Lectio 3

3.1. Nominativum singulare feminini

3.1.1. Nominativus singularis in -s

Item hi nominativi, qui vocali finiuntur, nominativum singularem formant cum -s:

• Femina in -i: exempli gratia śruti f. "audiens" -- Nom. sg.: śrutis = श्रुतिस्
• Femina in -u: exempli gratia dhenu f. "vacca lactifera" -- Nom. sg.: dhenus = धेनुस्

3.1.2. Casus Nominativus singularis sine desinentia

Nominativus singularis sine desinentia formatur:

• Femina in -ā: exempli gratia devatā f. "dea" -- Nom. sg.: devatā = देवता
• Femina in -ī: exempli gratia devī f. "dea" -- Nom. sg.: devī = देवी

Attenzione! Interim sunt etiam monosyllabica feminina radicalia in -ī, quorum Nominativus singularis in -s desinit: exempli gratia dhī f. "mens" -- Nom. sg.: dhīs = धीस्. Item lakṣmī (लक्ष्मी) f., tarī (तरी) f. "navis" et tantrī (तन्त्री) f. "chorda" irregulariter formant Nominativum singularem in -s: lakṣmīs = लक्ष्मीस्.

3.2. Formatio femininorum a masculinis

Masculina in -a:

• Femininum in -ā: exempli gratia kṣatriya m. » kṣatriyā f. "uxor Kṣatriyae" = क्षत्रिया
• Femininum in -ī: exempli gratia brāhmaṇa m. » brāhmaṇī f. "Brahmanica" = ब्राह्मणी

Masculina in -u:

• Femininum in -ī: exempli gratia sādhu m. » sādhvī f. (bonus, sanctus) = साध्वी
  (-u- ante vocalem fit -v-, ergo -u- + -ī » -vī)

3.3. Nominativus pluralis masculinus et femininus

Finis nominativi pluralis in genere masculino et feminino est -as.

• Masculina in -a: deva- + -as » devās = देवास्
• Feminea in -ā: devatā- + -as » devatās = देवतास्
• Masculina in -i: kavi- » kave- + -as » kavayas = कवयस्
• Feminea in -i: śruti- » śrute- + -as » śrutayas = श्रुतयस्
• Feminea in -ī: devī- + -as » devyas = देव्यस्
• Masculina in -u: guru- » guro- + -as » guravas = गुरवस्
• Feminea in -u: dhenu- » dheno- + -as » dhenavas = धेनवस्

Nota: e est gradus superior (guṇa) ad i, o est gradus superior ad u.

3.4. Vokalsandhi

Vocales simplices, quae vel non vel solum longitudine differunt, “coalescunt” in vocalem longam correspondentem:

• -a / -ā + a- / ā- » -ā-
• -i / -ī + i- / ī- » -ī-
• -u / -ū + u- / ū- » -ū-
• (-ṛ + ṛ- » -ṝ-)

e.g.

devatā + annapūrