi sequuntur:
- (Consonant-)(Consonant-)i/ī/u/ū
- (Consonant-)-ṛ
इ 2P
1.sg.P इयाय । इयय (i+e+a)
1.pl.P ईयिम (i+iy+i+ma)
नी 1U
1.sg.P निनाय । निनय
1.pl.P निन्यिम (ni-nī + i + ma !!!)
1.sg.Ā निन्ये
1.pl.Ā निन्यिमहे
स्तु 2U stricte अनिट्
1.sg.P तुष्टाव । तुष्टव (tu-sto + a)
1.pl.P तुष्टुम
1.sg.Ā तुष्टुवे
1.pl.Ā तुष्टुमहे
कृ 8U stricte अनिट्
1.sg.P चकार । चकर
1.pl.P चकृम
1.sg.Ā चक्रे
1.pl.Ā चकृमहे
40.2.3.2. Perfectum Typus IIIb: radix fortis gradus superior/gradus productus, radix infirma gradus superior
Verba, quae huic typi sequuntur:
- (Consonant-)(Consonant-)-ṝ
- Konsonant-Konsonant-ṛ
पॄ 3P
1.sg.P पपार । पपर
1.pl.P पपरिम
स्मृ 1P
1.sg.P सस्मार । सस्मर
1.pl.P सस्मरिम
संस्कृ 8U
1.sg.P सञ्चस्कार । सञ्चस्कर
1.pl.P सञ्चस्करिम
1.sg.Ā सञ्चस्करे
1.pl.ā सञ्चस्करिमहे
40.2.4. Perfectum Typus IV: Radices in -ā / -ai
- Radix fortis:
- Radix fortis:
- 1.,3. sg. Parasamaip.: -au
- Radix debilis:
- ante vocalem: gradus profundus-ø
दा 3U
1.sg.P ददौ
1.pl.P ददिम (da-d-i-ma)
1.sg.Ā ददे
1.pl.ā ददिमहे
40.2.5. Perfectum Typus V: Consonans-a-Consonans
1.sg.P. alternative altus vel longus
40.2.5.1. Perfectum Typus Va: Consonans-a-Consonans, gradus infirmus
Verba, quae huic typi sequuntur:
- etc.
- han (»ghan) «occidere»
- etc.
- etc.
- etc.
- etc.
- etc.
गम् 1P
1.sg.P जगाम । जगम
1.pl.P जग्मिम (ja-gm-i-ma)
हन् 2P
1.sg.P जघान । जघन
1.pl.P जघ्निम
जन् 4Ā
1.sg.Ā जज्ञे
1.pl.Ā जज्ञिमहे
वच् 2P
1.sg.P उवाच । उवच
1.pl.P ऊचिम (u + uc-ima)
वद् 1P (Ā)
1.sg.P उवाद । उवद
1.pl.P ऊदिम
1.sg.Ā ऊदे
1.pl.Ā ऊदिमहे
यज् 1U
1.sg.P इयाज । इयज
1.pl.P ईजिम
1.sg.Ā ईजे
1.pl.ā ईजिमहे
40.2.5.2. Perfectum typus Vb: consonans-a-consonans, initiale consonans non gutturale, non aspiratum, non h, radix infirma sine reduplicatione, cum -e-
पच् 1U
1.sg.P पपाच । पपच
1.pl.P पेचिम
1.sg.Ā पेचे
1.pl.ā पेचिमहे
40.2.5.3. Perfectum genus Vc: Consonans-a-Consonans, radix infirma gradu alto
Verba, quae huic typi sequuntur:
- Ceterae radices cum medio -a-
क्रम् 1U
1.sg.P चक्राम । चक्रम
1.pl.P चक्रमिम
1.sg.Ā चक्रमे
1.pl.Ā चक्रमिमहे
40.2.6. Formae Perfecti Speciales
विद् 2P praesentici perfecti:
1.sg.P वेद (= 3.sg.P)
1.pl.P विद्म
अह् Persona prima non usitata!
भू 1P
1.sg.P बभूव (= 3.sg.P)
1.pl.P बभूविम
जि 1P
1.sg.P जिगाय (= 3.sg.P) । जिगय
1.pl.P जिग्यिम (ji-gi + i + ma !)
