Lektion 42
42.1. Stämme auf -ṛ
42.1.1. Tribus cum gradu producto in stamine forti
Omnia masculina in -ṛ exceptis designationibus cognationis supra 1.3. allatis. Ad haec quoque pertinent designationes cognationis:
- नप्तृ m. "nepos"
- भर्तृ m. "coniux (scil. conservator)"
Partim nominum ad haec pertinentium constituuntur nomina agentis per suffixum कृत् -⟪तृ.
Formatio:
- Radix fortis: -ār
- Radix debilis
- ante vocalem: -r
- ante consonantem: -ṛ
Notae sunt formationes irregulares (rubro colore notatae)!
Masculinum:
दातृ m. "dativus"
| एकवचनम् | बहुवचनम् | |
|---|---|---|
| प्रथमा | दाता | दातारस् |
| द्वितीया | दातारम् | दातॄन् |
| तृतीया | दात्रा | दातृभिस् |
| चतुर्थी | दात्रे | दातृभ्यस् |
| पञ्चमी | दातुस् | दातृभ्यस् |
| षष्ठी | दातुस् | दातॄणाम् |
| सप्तमी | दातरि | दातृषु |
Ad explicandas formationes irregulares vide Thumb-Hauschild I,2 p. 76 -81
Femininum:
स्वसृ f. declinatur ut दातृ excepto accusativo (द्वितीया) pluralis: स्वसॄस्.
42.1.2. Nominalis constructio: कृत्-suffixum -तृ
Cum suffixo valde frequenti कृत्-suffixum -तृ formantur nomina agentis (designationes pro कर्तृ) ad quamlibet radicem vel causativum.
Eruditio:
- gradus summus radix + -tṛ
aut
- gradus summus radix / causativum + i + tṛ
Exempla:
कर्तृ m. "Actor"
जेतृ m. "Victor"
धातृ m. "Creator"
रक्षितृ m. "Protector"
बोधयितृ m. "Excitator"
Abb.: अयं बोधयिता
(Fons imaginis: Detalia)
Neutra raro occurrentia in -तृ declinationem partim propriam habent (s. Kielhorn, Grammatica § 148).
Femininum ad radices in -तृ pertinet, quod est -त्री (ut देवी).
vid. gr. कर्त्री f. "Agens"
42.1.3. Radices cum gradu alto in forma forti
Quae sequentes cognationis designationes pertinent:
- पितृ m. "Pater"
- मातृ f. "Mater"
- दुहितृ f. "Filía"
- भ्रातृ m. "Frater"
- देवृ m. "Frater coniugis (frater uxoris)"
- यातृ f. "Uxor fratris coniugis"
- ननान्दृ f. "Soror fratris coniugis (soror fratri uxoris)"
Formatio:
- strenuus radix: -ar
- debilis radix
- ante vocalem: -r
- ante consonantem: -ṛ
Exempla:
पितृ m. "Pater"
मातृ f. "Mater"
| पुंस् (एकवचनम्) | पुंस् (बहुवचनम्) | स्त्री (एकवचनम्) | स्त्री (बहुवचनम्) | |
|---|---|---|---|---|
| प्रथमा | पिता | पितरस् | माता | मातरस् |
| द्वितीया | पितरम् | पितॄन् | मातरम् | मातॄस् |
| Rest wie दातृ | ← | ← | ← | ← |
42.1.4. Tribus in -ṛ in compositionibus
Ut pars prior compositionis nomina in -ṛ stant, quod naturaliter est in suo gradu debili, idest:
- ante consonantem: -ṛ
- ante vocalem: -r
42.2. Lexicon
प्रकृति f.: (ad कृ + प्र) forma fundamentalis, status naturalis, natura; materia prima, substantia primaria
अर्जुन m. nomen proprium: Arjuna, unus e quinque filiis पण्डु. Heros in महाभारत (vide Basham, Mirabilia pp. 409 - 414)
स्था + अव 1Ā अवतिष्ठते : abstineret, se abstinere, procul esse, manere, stans
PPP अवस्थित 3: stans, existens
पुरा Adv.: olim, ante
अनेक 3: multi (non pauci)
कुमार m.: princeps
दूत m.: nuntius, legatus
⟪इष् (1,4,9) Caus. इषयति : mittere
सकाश m.: praesentia, adf
शर m.: sagitta, fuste sagittae
बाण m.: sagitta, meta
ज्ञा + प्रति 9U प्रतिजानाति : aestimare, promittere; Ā: respondere, confirmare, affirmare, cognoscere
