Lectio 40

40.1. सुभाषितानि

विद्या ददाति विनयं
विनयाद्याति पात्रताम् ।
पात्रत्वाद्धनमाप्नोति
धनाद्धर्मं ततः सुखम् ॥१॥

सुखार्थी चेत्त्यजेद्विद्यां
विद्यार्थी चेत्त्यजेत्सुखम् ।
सुखार्थिनः कुतो विद्या
कुतो विद्यार्थिनः सुखम् ॥२॥

आचार्यात्पादमादत्ते
पादं शिष्यः स्वमेधया ।
पादं सब्रह्मचारिभ्यः
पादं कालक्रमेण च ॥३॥

Fig.: पादं सब्रह्मचारिभ्यः
(Fons imaginis: Detalia)

40.2. Formatio formarum verborum primae personae Perfectorum (लिट्)

Formae personae primae (तृतीयः) in Perfecto (लिट्)

परस्मैपदम्	←	आत्मनेपदम्	←
एकवचनम्	बहुवचनम्	एकवचनम्	बहुवचनम्
-a	-ma	-e	-mahe

Notandum est formas primae personae singularis P,Ā cum formis tertiae personae singularis identicas esse. Ideo in omnibus typis perfecti, praeter typum III(a,b) et typum V(a,b,c), formae primae personae singularis P sive Ā semper identicae sunt cum formis tertiae personae singularis P sive Ā.

Typo IV in persona prima singularis praesentis desinit sicut tertia singularis in -au.

Apud perfecti formas III et V, prima persona singularis Ā semper idem est ac tertia persona singularis Ā.

Apud perfecti formas III et V, prima persona singularis P et tertia persona singularis P optione idem sunt: tertia persona singularis P apud has formationis formas semper gradu producta esse debet, prima persona singularis P optione gradu alto vel gradu producta esse potest.

Ante terminationes consonantibus incipientes apud plurimas radices vocalis coniunctiva -i- apparet.

Praeter ante terminationem -re, ante quam semper -i- apponendum est, quod vocalis coniunctiva ante terminationes consonantibus incipientes nunquam apparet in octo radicibus finientibus -ṛ vel -u, scilicet

1. कृ 8U (praeter संस्कृ)
2. भृ 1U
3. वृ 9U "eligere"
4. सृ 1P
5. द्रु 1p "currere"
6. श्रु 5P
7. स्तु 2U
8. स्रु 1P "fluere"

Radixibus, quae vocantur facultativae, अनिट्, vocativa coniunctiva vel inseri potest vel non. (Eiusmodi radices a Kielhorn, Grammatica, pag. 92, § 298b,2,3 enumerantur.)

40.2.1. Perfectum Typus I: nulla gradatio radicis

1.sg. = 3.sg.

Verba, quae huic typi sequuntur:

• Consonans-vocalus longus-consonans
• Consonans-vocalus-consonans-consonans
• a-consonans(-consonans)
• ā-Konsonant

बन्ध् 9P

• 1.sg.P बबन्ध
• 1.pl.P बबन्धिम

जीव् 1P

• 1.sg.P जिजीव
• 1.pl.P जिजिविम

अश् 5Ā

• 1.sg.Ā आनशे
• 1.pl.Ā आनशिमहे

अस् 2P et अस् 4P

• 1.sg.P आस
• 1.pl.P आसिम (a + as-i-ma)

40.2.2. Perfectum Typus II: radix fortis gradus altus, radix infirma gradus bassus

Verba, quae huic typi sequuntur:

• (Consonant-)i/u/ṛ/ḷ-Consonant

भिद् 7U

• 1.sg.P बिभेद

• 1.pl.P बिभिदिम

• 1.sg.Ā बिभिदे

• 1.pl.Ā बिभिदिमहे

मुह् 4P facultive अनिट्

• 1.sg.P मुमोह

• 1.pl.P मुमुहिम । मुमुह्म

40.2.3. Typus Perfectorum: Radix fortis gradus altus/gradus productus

1.sg.P vel optima vel longa

40.2.3.1. Perfectum Typus IIIa: Robustum radix gradus altus/gradus productus, infirmus radix gradus bassus

Verba, quae huic typi sequuntur:

• (Consonant-)(Consonant-)i/ī/u/ū
• (Consonant-)-ṛ

इ 2P

• 1.sg.P इयाय । इयय (i+e+a)

• 1.pl.P ईयिम (i+iy+i+ma)

नी 1U

• 1.sg.P निनाय । निनय

• 1.pl.P निन्यिम (ni-nī + i + ma !!!)