40.3. Formationes verborum primae personae perfecti periphrastici (अनुप्रयोगलिट्)
Periphrasticum perfectum ita formatum est:
- verba derivata (causativum, desiderativum, frequentativum, denominativa), praecipue causativum
- radices, quae vocalo longo (praeter ā) incipiunt
- radices: vocalis (praeter a-) consonans consonans
- quibusdam aliis
- apud quasdam radices utrumque perfectum optione formari potest: uṣ "ardere", vid "scire", jāgṛ "vigilare", daridrā "pauper esse"
- apud sequentes radices utrumque perfectum optione formari potest atque perfectum periphrasticum quoque reduplicatum est, scilicet syllaba reduplicationis stemmat praesentis:
- bhī "timere"
- bhṛ "portare"
- hu "sacrificare"
- hrī "pudescere"
ईक्ष् 1Ā
1.sg.Ā ईक्षां चक्रे । ईक्षामास । ईक्षां बभूव
1.pl.ā ईक्षां चकृमहे । ईक्षामासिम । ईक्षां बभूविम
बन्ध् causativum p: बन्धयति
1.sg.P बन्धयां चकर । बन्धयां चकार (= 3.sg.P) । बन्धयामास (= 3.sg.P) । बन्धयां बभूव (= 3.sg.P)
1.pl.P बन्धयां चकृम । बन्धयामासिम । बन्धयां बभूविम
40.4. Syntactica de prima persona (तृतीयः)
Quia verbum finitum (verbum coniugatum) agentem (कर्तृ) exprimit, "ego", "nos" in sententiis verbalibus non-passivis cum verbo finito non necesse est per pronomine personale extra exprimi.
40.5. Pronomina personalia (पुरुषार्थकसर्वनाम) personae primae singularis et pluralis
Forma pronominalis personalis (pronominalis personalis) pro omnibus generibus eadem est.
| एकवचनम् "ich" | बहुवचनम् "wir" | |
|---|---|---|
| प्रथमा | अहम् | वयम् |
| द्वितीया | माम् / मा | अस्मान् / नस् |
| तृतीया | मया | अस्माभिस् |
| चतुर्थी | मह्यम् / मे | अस्मभ्यम् / नस् |
| पञ्चमी | मत् | अस्मत् |
| षष्ठी | मम / मे | अस्माकम् / नस् |
| सप्तमी | मयि | अस्मासु |
Formae breviores, quae supra loco secundo ponuntur (मा, मे, नस्), numquam in principio sententiae vel versus adhiberi debent.
Ante particulas च, वा, एव haec sic dicta encliticae formae quoque adhiberi non debent:
solum: ... ⟪मां⟫ ⟪च⟫ ... "et me"
Genetivus (⟪षष्ठी⟫) pronominum personalium ut possessivum pronomem adhibetur:
मम । मे = "meum"
अस्माकम् । नस् = "noster"
Ut prior pars compositionum pro his pronomini bus stant radices:
- sg. मद्
- pl. अस्मद्
e.g. मत्पुस्तकम् "liber meus" ; अस्मद्पुस्तकानि "libri nostri"
40.6. Glossarium
पात्र n.: Venerabilis, Magister, Dignus
मेधा f.: sapientia, intellectus, cogitatio
पुस्तक m.n.: codex, liber
कॢप् 1Ā कल्पते : ordinem rectum habere, convenire (Loc.) ; se formare, se constituere ; ad aliquid se determinare, se accommodare (Dat.)
Perf. II चकॢपे facultīvum अनिट्
Fut. कल्पिष्यते । कल्प्स्यते
Caus. कल्पयति : bene se habet, facit, in phantasmate format, sibi fingit
PPP कॢप्त
Inf. कल्पितुम् । कल्प्तुम्
ex eo:
कल्पना f.: fictio mentalis, adsumptio rei non existentis in re vera, fictio
कॢप् + वि caus. विकल्पयति : (se diversimagine repraesentare =) in dubium vocare, dubitare
ex quo:
विक्ल्प m.: Alternativa, dubium
तुद् 6U तुदति : colere
Perf. II तुतोद, तुतुदुर्
Fut. तोत्स्यति
Pass. तुद्यते
Caus. तोदयति
PPP तुन्न (tud + na)
Inf. तोत्तुम्
तॄ 1P तरति : transire, transilire, se ab aliquo (Acc. = transilire aliquem)
Perf. IIIb ततार, ततरुर् । तेरुर्
Fut. तरिष्यति । तरीष्यति
Pass. तीर्यते
Kaus. तारयति
PPP तीर्ण
Inf. तरितुम् । तरीतुम्
ex eo:
तीर्थ n.: vadum, locus balneorum sacrus, locus peregrinationis
Fig.: हरिद्वारे तीर्थम्
(Fons imaginis: Detalia)
तीर्थङ्कर m. (ex: तीर्थम् + कृ): transgressor (super dolorem) = viginti quattuor Iainarum magistri
Fig.: तीर्थङ्करः
(Fons imaginis: Detalia)
अव praeverb.: deorsum, infra, procul, ab-
तॄ + अव 1P अवतरति : descendere
ex quo:
अवतार m.: (descendens, descensus) incarnatio dei, praesertim Viṣṇus decem incarnationes (s. Basham, Mirabilia p. 304 - 309)
Fig.: विष्णोर्दशावताराः
(Fons imaginis: Detalia)
स्वप् 2P स्वपिति, स्वपन्ति : dormire, se ad dormiendum ponere
Impf. अस्वपीत् । अस्वपत्
Perf. सुष्वाप, सुषुपुर्
Fut. स्वप्स्यति
Pass. सुप्यते (ex *svp-ya-te)
Kaus. स्वापयति
PPP सुप्त
Inf. स्वप्तुम्
ex eo:
स्वप्न m.: somnus, visum
सुप्ति f. (ex *svp-ti): somnus, praecipie somnus profundus
Fig.: स्वपन्ति
(Fons imaginis: Detalia)
40.7. Exercitatio
A) Versionem सुभाषितानि initii lectionis vertite.
