Lectio 16

16.1. De Sandhi consonantium finalium

Ad compositiones formandas, quarum prima pars staminibus consonantiam finientibus constat, hae regulae requiruntur:

Consonantes finales gutturales, retroflexae, dentales et labiales (id est non nasales nec palatales).

in pausa et ante sonos insonoros	Substitutione per consonantem insonoram non aspiratam eis correspondentem: exempli gratia -g + p- » -kp- -d + ph- » -tph- -dh + p- » -tp-
ante sonos sonoros non-nasales	Substitutione per consonantem sonoram non aspiratam eis correspondentem: exempli gratia -t + g- » -dg- -k + b- » -gb- -dh + d- » -dd- -k + a- » -ga-
ante nasales	Substitutione per nasalem eis correspondentem: exempli gratia -t + n- » -nn- -p + n- » -mn-

Exceptio ad regulam supra dictam:

Consonans dentalis finalis (non nasal):

ante palatales	Substitutione per palatalem non aspiratam pertinentem: id est -t + c- » -cc- -d + c- » -cc- -th + c- » -cc- -dh + c- » -cc- -t/-th/-d/-dh + ch- » -cch- -t/-th/-d/-dh + j- » -jj- -t/-th/-d/-dh + jh- » -jjh-
+ ś	» -cś- vel -cch-
ante retroflexas	Substitutione per retroflexam non aspiratam pertinentem: id est -t/-th/-d/-dh + ṭ(h)- » -ṭṭ(h)- -t/-th/-d/-dh + ḍ(h)- » -ḍḍ(h)-
ante l-	Substitutione per -l: id est -t/-th/-d/-dh + l- » -ll-

Exempla:

तद् + फल = तत्फल

पुण्यवत् + ब्राह्मण = पुण्यवद्ब्राह्मण

पुण्यवत् + नर = पुण्यवन्नर

पुण्यवत् + पुरुष = पुण्यवत्पुरुष

सत्यवत् + चैतन्य =सत्यवच्चैतन्य

सुखवत् + लोक = सुखवल्लोक

पुत्रवत् + जन = पुत्रवज्जन

बलवत् + शत्रु = बलवच्छत्रु

16.2. Vocabularium

अध्यापन n.: docere, doctrina

Tabl.: अध्यापनम्
"Hoc est ritus specialis in templo parvo Satarae (सातारा). Peragitur a discipulis Swami Muktananda Vedashala in celebratione Mahāśivarātri. Haec est schola vedica, ubi pueri sacros textos, qui Vedae vocantur, memoria tenent. Haec schola docet Krishna Yajurveda et aliquas partes Samaveda. Meum thesis magistralis de hac schola est."
(Fons imaginis: Detalia)

अनसूया f.: Non-murmuratio, invidiae carens

नृशंस्य n.: malitia, nequitia

ex eo:

अनृशंस्य n.: non-malitia

जीव् 1 P जीवति ; Pass. जीव्यते ; PPP जीवित : vivere

ex eo:

आजीव m.: sustentatio

क्षमा f.: patientia, longanimitas, clementia

क्षेम n.: quies, pax, prosperitas, possessio certa

चित्त n.: conscientia, cogitatio, mens

निरोध m.: Stare, Ad-stare

• bhūta n. (भूत) (PPP a bhū): ens, spiritus

योग m.: adiungo, connectio, unio, acquisitio; Yoga

Fig.: योगी
Birla Mandir, Delhi
(Fons imaginis: Detalia)

वृत् 1 Ā वर्तते ; Pass. वृत्यते ; PPP वृत्त : se vertere, se convertere, (ubi) esse, habitare

शस्त्र (śastra) n.: instrumentum secandum, arma secatoria, gladius, arma

शौच n.: purgatio, puritas

साधन, m., n. साधनी, साधना, f.: ad finem pergens, efficiens

अहिंसा f.: non laedens quicquam, non violatio, non violentia

Tabula: अहिंसा
"Manus cum rota in palma symbolum est votum Iainisticum de Ahimsa. Verbum in medio est 'ahimsa'. Rota repraesentat dharmacakra quod statuit pro proposito sistendi circulum reincarnationis per indefessam veritatis et non-violentiae investigationem."
(Fons imaginis: Detalia)

16.3. Exercitatio

A) Mutare hos expressiones in Tatpuruṣam et interprete eas:

