Lectio 42

42.1. Tribus in -ṛ

42.1.1. Tribus cum gradu producto in stamine forti

Omnia masculina in -ṛ exceptis designationibus cognationis supra 1.3. allatis. Ad haec quoque pertinent designationes cognationis:

• नप्तृ m. "nepos"
• भर्तृ m. "coniux (scil. conservator)"

Partim nominum ad haec pertinentium constituuntur nomina agentis per suffixum कृत् -⟪तृ.

Formatio:

• Radix fortis: -ār
• Radix debilis
  • ante vocalem: -r
  • ante consonantem: -ṛ

Notae sunt formationes irregulares (rubro colore notatae)!

Masculinum:

दातृ m. "dativus"

	एकवचनम्	बहुवचनम्
प्रथमा	दाता	दातारस्
द्वितीया	दातारम्	दातॄन्
तृतीया	दात्रा	दातृभिस्
चतुर्थी	दात्रे	दातृभ्यस्
पञ्चमी	दातुस्	दातृभ्यस्
षष्ठी	दातुस्	दातॄणाम्
सप्तमी	दातरि	दातृषु

Ad explicandas formationes irregulares vide Thumb-Hauschild I,2 p. 76 -81

Femininum:

स्वसृ f. declinatur ut दातृ excepto accusativo (द्वितीया) pluralis: स्वसॄस्.

42.1.2. Nominalis constructio: कृत्-suffixum -तृ

Cum suffixo valde frequenti कृत्-suffixum -तृ formantur nomina agentis (designationes pro कर्तृ) ad quamlibet radicem vel causativum.

Eruditio:

• gradus summus radix + -tṛ

aut

• gradus summus radix / causativum + i + tṛ

Exempla:

कर्तृ m. "Actor"

जेतृ m. "Victor"

धातृ m. "Creator"

रक्षितृ m. "Protector"

बोधयितृ m. "Excitator"

Abb.: अयं बोधयिता
(Fons imaginis: Detalia)

Neutra raro occurrentia in -तृ declinationem partim propriam habent (s. Kielhorn, Grammatica § 148).

Femininum ad radices in -तृ pertinet, quod est -त्री (ut देवी).

vid. gr. कर्त्री f. "Agens"

42.1.3. Radices cum gradu alto in forma forti

Quae sequentes cognationis designationes pertinent:

• पितृ m. "Pater"
• मातृ f. "Mater"
• दुहितृ f. "Filía"
• भ्रातृ m. "Frater"
• देवृ m. "Frater coniugis (frater uxoris)"
• यातृ f. "Uxor fratris coniugis"
• ननान्दृ f. "Soror fratris coniugis (soror fratri uxoris)"

Formatio:

• strenuus radix: -ar
• debilis radix
  • ante vocalem: -r
  • ante consonantem: -ṛ

Exempla:

पितृ m. "Pater"

मातृ f. "Mater"

	पुंस् (एकवचनम्)	पुंस् (बहुवचनम्)	स्त्री (एकवचनम्)	स्त्री (बहुवचनम्)
प्रथमा	पिता	पितरस्	माता	मातरस्
द्वितीया	पितरम्	पितॄन्	मातरम्	मातॄस्
Rest wie दातृ	←	←	←	←

42.1.4. Tribus in -ṛ in compositionibus

Ut pars prior compositionis nomina in -ṛ stant, quod naturaliter est in suo gradu debili, idest:

• ante consonantem: -ṛ
• ante vocalem: -r

42.2. Lexicon

प्रकृति f.: (ad कृ + प्र) forma fundamentalis, status naturalis, natura; materia prima, substantia primaria

अर्जुन m. nomen proprium: Arjuna, unus e quinque filiis पण्डु. Heros in महाभारत (vide Basham, Mirabilia pp. 409 - 414)

स्था + अव 1Ā अवतिष्ठते : abstineret, se abstinere, procul esse, manere, stans

PPP अवस्थित 3: stans, existens

पुरा Adv.: olim, ante

अनेक 3: multi (non pauci)

कुमार m.: princeps

दूत m.: nuntius, legatus

⟪इष् (1,4,9) Caus. इषयति : mittere

सकाश m.: praesentia, adf

शर m.: sagitta, fuste sagittae

बाण m.: sagitta, meta

ज्ञा + प्रति 9U प्रतिजानाति : aestimare, promittere; Ā: respondere, confirmare, affirmare, cognoscere

