Lectio 41

41.1. सुभाषिते (duo proverbia)

पुस्तकस्था च या विद्या परहस्ते च यद्धनम् । कार्यकाले समुत्पन्ने न सा विद्या न तद्धनम् ॥१॥

Explicatio: पर "alter"

Fig.: पुस्तकस्था च या विद्या ...
(Fons imaginis: Detalia)

उपदेशो हि मूर्खाणां प्रकोपाय न शान्तये । पयःपानं भुजङ्गानां केवलं विषवर्धनम् ॥२॥

Explicatio: पयस् n. = दुग्धम्

41.2. Ulteriores formationes कृत् in -a

41.2.1. Participium praesentis (लडादेशः) Ā, Participium praesentis (लडादेशः) Passivum, Participium futuri (ऌडादेशः) Ā

41.2.1.1. Stamma praesentis thematici, Passivum et Futurum

Formatio:

Stamma praesentis / stamma passivi / stamma futuri + -māna (fem. mānā)

Exempla:

यज् 1U, Part.Præs.Ā यजमान 3 "aliquis, qui propter suum commodum sacrificium colit = dominus sacrificii"

मन् 4Ā, Part.Præs.Ā मन्यमान 3 "cogitans"

कृ 8U, Part.Præs.Passiv क्रियमाण 3 "id quod fit"

दा 3U, Part.Fut.Ā दास्यमान 3 "aliquis, qui propter suum commodum daturus est"

41.2.1.2. Classes praesentis athematici

Formatio:

Stamma praesentis debilis (in forma, quam habet ante terminationem -ate tertiae personae pluralis Ā) + -āna (fem. -ānā)

Exempla:

Radix / Classis	Participium praesentis Ā
द्विष् 2U	द्विषाण
हु 3P	जुह्वान ju-hu + āna
सु 5U	सुन्वान su-nu + āna
रुध् 7U	रुन्धान ru-n-dh-āna
तन् 8U	तन्वान tan-u + āna
क्री 9U	क्रीणान krī + n-āna

41.2.2. "Participium" necessitatis passivae (Gerundivum) (कृत्य)

Ad necessitatem passivam exprimendam ("quod faciendum est/debet"), adiectiva e radicibus et stemmatibus verbalibus derivatis vel cum sequentibus suffixis formari possunt:

• -तव्य (fem. -तव्या)
• -अनीय (fem. -अनीया)
• -य (fem. -या)
• -त्य (fem. -त्या) (pro -य/-या)

41.2.2.1. Suffixum -तव्य / -तव्या

Suffixum -तव्य / -तव्या radicibus et stemmatibus verbalibus derivatis (e.g. causativo) eodem modo adicitur ac suffixum infinitivi -तुम् (v. Lectio 23), id est

• radix gradus supremi + तव्य

aut

• radix gradus supremi + -i- + तव्य

In causativo:

• stemma causativum in -ay + -i- + तव्य

Exemplaria:

जि 1P	जेतव्य 3	"qui vincendus est; vincendum"
वृत् 1Ā	वर्तितव्य 3	"ubi esse debet"
बुध् Caus.	बोधयितव्य	"qui evocandus est; evocandum"

41.2.2.2. Suffixum -अनीय / -अनीया

Formatio:

Radix gradus supremi + -अनीय / -अनीया

Causativum et 10. classis praesentis:

Radix, qualis in stemmate causativo apparet, sine -aya- + -अनीय / -अनीया

Exemplaria:

दा 3U	दानीय 3	"daturum; quod dari debet"
जि 1P	जयनीय 3	"vincendus"
कृ 8U	करणीय 3	"faciendum"
दृश्	दर्शनीय 3	"quod videndum est; visum dignum"
बुध् Caus.	बोधनीय 3 bodh-aya - aya + -anīya	"evocandum"
दा Caus.	दापनीय 3 dā-paya - aya + -anīya	"quod dari iuberi debet"

41.2.2.3. Suffixum -य / -या

Formatio:

Radix (in gradu profundo, alto vel longo) + -य

Regulas exactas vide apud Kielhorn, Grammatica Linguae Sanscritae, p. 195 - 197!