चल् 1P चलति : moveri
Fut. चलिष्यति
Perf. Vb चचाल, चेलुर्
Pass. चल्यते
Kaus. चलयति । चालयति
PPP चलित
Absol. -चल्य
Inf. चलितुम्
अधिपति m. = राजन्
आटोप m.: vanitas, superbia
चिन्तापर 3: cogitationibus immersus
अन्तरे Adv.: interea
लीला f.: iocus, lusio
यावत् Adv.: diu, per tempus
तावत् Adv. tamdiu, donec
द्विधा । द्वेधा Adv.: bis, binis partibus
शंस् 1P शंसति : laudare, iubere
Fut. शंसिष्यति
Perf. I शशंस
Pass. शस्यते
Kaus. शंसयति
PPP शस्त
Absol. शसित्वा । शस्त्वा
Inf. शंसितुम्
हृदय n.: cor
42.2.1. Einige Verwandtschaftsbezeichnungen
Fig.: माता, पिता, पुत्रकः
(Fons imaginis: Detalia)
भर्तृ m. (ad भृ "ferre, sustinere"): Sustentator, Nutritor, Maritus
भार्या f., जाया f. पत्नी f.: Uxor (भार्या = Gerundivum ad भृ : quae ferenda est, quae sustinenda est, ius habens sustentationis)
पितृ m.: Pater
पितृ m. Plural: progenitores masculi defuncti, id est
- Pater, avus, proavus
- maiores gentis humanae
Utrisque ritus perficitur, scil. श्राद्ध n. Quotidie singulis tribus masculinis antecessoribus (paternaliter et maternaliter) aqua ac, in certis occasionibus, globuli oryzae vel farinacei (पिण्ड m. "globuli") offeruntur. Ita antecessores cibum accipere debent. Perfector huius caerimoniae est una causa cur vir filium procreare debeat. Hi qui per hanc पिण्ड-dationem coniunguntur appellantur सपिण्ड (quibus पिण्ड commune est). सपिण्ड sex generationes complectitur: tres retro (usque ad proavum) et tres ante (usque ad pronepotem).
तात m.: Pater familias
मातृ f.: Mater
पुत्र m.: filius
दुहितृ f. सुता f.: filia
नप्तृ m.: nepos
भ्रातृ m.: frater
स्वसृ f., भगिनी f.: Soror
देवृ m.: Frater mariti (socer uxoris)
यातृ m.: Uxor fratris mariti
ननान्दृ f.: Soror viri
श्वसुर f.: socer (tempore antiquo: tantum uxoris)
श्वस्रू f.: socrus (declinatio sequitur postea)
मातुल m.: frater matris (avunculus)
मातुलानी f.: uxor fratris matris (uxor avunculi)
पितृव्य m.: patruus (pater frater)
पितामह m.: avus paternus
पितामही f.: amita patris (avus mater)
मातामह m.: avus maternus
मातामही f.: avus (materna parte)
42.3. Exercitium
Traducite:
प्रकृत्यैव यः कर्माणि क्रियमाणानि पश्यति स आत्मानमकर्तरं पश्यति ॥१॥
कृष्णस्तस्य लोकस्य पिता माता पितामहो धातास्ति ॥२॥
Fig.: कृष्णस्तस्य लोकस्य पिता माता पितामहो धातास्ति
(Fons imaginis: Detalia)
आचार्याः पितरः पुत्राश्च पितामहाः श्वशुरा नप्तरो युद्धायावस्थिताः । एतान्न हन्तुमिच्छामीत्यर्जुनो भगवद्गीतायामुवाच ॥३॥
Fig.: अर्जुनो रथे सीदति । कृष्णो ऽस्य रथवाहो ऽस्ति ।
(Fons imaginis: Detalia)
कवयो लब्धपुत्रतायाः पितॄन्मातॄश्च तुष्टुवुः ॥४॥
भर्त्रा भार्या भर्तव्या । तस्माद्भार्येत्युच्यते ॥५॥
सत्पुत्रः पितृभ्यः पिण्डान्ददाति । पितृभिः पिण्डदानमश्यत एवं च सुखजीवो जीवितुं शक्यते ॥६॥
भ्रात्रा स्वसा न विवोड्धव्या । भातरि स्वसारं कामयमाने देवाः क्रुध्यन्ति ॥७॥
क्थं भर्तुर्भ्रातोच्यते । देवेति भर्तुर्भ्राता वक्तव्यः ॥८॥
नप्तॄणां लाभं पितैच्छत् ॥९॥
42.4. Exercitium translationis
सीताविवाहः
पुरा मिथिलायां जनको नाम राजा बभूव । तस्य सुता सीता नाम । सा रूपे शीले चानुपमा बभूव । तां परिणेतुमिछ्हन्तो ऽनेके राजकुमाराः जनकाय दूतान्प्रेषयामासुः ॥