चल् 1P चलति : moveri

Fut. चलिष्यति
Perf. Vb चचाल, चेलुर्
Pass. चल्यते
Kaus. चलयति । चालयति
PPP चलित
Absol. -चल्य
Inf. चलितुम्

अधिपति m. = राजन्

आटोप m.: vanitas, superbia

चिन्तापर 3: cogitationibus immersus

अन्तरे Adv.: interea

लीला f.:  iocus, lusio

यावत् Adv.: diu, per tempus

तावत् Adv. tamdiu, donec

द्विधा । द्वेधा Adv.: bis, binis partibus

शंस् 1P शंसति : laudare, iubere

Fut. शंसिष्यति
Perf. I शशंस
Pass. शस्यते
Kaus. शंसयति
PPP शस्त
Absol. शसित्वा । शस्त्वा
Inf. शंसितुम्

हृदय n.: cor

42.2.1. Einige Verwandtschaftsbezeichnungen

Fig.: माता, पिता, पुत्रकः
(Fons imaginis: Detalia)

भर्तृ m. (ad भृ "ferre, sustinere"): Sustentator, Nutritor, Maritus

भार्या f., जाया f. पत्नी f.: Uxor (भार्या = Gerundivum ad भृ : quae ferenda est, quae sustinenda est, ius habens sustentationis)

पितृ m.: Pater

पितृ m. Plural: progenitores masculi defuncti, id est

1. Pater, avus, proavus
2. maiores gentis humanae

Utrisque ritus perficitur, scil. श्राद्ध n. Quotidie singulis tribus masculinis antecessoribus (paternaliter et maternaliter) aqua ac, in certis occasionibus, globuli oryzae vel farinacei (पिण्ड m. "globuli") offeruntur. Ita antecessores cibum accipere debent. Perfector huius caerimoniae est una causa cur vir filium procreare debeat. Hi qui per hanc पिण्ड-dationem coniunguntur appellantur सपिण्ड (quibus पिण्ड commune est). सपिण्ड sex generationes complectitur: tres retro (usque ad proavum) et tres ante (usque ad pronepotem).

तात m.: Pater familias

मातृ f.: Mater

पुत्र m.: filius

दुहितृ f. सुता f.: filia

नप्तृ m.: nepos

भ्रातृ m.: frater

स्वसृ f., भगिनी f.: Soror

देवृ m.: Frater mariti (socer uxoris)

यातृ m.: Uxor fratris mariti

ननान्दृ f.: Soror viri

श्वसुर f.: socer (tempore antiquo: tantum uxoris)

श्वस्रू f.: socrus (declinatio sequitur postea)

मातुल m.: frater matris (avunculus)

मातुलानी f.: uxor fratris matris (uxor avunculi)

पितृव्य m.: patruus (pater frater)

पितामह m.: avus paternus

पितामही f.: amita patris (avus mater)

मातामह m.: avus maternus

मातामही f.: avus (materna parte)

42.3. Exercitium

Traducite:

प्रकृत्यैव यः कर्माणि क्रियमाणानि पश्यति स आत्मानमकर्तरं पश्यति ॥१॥

कृष्णस्तस्य लोकस्य पिता माता पितामहो धातास्ति ॥२॥

Fig.: कृष्णस्तस्य लोकस्य पिता माता पितामहो धातास्ति
(Fons imaginis: Detalia)

आचार्याः पितरः पुत्राश्च पितामहाः श्वशुरा नप्तरो युद्धायावस्थिताः । एतान्न हन्तुमिच्छामीत्यर्जुनो भगवद्गीतायामुवाच ॥३॥

Fig.: अर्जुनो रथे सीदति । कृष्णो ऽस्य रथवाहो ऽस्ति ।
(Fons imaginis: Detalia)

कवयो लब्धपुत्रतायाः पितॄन्मातॄश्च तुष्टुवुः ॥४॥

भर्त्रा भार्या भर्तव्या । तस्माद्भार्येत्युच्यते ॥५॥

सत्पुत्रः पितृभ्यः पिण्डान्ददाति । पितृभिः पिण्डदानमश्यत एवं च सुखजीवो जीवितुं शक्यते ॥६॥