Tractatio vocalium finalium:

1. Radices in -ā hoc gerundivum formant in -eya

Exempla:

ज्ञा 9U	ज्ञेय 3	"quod sciendum est; quod cognoscendum debet"
दा 3U	देय 3	"quod dari debet"

2. Radices in -i /-ī / -u / -ū /-ṛ habent fere gradum altum vel longum, nisi ad eas radices in -i / -u /-ṛ pertinent quae gerundivum cum suffixo -त्य (fem. -त्या) formant (lista harum radicum apud Kielhorn, Grammatica §537).

Exemplum:

स्मृ 1P	स्मर्य 3	"ad quod meminisse debemus"

2a. Radices in -i/-ī habent gradum altum

Exempla:

विक्री 9Ā	विक्रेय 3	"vendendum; venalis"
नी 1U	नेय 3	"ducendum"

Fig.: विक्रेयाणि पुष्पानि
(Fons imaginis: Details)

2b. Radices in -u /-ū gradum altum -o ante -ya per -av, gradus longi -au per -āv substituunt. Formatio gradu longa hoc casu necessitatem significat.

Exemplum:

स्तु 2U	स्तव्य 3	"quod laudari debet"
	स्ताव्य 3	"quod necessario laudari debet"

Exemplaria radicum consonanti desinentium (regulae v. Kielhorn, Grammatica § 533ff.):

Gradus infimus formationis:

Exemplaria:

दृश्	दृश्य 3	"visu dignus"
शास् 2P	शिष्य 3	"qui doceri debet = discipulus"

Fig.: दृश्यो मन्दिरः
(Fons imaginis: Detalia)

Gradus altus formationis:

Exemplaria:

द्विष् 2U	द्वेष्य 3	"odibilis = hostis"
भिद् 7U	भेद्य 3	"scindendus"

Causativa et verba decimae classis praesentis (चुरादि)

Formatio:

Causativus/stemma praesentis sine -aya- + -य

Exemplum:

मन् Causativum¹	मान्य 3 mān-aya - aya + ya	"honore colendus, summe venerandus"

¹ proprie denominativum ad मान

Fig.: मान्यः
(Fons imaginis: Detalia)

41.2.2.4. Suffixum -त्य / त्या (pro -य / -या)

Index radicum in -i / -u /-ṛ desinentium, quae gerundivum non cum -य / -या sed cum suffixo -त्य (fem. -त्या) formant, apud Kielhorn, Grammatica §537.

Formatio:

radix gradu infimo + -त्य / -त्या

Exemplaria:

इ 2P	इत्य 3	"eundus"
श्रु 5P	श्रुत्य 3	"audiendus"
कृ 8U	कृत्य 3	"faciendus"

41.2.3. Syntactica de "Participio" necessitatis passivae (Gerundivum) (कृत्य)

Gerundivum attributive uti potest:

दर्शनीयं नगरम् = "urbs, quae videnda est; urbs spectabilis"

Gerundivum quoque ut nomen praedicativum in sententiis cum constructione passiva adhiberi potest, quae obligationem vel imperium exprimunt (cum न prohibitio, impossibilitas):

काशी द्विजैर्द्रष्टव्या = "Dvija videre Benares debet"

Fig.: दर्शनीयं नगरं काशी
(Fontes imagines: Details)

41.2.4. Differentiae in usu suffixorum Gerundivi

Usus horum suffixorum fere inter se congruit

• -तव्य (fem. -तव्या): necessitatem semper exprimit et praedicate magis quam attributive adhibetur (rarius attributive). Formae cum hoc suffixo in compositionibus nominalibus non adhiberi debent.
• -अनीय (fem. -अनीया) et -य (fem. -या) / -त्य (fem. -त्या) (pro -य/-या): aliam significationem habere possunt (praesertim -य) in sensu Germanici "-wert" (e.g. "spectabilis") vel tantum possibilitatis "-bar" (दृश्य "visibilis"). Formae cum his suffixis cum अ-/-अन् negari possunt (non autem formae cum -तव्य) et sunt तत्पुरुष ut posterior pars earum occurrit.

