Exercitatio 52

१. मनुस्मृति ४, १५९ - १६१

यद्यत्परवशं कर्म तत्तद्यत्नेन वर्जयेत् ।
यद्यदात्मवशं तु स्यात्तत्तत्सेवेत यत्नतः ॥ १५९ ॥

Quaevis actio, quae in aliena voluntate fundatur, diligenter evitetur; quod autem ex propria voluntate fit, id diligenter colatur.

सर्वं परवशं दुःखं सर्वमात्मवशं सुखम् ।
एतद्विद्यात्समासेन लक्षणं सुखदुःखयोः ॥ १६० ॥

Omne, quod in aliena voluntate fundatur, miserabile est; omne, quod in propria voluntate fundatur, felix est. Hoc summatim ut signum felicitatis et miseriae noscere debemus.

यत्कर्म कुर्वतो ऽस्य स्यात्परितोषो ऽन्तरात्मनः ।
तत्प्रयत्नेन कुर्वीत विपरीतं तु वर्जयेत् ॥ १६१ ॥

Quod, cum fit, ad internam satisfactionem pertinet, id diligenter agatur; contrarium vero omittatur.

Abb.: सर्वं परवशं दुःखम्
(Fons imaginis: Detalia)

---

२. मनुस्मृति २, ६: De fontibus धर्म

वेदो ऽखिलो धर्ममूलं स्मृतिशीले च तद्विदाम् ।
आचारश्चैव साधूनामात्मनस्तुष्टिरेव च ॥ ६ ॥

Radix Dharmae est:

• totus Veda
• traditio et consuetudo peritorum in Vedā
• conversatio bonorum
• animi contentio

---

३. कौटिलीयार्थशास्त्र १, ७, २ - ७: De अर्थ, काम, धर्म in vita principis

एवं वश्येन्द्रियः परस्त्रीद्रव्यहिंसाश्च वर्जयेत्, स्वप्नं लौल्यमनृतमुद्धतवेषत्वमनर्थ्यसंयोगमधर्मसंयुक्तमनर्थसंयुक्तं च व्यवहारम् ॥ २ ॥

धर्मार्थाविरोधेन कामं सेवेत, न निःसुखः स्यात् ॥ ३ ॥

समं वा त्रिवर्गमन्योन्यानुबद्धम् ॥ ४ ॥

एको ह्यत्यासेवितो धर्मार्थकामानामात्मानमितरौ च पीदयति ॥ ५ ॥

अर्थ एव प्रधान इति कौटिल्यः ॥ ६ ॥

अर्थमूलौ हि धर्मकामाविति ॥ ७ ॥

Ita sensus suos contineat, alienas mulieres, alienam rem et vim vitet, somnum, libidinem, mendacium, stultitiam, inutiles et iniustas vel inutiles negotiationes evitet. Delectationi se det, ita ut ius et ratio utilitatis non perturbentur; non sit sine gaudio. Aut omnes tres vitae fines, qui inter se coniuncti sunt, aequaliter colat. Si enim quis unum ex iure et consuetudine, ratione utilitatis et delectatione nimium colit, hoc animam premat et duo alia finia. Kauṭilya dicit, quod ratio utilitatis (Artha) maximi momenti est. Ius et consuetudo ac delectatio in ratione utilitatis radicantur.

---

४. अश्वघोष (२. saec. p.Chr.): बुद्धचरित ४

Salvatrix Buddhae cognitio:

ततो मारबलं जित्वा धैर्येण च शमेन च ।
परमार्थं विजिज्ञासुः स दद्ध्यौ ध्यानकोविदः ॥ १ ॥

Cum exercitum Mārae constantia et quiete vicisset, ille in meditatione peritus altissimam veritatem atque realitatem omnino cognoscere voluit et meditatus est.

सर्वेषु ध्यानविधिषु प्राप्य चैश्वर्यमुत्तमम् ।
सस्मार प्रथमे यामे पूर्वजन्मपरंपराम् ॥ २ ॥

Summam in omnibus meditationis rationibus peritiam adeptus, primam noctis vigiliam memor fuit ininterruptae successionis suarum renavitatum.

अमुत्राहमयं नाम च्युतस्तस्मादिहागतः ।
इति जन्मसहस्राणि सस्मारानुभवन्निव ॥ ३ ॥

"Ibi ego talis et talis fui, inde discessus hic veni" – sic memoratus est de millibus renavitatum, quasi eas modo experiretur.

स्मृत्वा जन्म च मृत्युं च तासु तासूपपत्तिषु ।
ततः सत्त्वेषु कारुण्यं चकार करुणात्मकः ॥ ४ ॥

Cum sic de ortu et morte in his diversis existentias memoratus esset, erga entia misericordiam effudit, ille cuius natura est misericordia.

कृत्वेह स्वजनोत्सर्गं पुनरन्यत्र च कृत्वा ।
अत्राणः खलु लोको ऽयं परिभ्रमति चक्रवत् ॥ ५ ॥

Verum haec mundus sine salute est et rotat ut rota: creaturas suas hic dimittit, deinde ibi.

इत्येवं स्मरतस्तस्य बभूव नियतात्मनः ।
कदलीगर्भनिःसारः संसार इति निश्चयः ॥ ६ ॥

Cum animo decido sic memoratus esset, ad certam cognitionem venit: cursus renavitatum sine medulla et nucleo est ut intus caulis musae.

द्वितीये त्वागते यामे सो ऽद्वितीयपराक्रमः ।
दिव्यं लेभे परं चक्षुः सर्वचक्षुष्मतां वरः ॥ ७ ॥

Cum secunda noctis vigilia venisset, ille cuius potestas ut nullius alterius est, oculus caelestissimus accepit, optimus omnium qui oculum habent.

ततस्तेन स दिव्येन परिशुद्धेन चक्षुषा ।
ददर्श निखिलं लोकम् आदर्श इव निर्मले ॥ ८ ॥

Tunc hoc omnino puro caelesti oculo totum mundum vidit ut in speculo immaculato.

सत्त्वानां पश्यतस्तस्य निकृष्टोत्कृष्टकर्मणाम् ।
प्रच्युतिं चोपपत्तिं च ववृधे करुणात्मता ॥ ९ ॥

Cum transitum et ortum entium vidisset, quae bonum vel malum karma habebant, auxit misericordiam in corde suo.

इमे दुष्कृतकर्माणः प्राणिनो यान्ति दुर्गतिम् ।
इमे ऽन्ये शुभकर्माणः प्रतिष्ठन्ते त्रिविष्टपे ॥ १० ॥

"Haec animalia, quae mala opera fecerunt, in malam existentiam vadunt; alii vero, qui bonum karma habent, rursus in caelum Indrae oriuntur."

Fig.: कदलीगर्भनिःसारः
(Fons imaginis: Detalia)