भ्रात्रा स्वसा न विवोड्धव्या । भातरि स्वसारं कामयमाने देवाः क्रुध्यन्ति ॥७॥

क्थं भर्तुर्भ्रातोच्यते । देवेति भर्तुर्भ्राता वक्तव्यः ॥८॥

नप्तॄणां लाभं पितैच्छत् ॥९॥

42.4. Exercitium translationis

सीताविवाहः

पुरा मिथिलायां जनको नाम राजा बभूव । तस्य सुता सीता नाम । सा रूपे शीले चानुपमा बभूव । तां परिणेतुमिछ्हन्तो ऽनेके राजकुमाराः जनकाय दूतान्प्रेषयामासुः ॥

जनकस्तु तां वीर्यसम्पन्नाय क्षत्रियकुमाराय दातुमैच्छत् । अतः स तां वीर्येण क्रेतव्यामकल्पयत् । तथा हि -- तस्य सकाशे गुरुतरं किमपि धनुरासीत् । य इदं धनुरुद्धृत्यास्मिन्शरं सन्धत्ते स मम सुतां परिणेष्यतीति जनकः प्रतिजज्ञे ॥

तां तस्य प्रतिज्ञां श्रुत्वा शतशो राजकुमाराः समाजग्मुः । परं नैको ऽपि तेषां तद्धनुश्चलयितुमपि शशाक । लङ्काधिपती रावणो ऽपि साटोपं समेत्य सलज्जं प्रतिनिवृत्त इति ज्ञायते ॥

सर्वान्राजकुमारान्प्रतिवृत्तान्विलोक्य को मे दुहितुर्भर्ता भविष्यतीति चिन्तापरो बभूव जनकः । अत्रान्तरे ऽयोध्याधिपतेर्दशरथस्य पुत्रः श्रीरामः सलक्ष्मणो विश्वामित्रेण तत्रानीयत । श्रीरामो महर्षेर्विश्वामित्रस्य वचनेन लीलयैव तद्धनुरुद्धृत्य यावत्तस्मिन्बाणमारोपयति तावत्तद्धनुर्द्वेधा भग्नं बभूव ॥

Fig.: धनुर्द्वेधा भग्नं बभूव
(Fons imaginis: Detalia)

साधु साध्विति श्रीरामस्य वीर्यं प्रशशंसुर्जनाः ॥

जनकस्य राज्ञो हृदयं प्रहृष्टं बभूव । ततः स दशरथादीनानाय्य महता विभवेन सीतारामयोर्विवाहोत्सवं निरवर्तयन् ॥

(संस्कृतप्रथमादर्शे)

Explicatio rubre elevantium vocabulorum:

सीता f. nomen proprium: filia regis जनक ex विदेह. E terra egressa est, cum rex olim arva vomeret; ideo nomen eius: सीता f. "sulcus aratri"

Fig.: रामः, सीता, हनुमान्, लक्ष्मनः
(Fons imaginis: Detalia)

मिथिला f. nomen proprium: caput regni विदेह

Fig.: मिथिला, विदेहः, अयोध्या, कोसलः
(Fons imaginis: Detalia)

जनक m. nomen proprium: rex विदेह

गुरुतर 3: Comparativus ad गुरु 3: gravior, valde gravis

धनुस् Nom.Akk.sg.n. ad धनुस् n. "Arcus"

शतशस् Adv.: ad centena

लङ्का f. Nomen proprium: cum hodierno Sri Lanka (ශ්‍රී ලංකාව / இலங்கை) identificatur

रावण m. nomen proprium; regnator de लङ्का, dominus de राक्षस.

Fig.: रावणः
(Fons imaginis: Detalia)

अयोध्या f. nomen proprium: caput regni de कोसल (vide tabulam hic supra!)

दशरथ m. nomen proprium: rex de कोसल

राम m. nomen proprium: filius de दशरथ

लक्ष्मन m. nomen proprium: filius दशरथ

विश्वामित्र m. nomen proprium: ऋषि, trahit me राम et लक्ष्मन ut daemones necet; proinde duo ab eo arma magica accipiunt.

सीतारामयोस् Gen.Loc.Dualis ad सीताराम