• 1.sg.Ā निन्ये

• 1.pl.Ā निन्यिमहे

स्तु 2U stricte अनिट्

• 1.sg.P तुष्टाव । तुष्टव (tu-sto + a)

• 1.pl.P तुष्टुम

• 1.sg.Ā तुष्टुवे

• 1.pl.Ā तुष्टुमहे

कृ 8U stricte अनिट्

• 1.sg.P चकार । चकर

• 1.pl.P चकृम

• 1.sg.Ā चक्रे

• 1.pl.Ā चकृमहे

40.2.3.2. Perfectum Typus IIIb: radix fortis gradus superior/gradus productus, radix infirma gradus superior

Verba, quae huic typi sequuntur:

• (Consonant-)(Consonant-)-ṝ
• Konsonant-Konsonant-ṛ

पॄ 3P

• 1.sg.P पपार । पपर

• 1.pl.P पपरिम

स्मृ 1P

• 1.sg.P सस्मार । सस्मर

• 1.pl.P सस्मरिम

संस्कृ 8U

• 1.sg.P सञ्चस्कार । सञ्चस्कर

• 1.pl.P सञ्चस्करिम

• 1.sg.Ā सञ्चस्करे

• 1.pl.ā सञ्चस्करिमहे

40.2.4. Perfectum Typus IV: Radices in -ā / -ai

• Radix fortis:
  • Radix fortis:
• 1.,3. sg. Parasamaip.: -au
  • Radix debilis:
  • ante vocalem: gradus profundus-ø

दा 3U

• 1.sg.P ददौ

• 1.pl.P ददिम (da-d-i-ma)

• 1.sg.Ā ददे

• 1.pl.ā ददिमहे

40.2.5. Perfectum Typus V: Consonans-a-Consonans

1.sg.P. alternative altus vel longus

40.2.5.1. Perfectum Typus Va: Consonans-a-Consonans, gradus infirmus

Verba, quae huic typi sequuntur:

1. etc.
2. han (»ghan) «occidere»
3. etc.
4. etc.
5. etc.
6. etc.
7. etc.

गम् 1P

• 1.sg.P जगाम । जगम

• 1.pl.P जग्मिम (ja-gm-i-ma)

हन् 2P

• 1.sg.P जघान । जघन

• 1.pl.P जघ्निम

जन् 4Ā

• 1.sg.Ā जज्ञे

• 1.pl.Ā जज्ञिमहे

वच् 2P

• 1.sg.P उवाच । उवच

• 1.pl.P ऊचिम (u + uc-ima)

वद् 1P (Ā)

• 1.sg.P उवाद । उवद

• 1.pl.P ऊदिम

• 1.sg.Ā ऊदे

• 1.pl.Ā ऊदिमहे

यज् 1U

• 1.sg.P इयाज । इयज

• 1.pl.P ईजिम

• 1.sg.Ā ईजे

• 1.pl.ā ईजिमहे

40.2.5.2. Perfectum typus Vb: consonans-a-consonans, initiale consonans non gutturale, non aspiratum, non h, radix infirma sine reduplicatione, cum -e-

पच् 1U

• 1.sg.P पपाच । पपच

• 1.pl.P पेचिम

• 1.sg.Ā पेचे

• 1.pl.ā पेचिमहे

40.2.5.3. Perfectum genus Vc: Consonans-a-Consonans, radix infirma gradu alto

Verba, quae huic typi sequuntur:

• Ceterae radices cum medio -a-

क्रम् 1U

• 1.sg.P चक्राम । चक्रम

• 1.pl.P चक्रमिम

• 1.sg.Ā चक्रमे

• 1.pl.Ā चक्रमिमहे

40.2.6. Formae Perfecti Speciales

विद् 2P praesentici perfecti:

• 1.sg.P वेद (= 3.sg.P)

• 1.pl.P विद्म

अह् Persona prima non usitata!

भू 1P

• 1.sg.P बभूव (= 3.sg.P)

• 1.pl.P बभूविम

जि 1P

• 1.sg.P जिगाय (= 3.sg.P) । जिगय

• 1.pl.P जिग्यिम (ji-gi + i + ma !)