41.2.5. Nulla coniunctio cum सु- et दुस्-

Cum सु- et दुस्- in significatione "facilis" vel "difficilis" Gerundiva coniungi non debent. Pro his stant तत्पुरुष generis सुकर 3 ("facile facere") (s. Lectio 18).

41.3. Glossarium

मूर्ख m = मूढ भुजङ्ग m.: Serpens

Fig.: भुजङ्गः
(Imaginis auctor: Details)

केवलम् Adv.: solum, tantummodo, integre

विष n.: Venenum

Fig.: भुजङ्गस्य विषम्
(Imaginis auctor: Details)

शास् 2P शास्ति : increpare, coercere, imperare, docere

habet radix praesentis debilem शिष् : शिष्मस्; tertia autem persona pluralis radicem fortem habet: शासति (!! desinens -ati) simul cum raro शासन्ति. अशासुर्. Etiam totum आत्मनेपद, quatenus occurrit, radicem fortem habet: शास्ते

Perf. I शशास, शशासुर्
Fut. शासिष्यति
Pass. -शास्यते । शिष्यते
PPP शिष्ट : doctus, sapiens
Inf. शासितुम्
Absol. -शिष्य । -शास्य

ex quo:

शासना f.: edictum regium, doctrina, religio

Fig.: शासना
(Imaginis auctor: Details)

शास्त्र n.: doctrina, opus didacticum

शास्त्रिन् m.: doctus, eruditus

Fig.: शास्त्री
(Imaginis auctor: Details)

शिष्य 3: ad docendum destinatus = discipulus

शरण 3: protegens, tuens; n. tutela, refugium, ad refugium confugiendum

सङ्घ n.: (ad सम्-हन् : simul-percutiens): turba, coetus, communitas (e.g. Buddhistica)

कन्या f.: puella iuvenis, filia, virgo

अति Praepositio: super, trans - per, ultra - praeter (in loco, in tempore, numero, quantitate, ordine, potestate, intensitate), nimis

इ + अति 2P अत्येति : praeterire

PPP अतीत : n. praeteritum

41.4. Exercitatio

A) Proverbia duo in principio lectionis posita vertite.

B) Vertite:

बुद्धम् शरणं गच्छामि धर्मं शरणं गच्छामि सङ्घं शरणं गच्छामीति बुद्धगतैर्वक्तव्यम् ॥१॥ काशीं पत्स्ये गङ्गां द्रक्ष्यामि तत्र च मरिष्यामीति मन्यमानो मान्यो वृद्धनरः पुत्रांश्च पुत्रपुत्रांश्च धनं च तत्याज काशीं च प्राव्रजत् । एवं च रोध्यं दुःखं तरिष्यतीति मन्ये ॥२॥

Fig.: काशीं पत्स्ये गङ्गां द्रक्ष्यामि ...
(Fontes imaginum: Details)

कन्यां व्युवह तस्यां च पुत्रमजनयं महाधनं च लेभ एवं सुखमापेत्यतीते मुमोह । ततः प्रजज्ञौ सुखाद्दुःखं जायते तस्माल्लोकसुखमपि त्यजनीयं न च किंचिदिन्द्रियैः स्प्रष्टव्यमिति ॥३॥ विक्रेयाणि विक्रीयापुत्रवैश्यो भिक्षुभ्यो विक्रयफलमददाद्दानपुण्यं चादत्त । एतत्कर्म स्तुत्यमिति भिक्षवः प्रोचुर्बुद्धिमन्तस्तु विकल्पयन्ति किमेवं कुर्वाणो वश्यः पुण्यं चकारेति ॥४॥ गुरुभिः शिष्याः शासितव्याः शिष्यैरध्ययनमध्येतव्यम् ॥५॥