Exercitatio 38

A) In sequentibus sententiis formam congruentem verborum in parenthesi posita inserite atque vertite:

१. राज्ञि (aut: राजनि) धर्मं रक्षत्यभया जनाः ॥ १ ॥ (राजन्)
Si rex ius et morem custodit, populus sine metu est.

२. आसीद्राजपुत्रो गौतमो नाम सुकृतकर्मोपपन्नो बुद्ध्या रूप्यमितबलः ॥ २ ॥ (नामन्)
Fuit quidam filius regis — Gautama nomen eius erat — officia sua bene praestiterat, plenus prudentiae, pulcher et infinitae virtutis.

३. राज्यस्य सीमस्वरयो राजानं योद्धुं तिष्ठन्ति ॥ ३ ॥ (सीमन् — सप्तमी बहुवचन)
Ad fines regni hostes stant, ut regem pugnando oppugnent.

४. वैश्यानां कानि नामानि ॥ ४ ॥ (नामन्)
Quales nomina habent Vaiśyas?

५. वैश्याः किंनामानः ॥ ५ ॥ (किंनामन्)
Quae nomina gerunt Vaiśyas?

६. कर्मण्यकर्म यः पश्येदकर्मणि च कर्म यः स बुद्धिमान्मनुष्येषु स युक्त इति भगवद्गीतायाम् ॥ ६ ॥ (कर्मन् — सप्तमी एकवचन)
"Qui in facto non factum videt et in non facto factum, ille sapiens est inter homines, ille Yogi est" — ita in Bhagavadgītā dicitur.

७. किं कर्म किमकर्मेति कवयो ऽप्यत्र मोहिताः ॥ ७ ॥ (कर्मन्)
Ipso quoque poëtae de hoc dubitant, quid factum et quid non factum sit.

८. ब्रह्मभूतः प्रसन्नात्मा न शोचति न लुभ्यति ॥ ८ ॥ (प्रसन्नात्मन् — प्रथमा एकवचन)
Qui ad Absolutum factus est et cuius anima purgata est, ille non luctatur nec concupiscit.

९. कर्मणः सुकृतस्य सुफलमाहुः ॥ ९ ॥ (कर्मन् — षष्ठी एकवचन)
Dicitur bonum factum bonam fructum ferre.

१०. महीभोगो राज्ञां धर्मः ॥ १० ॥ (राजन् — षष्ठी बहुवचन)
Mundum frui est officium regum.

११. राज्ञे बलिनो हस्तिनो दीयेरन् ॥ ११ ॥ (बलिन्, हस्तिन्)
Elephantes fortes regi dari debent.

१२. ब्रह्मणा लोका असृज्यन्त ॥ १२ ॥ (ब्रह्मन् — तृतीया एकवचन)
Brahmā hat die Welten erschaffen.

१३. आत्मना कृतं पापमात्मनाकृतं पापम् ॥ १३ ॥ (आत्मन् — तृतीया एकवचन)
Ipse malum facit, ipse malum omittit.

१४. सद्भी राजभिर्जनेभ्यो ऽभयं दीयते ॥ १४ ॥ (राजन्)
Boni reges hominibus impaviditatem donant.

१५. राजसु धर्मं न रक्षत्सु सभया जनाः ॥ १५ ॥ (राजन्)
Si reges ius et morem non custodiunt, homines pleno metu sunt.

Abb.: राज्ञे बलिनो हस्तिनो दीयेरन्
(Fons imaginis: Detalia)

---

Narratio: Decem Stulti (दश मूढाः)

मूढानां चेष्टितानि प्रायेण विनोदावहानि । यथा हि — एकदा दश मूढा देशाटनाय प्रस्थिताः । किञ्चिद्दूरं गतानां तेषामुपस्थिता काचिदगाधा नदी । बाहुभ्यां तरन्तस्ते कथमपि नदीं तीर्त्वा पारं गताः ॥

आसीत्तेषां मध्ये कश्चन वृद्धः । स किं सर्वे तीरमनुप्राप्ता ईति जिज्ञासमानस्तानेकैकशो गणयामास । परं नवैव परिगणितास्तेन । ततः स आक्रोशत् । अहो वयम् दश प्रस्थिताः । इदानीं नवैव स्मः । नूनमस्माकमेको नद्यां निमग्नः । गवेषयत तमिति । ततस्तेषामेकैको ऽपि गणनां चकार । परं नवैव दृश्यन्ते । ततस्तेषां व्याकुलीभूतानां महान्कोलाहलः समजनि । तत्रैव नातिदूरे कस्यचिदृषेराश्रमो ऽवर्तत । तत्र वसन्नृषिस्तेषां विवेष्टितमवलोक्योच्चैर्जहास । तस्य हासशब्दं श्रुत्वा मूढास्तरसा समुपसृत्य हासकारणमपृच्छन् । ऋषिराह । अहो । अनात्मज्ञा यूयम् । युष्माकमेकैको ऽपि नात्मानमगणयत् । तेनायं व्यामोहः संजात इति । तदाकर्ण्य ते मूढाः सलज्जमधोमुखाः प्रययुः ॥ (संस्कृतप्रथमादर्शः)

Versio:
Decem stulti. Actio stultorum saepe iocosa est. Ita, exempli gratia: Quondam decem stulti profecti sunt, ut per terram vagarentur. Cum paulo progrediissent, fluvius profundus eis obstabat. Remis brachiis utentes, transierunt quodammodo fluvium et ad alteram ripam pervenerunt.

Inter eos erat quidam senex. Velle scire, utrumne omnes ad ripam venissent, et ideo singulos numerare volebat. Sed tantum novem numeravit. Tum clamavit: "Euge! Nos decem profecti sumus, nunc tantum novem sumus! Certe unus in fluvio periit! Quaerite eum!" Post haec, singuli ipsos numerare coeperunt. Sed semper tantum novem erant! Tum irasci coeperunt et magnum clamor ortus est. Non procul inde erat eremum rṣi. Sapiens, qui ibi habitabat, spectavit eorum gestum et risisse alte. Stulti audierunt risum eius, festinarunt ad eum et quaesiverunt causam. Rṣi dixit: "Ha! Vosmet ipsos non cognoscitis. Singuli vestrum vos ipsos non numerastis. Ideo haec confusio orta est." Cum hoc audissent, stulti pudore confusi et capite demisso abierunt.