40.3. Formationes verborum primae personae perfecti periphrastici (अनुप्रयोगलिट्)

Periphrasticum perfectum ita formatum est:

• verba derivata (causativum, desiderativum, frequentativum, denominativa), praecipue causativum
• radices, quae vocalo longo (praeter ā) incipiunt
• radices: vocalis (praeter a-) consonans consonans
• quibusdam aliis
• apud quasdam radices utrumque perfectum optione formari potest: uṣ "ardere", vid "scire", jāgṛ "vigilare", daridrā "pauper esse"
• apud sequentes radices utrumque perfectum optione formari potest atque perfectum periphrasticum quoque reduplicatum est, scilicet syllaba reduplicationis stemmat praesentis:
  • bhī "timere"
  • bhṛ "portare"
  • hu "sacrificare"
  • hrī "pudescere"

ईक्ष् 1Ā

• 1.sg.Ā ईक्षां चक्रे । ईक्षामास । ईक्षां बभूव

• 1.pl.ā ईक्षां चकृमहे । ईक्षामासिम । ईक्षां बभूविम

बन्ध् causativum p: बन्धयति

• 1.sg.P बन्धयां चकर । बन्धयां चकार (= 3.sg.P) । बन्धयामास (= 3.sg.P) । बन्धयां बभूव (= 3.sg.P)

• 1.pl.P बन्धयां चकृम । बन्धयामासिम । बन्धयां बभूविम

• 1.pl.P बन्धयां चकृम । बन्धयामासिम । बन्धयां बभूविम

40.4. Syntactica de prima persona (तृतीयः)

Quia verbum finitum (verbum coniugatum) agentem (कर्तृ) simul exprimit, "ego", "nos" in sententiis verbalibus non-passivis cum verbo finito extra per pronomen personale exprimi non debet

40.5. Pronominalia personalia (पुरुषार्थकसर्वनाम) primae personae singularis et pluralis

Forma pronominalis personalis (pronomini personali) est eadem pro omnibus generibus.

	एकवचनम् "ego"	बहुवचनम् "nos"
प्रथमा	अहम्	वयम्
द्वितीया	माम् / मा	अस्मान् / नस्
तृतीया	मया	अस्माभिस्
चतुर्थी	मह्यम् / मे	अस्मभ्यम् / नस्
पञ्चमी	मत्	अस्मत्
षष्ठी	मम / मे	अस्माकम् / नस्
सप्तमी	मयि	अस्मासु

Formae breviores, quae supra loco secundo stant (मा, मे, नस्) nunquam in principio sententiae vel versus adhiberi debent.

Ante particulas च, वा, एव haec dicta encliticae quoque formae non adhiberi debent:

tantum: ... मां च ... "et me"

Genetivus (षष्ठी) pronominalium personalium ut possessivum pronomen adhibetur:

मम । मे = "meus"

अस्माकम् । नस् = "noster"

Ut pars prior compositorum pro his pronomini bus stant radices:

• sg. मद्
• pl. अस्मद्

मेधा f.: sapientia, intellectus, cogitatio

पुस्तक m.n.: codex, liber

कॢप् 1Ā कल्पते : ordinem rectum habere, convenire (Loc.) ; se formare, se constituere ; ad aliquid se determinare, se accommodare (Dat.)

Perf. II चकॢपे facultīvum अनिट्
Fut. कल्पिष्यते । कल्प्स्यते
Caus. कल्पयति : bene se habet, facit, in phantasmate format, sibi fingit
PPP कॢप्त
Inf. कल्पितुम् । कल्प्तुम्

ex eo:

कल्पना f.: fictio mentalis, adsumptio rei non existentis in re vera, fictio

कॢप् + वि caus. विकल्पयति : (se diversimagine repraesentare =) in dubium vocare, dubitare

ex quo:

विक्ल्प m.: Alternativa, dubium

तुद् 6U तुदति : colere

Perf. II तुतोद, तुतुदुर्
Fut. तोत्स्यति
Pass. तुद्यते
Caus. तोदयति
PPP तुन्न (tud + na)
Inf. तोत्तुम्

तॄ 1P तरति : transire, transilire, se ab aliquo (Acc. = transilire aliquem)