जनकस्तु तां वीर्यसम्पन्नाय क्षत्रियकुमाराय दातुमैच्छत् । अतः स तां वीर्येण क्रेतव्यामकल्पयत् । तथा हि -- तस्य सकाशे गुरुतरं किमपि धनुरासीत् । य इदं धनुरुद्धृत्यास्मिन्शरं सन्धत्ते स मम सुतां परिणेष्यतीति जनकः प्रतिजज्ञे ॥
तां तस्य प्रतिज्ञां श्रुत्वा शतशो राजकुमाराः समाजग्मुः । परं नैको ऽपि तेषां तद्धनुश्चलयितुमपि शशाक । लङ्काधिपती रावणो ऽपि साटोपं समेत्य सलज्जं प्रतिनिवृत्त इति ज्ञायते ॥
सर्वान्राजकुमारान्प्रतिवृत्तान्विलोक्य को मे दुहितुर्भर्ता भविष्यतीति चिन्तापरो बभूव जनकः । अत्रान्तरे ऽयोध्याधिपतेर्दशरथस्य पुत्रः श्रीरामः सलक्ष्मणो विश्वामित्रेण तत्रानीयत । श्रीरामो महर्षेर्विश्वामित्रस्य वचनेन लीलयैव तद्धनुरुद्धृत्य यावत्तस्मिन्बाणमारोपयति तावत्तद्धनुर्द्वेधा भग्नं बभूव ॥
Fig.: धनुर्द्वेधा भग्नं बभूव
(Fons imaginis: Detalia)
साधु साध्विति श्रीरामस्य वीर्यं प्रशशंसुर्जनाः ॥
जनकस्य राज्ञो हृदयं प्रहृष्टं बभूव । ततः स दशरथादीनानाय्य महता विभवेन सीतारामयोर्विवाहोत्सवं निरवर्तयन् ॥
(संस्कृतप्रथमादर्शे)
Explicatio rubre elevantium vocabulorum:
सीता f. nomen proprium: filia regis जनक ex विदेह. E terra egressa est, cum rex olim arva vomeret; ideo nomen eius: सीता f. "sulcus aratri"
Fig.: रामः, सीता, हनुमान्, लक्ष्मनः
(Fons imaginis: Detalia)
मिथिला f. nomen proprium: caput regni विदेह
Fig.: मिथिला, विदेहः, अयोध्या, कोसलः
(Fons imaginis: Detalia)
जनक m. nomen proprium: rex विदेह
गुरुतर 3: Comparativus ad गुरु 3: gravior, valde gravis
धनुस् Nom.Akk.sg.n. ad धनुस् n. "Arcus"
शतशस् Adv.: ad centena
लङ्का f. Nomen proprium: cum hodierno Sri Lanka (ශ්රී ලංකාව / இலங்கை) identificatur
रावण m. nomen proprium; regnator de लङ्का, dominus de राक्षस.
Fig.: रावणः
(Fons imaginis: Detalia)
अयोध्या f. nomen proprium: caput regni de कोसल (vide tabulam hic supra!)
दशरथ m. nomen proprium: rex de कोसल
राम m. nomen proprium: filius de दशरथ
लक्ष्मन m. nomen proprium: filius दशरथ
विश्वामित्र m. nomen proprium: ऋषि, trahit me राम et लक्ष्मन ut daemones necet; proinde duo ab eo arma magica accipiunt.
सीतारामयोस् Gen.Loc.Dualis ad सीताराम
- Fig. lekt4201: अयं बोधयिता. (Imaginis auctor: Wikipedia. Dominium publicum)
- Fig. lekt4202: माता, पिता, पुत्रकः. Diwan-i-Khas, sive Aula Privatarum Audientiarum in Lal Qila (Fort Rubrum) Delhii. (Imaginis auctor: Wen-Yan King. -- http://www.flickr.com/photos/medapt/430287982/. -- Accessus die 2009-01-04. -- Licentia Creative Commons (Attributio, usus non commercialis, share alike))
- Fig. lekt4203: कृष्णस्तस्य लोकस्य पिता माता पितामहो धातास्ति. Tiruchchirappalli = தி௫ச்சிராப்பள்ளி, circiter 1825. (Imaginis auctor: Wikipedia. Dominium publicum)
- Fig. lekt4204: अर्जुनो रथे सीदti । कृष्णो ऽस्य रथवाहो ऽस्ति । (रथ m. currus). (Imaginis auctor: Wikipedia. Dominium publicum)
- Fig. lekt4205: रामः, सीता, हनुमान्, लक्ष्मनः. Saeculum XVII. (Imaginis auctor: Wikipedia. Dominium publicum)
- Fig. lekt4206: Situs मिथिला et विदेह, अयोध्या et कोसल. (Imaginis auctor: JIJITH NR / Wikipedia. Licentia GNU FDLicense)
- Fig. lekt4207: रावणः. Yakṣagaṇa-thesauri maska (ಯಕ್ಷಗಾನ), Karnataka (ಕರ್ನಾಟಕ). (Imaginis auctor: Manohara Upadhya / Wikipedia. Licentia GNU FDLicense)
- Fig. lekt4208: धनुर्द्वेधा भग्नं बभूव. Imaginis auctor: राजा रवि वर्मा (1848 - 1906). (Imaginis auctor: Wikipedia. Dominium publicum)