B) Verba in formas Perfectorum convertite. Si plures viae adesse possunt, omnes eas indicate.
(Explicatio signorum: अ = अनिट्, इ = facultativum अनिट्)
- अश्नीमः
- स्मः
- स्रक्ष्यामि
- स्तुमहे अ
- वर्धामहे
- आवर्ते
- सेक्ष्यामि
- अलुभ्याम
- रुन्धे
- रोदिमि
- अयुध्यामहि
- युञ्ज्मः
- अजानीम
- ददामि
- अबिभयम्
- वच्मः
- कामये
- वसामः
- अभवाम
- अस्यामि
- अबिभ्रि अ
- कल्पामहे इ
- त्यज्यामि
- अतरम्
- चिन्मः
- पृच्छामः
- अनश्याम इ
- चरामः
- अवदाम
- शोचयामः
- दध्महे
- पिबामि
- धरामः
- म्रिये
- दूषयामः
- मन्ये
- स्वपिमः
- पामि
- शृणुमः अ
- अतुदम्
- अमिम
- तिष्ठामि
- अवहाम
- अकुर्महि अ
- जहीमः
- अस्पृशम्
- नेष्यामः
- तन्महे
- अक्रीणि
- पुने
- भुञ्ज्मः
- स्मरिष्यामः
- अभजाम (ad typum Vb)
- जेष्यामः
- आसे (periphrasticē)
- विन्दामः
- धक्ष्यामः
- शक्नुमः
- भिनद्मि
- भोत्स्ये
- लभे
- नर्तिष्यामि
- अगमयम्
- द्विष्महे
- चोरये
- अजुहुम
- अहनम्
- पश्यामः
- ईक्षे
40.8. Wiederholungsübung zur Formenlehre
- ददे
- ददते
- पापे
- आसे
- एते
- इते
- इतः
- यतः
- यते
- ईयते
- यत्
- यदा
- अस्तुवि
- अस्तुवति
- अस्तवीत्
- ब्रह्मिणः
- ब्रह्मणः
- ब्राह्मणः
- लभे
- लाभे
- लेभे
- लोभे
- काश्चन
- तन्त्रे
- तत्र
- मनौ
- मेने
- सत्स्यामि
- वेत्स्यामः
- कच्चित्
- तत्त्यागः
- तत्याज
- विद्ये
- विद्याम्
- एनेन
- ऐक्षे
- आह
- आहन्
- Image lekt4005.jpg (Fig.: पादं सब्रह्मचारिभ्यः): Vadaseri, District Thanjavur = தஞ்சாவூர் மாவட்டam [Image source: kifo. -- http://www.flickr.com/photos/turningpoint/2209292/. -- Accessed on 2009-01-02. -- Creative Commons License (Attribution, share alike)]
- Image lekt4003.jpg (Fig.: हरिद्वारे तीर्थम्): [Image source: mckaysavage. -- http://www.flickr.com/photos/mckaysavage/2085710183/. -- Accessed on 2009-01-02. -- Creative Commons License (Attribution)]
- Image lekt4002.jpg (Fig.: तीर्थङ्करः): [Image source: wallyg. -- http://www.flickr.com/photos/wallyg/1657905479/. -- Accessed on 2009-01-02. -- Creative Commons License (Attribution, non-commercial use, no derivatives)]
- Image lekt4001.jpg (Fig.: विष्णोर्दशावताराः): Clockwise: मत्स्य, कुर्म, वाराह, वामन, कृष्ण, कल्कि, बुद्ध, परशुराम, राम, नरसिंह, in the center: कृष्ण [Image source: Wikipedia. Public domain]
- Image lekt4004.jpg (Fig.: स्वपन्ति): Indian flying foxes (Pteropus giganteus), Ahmedabad = અમદાવાદ [Image source: Umang Dutt. -- http://www.flickr.com/photos/snapflickr/2456084948/. -- Accessed on 2009-01-02. -- Creative Commons License (Attribution, non-commercial use, no derivatives)]