Perf. IIIb ततार, ततरुर् । तेरुर्
Fut. तरिष्यति । तरीष्यति
Pass. तीर्यते
Kaus. तारयति
PPP तीर्ण
Inf. तरितुम् । तरीतुम्

ex eo:

तीर्थ n.: vadum, locus balneorum sacrus, locus peregrinationis

Fig.: हरिद्वारे तीर्थम्
(Fons imaginis: Detalia)

तीर्थङ्कर m. (ex: तीर्थम् + कृ): transgressor (super dolorem) = viginti quattuor Iainarum magistri

Fig.: तीर्थङ्करः
(Fons imaginis: Detalia)

अव praeverb.: deorsum, infra, procul, ab-

तॄ + अव 1P अवतरति : descendere

ex quo:

अवतार m.: (descendens, descensus) incarnatio dei, praesertim Viṣṇus decem incarnationes (s. Basham, Mirabilia p. 304 - 309)

Fig.: विष्णोर्दशावताराः
(Fons imaginis: Detalia)

स्वप् 2P स्वपिति,  स्वपन्ति : dormire, se ad dormiendum ponere

Impf. अस्वपीत् । अस्वपत्
Perf. सुष्वाप, सुषुपुर्
Fut. स्वप्स्यति
Pass. सुप्यते (ex *svp-ya-te)
Kaus. स्वापयति
PPP सुप्त
Inf. स्वप्तुम्

ex eo:

स्वप्न m.: somnus, visum

सुप्ति f. (ex *svp-ti): somnus, praecipie somnus profundus

Fig.: स्वपन्ति
(Fons imaginis: Detalia)

40.7. Exercitatio

A) Versionem सुभाषितानि initii lectionis vertite.

B) Verba in formas Perfectorum convertite. Si plures viae adesse possunt, omnes eas indicate.

(Explicatio signorum: अ = अनिट्, इ = facultativum अनिट्)

1. अश्नीमः
2. स्मः
3. स्रक्ष्यामि
4. स्तुमहे अ
5. वर्धामहे
6. आवर्ते
7. सेक्ष्यामि
8. अलुभ्याम
9. रुन्धे
10. रोदिमि
11. अयुध्यामहि
12. युञ्ज्मः
13. अजानीम
14. ददामि
15. अबिभयम्
16. वच्मः
17. कामये
18. वसामः
19. अभवाम
20. अस्यामि
21. अबिभ्रि अ
22. कल्पामहे इ
23. त्यज्यामि
24. अतरम्
25. चिन्मः
26. पृच्छामः
27. अनश्याम इ
28. चरामः
29. अवदाम
30. शोचयामः
31. दध्महे
32. पिबामि
33. धरामः
34. म्रिये
35. दूषयामः
36. मन्ये
37. स्वपिमः
38. पामि
39. शृणुमः अ
40. अतुदम्
41. अमिम
42. तिष्ठामि
43. अवहाम
44. अकुर्महि अ
45. जहीमः
46. अस्पृशम्
47. नेष्यामः
48. तन्महे
49. अक्रीणि
50. पुने
51. भुञ्ज्मः
52. स्मरिष्यामः
53. अभजाम (ad typum Vb)
54. जेष्यामः
55. आसे (periphrasticē)
56. विन्दामः
57. धक्ष्यामः
58. शक्नुमः
59. भिनद्मि
60. भोत्स्ये
61. लभे
62. नर्तिष्यामि
63. अगमयम्
64. द्विष्महे
65. चोरये
66. अजुहुम
67. अहनम्
68. पश्यामः
69. ईक्षे

40.8. Exercitium repetitionis de ratione formarum

1. ददे
2. ददते
3. पापे
4. आसे
5. एते
6. इते
7. इतः
8. यतः
9. यते
10. ईयते
11. यत्
12. यदा
13. अस्तुवि
14. अस्तुवति
15. अस्तवीत्
16. ब्रह्मिणः
17. ब्रह्मणः
18. ब्राह्मणः
19. लभे
20. लाभे
21. लेभे
22. लोभे
23. काश्चन
24. तन्त्रे
25. तत्र
26. मनौ
27. मेने
28. सत्स्यामि
29. वेत्स्यामः
30. कच्चित्
31. तत्त्यागः
32. तत्याज
33. विद्ये
34. विद्याम्
35. एनेन
36. ऐक्षे
37. आह
38. आहन्