१. देवस्य पुरुषः ।

२. गुणवती ब्राह्मणी ।

३. सत्यवान्ब्राह्मणः ।

४. पशुमन्तो जनाः ।

Fig.: पशुमन्तो जनाः
हरियाणा / Haryana
(Fons imaginis: Detalia)

५. सुखवान्वैश्यायाः पुत्रः ।

६.  सुखवत्या वैश्यायाः पुत्रः ।

७. कवेरुक्त्याः सत्यम् ।

८. शिवेन रक्षिता बाला ।

९. रामेण पीतं जलम् ।

१०. फलवांल्लाभः ।

११. इष्टाया देवतायाः पूजा ।

१२. देवानां स्तुतिः ।

B) Solvite in sequentibus sententiis omnia composita Sanscritice, formate ita sententias cum nominibus flexis et traducite:

१. पुण्यवद्वैश्यपुत्रो देवेन्द्रलोकं गच्छति ।

२. पुण्यकरणं स्वर्गमार्गः ।

३. न साधुः पशुवन्नरधेनुलोभः ।

४. न पशुयज्ञैर्नराः स्वर्गं गच्छन्ति । धर्मयज्ञैस्तु स्वर्गसुखमाप्नुवन्ति ।

२. पुण्यकरणं स्वर्गमार्गः । ३. न साधुः पशुवन्नरधेनुलोभः । ४. न पशुयज्ञैर्नराः स्वर्गं गच्छन्ति । धर्मयज्ञैस्तु स्वर्गसुखमाप्नुवन्ति । ५. द्विजदासा इति शूद्रा उच्यन्ते । ६. बालब्राह्मणपुत्राः सत्यवन्नरं शृण्वन्ति । ७. बलवत्क्षत्रिया धनवच्छत्रुनगरं जयन्ति । ८. ऋष्युक्त्या सत्यमुच्यते । ९. बलवद्योधा ब्राह्मणग्रामं गताः । १०. पुण्यवद्वैश्येष्टदेवतापूजां करोति ।

16.4. Exercitatio Recapitulativa

A) Formate omnes casus hactenus didactos ad haec verba, ut exempla pro classibus declinationis hactenus discitis.

Ad hoc adhibe schema sequens, quod ordinem casuum apud grammaticos Indicos servat et propter utilitates suas — de quibus postea dicendum est — a grammaticis quoque occidentalibus acceptum est:

Singularis एकवचनम्	Pluralis बहुवचनम्
१. प्रथमा Nominativus	१. प्रथमा
२. द्वितीया Accusativus	२. द्वितीया
३. तृतीया Instrumentalis	३. तृतीया
६. षष्ठी Genetivus	६. षष्ठी

Memoriter discite figuras declinationis secundum haec exempla!!!

१. नर m.

२. फल n.

३. क्षत्रिया f.

४. अरि m.

५. मति f.

६. गुरु m.

७. धेनु f.

८. देवी f.

९. गुणवन्त् m., n., f.

१०. किम् m., n., f.

११. तद् m., n., f.

१२. एतद् m., n., f.

१३. इदम् m., n., f.

B) Traducite et resolvite omnia composita in Sanscrito:

१. योगश्चित्तवृत्तिनिरोधः ॥योगसूत्र १.२॥ २. स्वधर्मो ब्राह्मणस्याध्ययनमध्यापनं यजनं याजनं दानं प्रतिग्रहश्च ॥५॥ क्षत्रियस्याध्ययनं यजनं दानं शस्त्राजीवो भूतरक्षणं च ॥६॥ वैश्यस्याध्ययनं यजनं दानं कृषिपाशुपाल्ये वणिज्या च ॥७॥ शूद्रस्य द्विजातिशुश्रूषा वार्त्ता कारुकुशीलवकर्म च ॥८॥ सर्वेषामहिंसा सत्यं शौचमनसूयानृशंस्यं क्षमा च ॥१३॥

(कौटिलीयार्थशास्त्र १.३.५-८, १३)

Explanationes;

Sententia 7: कृषिपाशुपाल्ये Dualis, Nominativus et Accusativus: Dvandva, quod duas "res" designat

Sententia 8: कर्म Nominativus, Accusativus singularis Neutrum ad कर्मन् "factum"

Sententia 13: सर्वेषाम् Genitivus pluralis masculinum ad सर्व "quisque, omnes" (Pronomen, non declinatur ut deva)

३. आन्वीक्षिकीत्रयीवार्त्तानां योगक्षेमसाधनो दण्डः, तस्य नीतिर्दण्डनीतिः ॥कौटिलीयार्थशास्त्र १.४.३॥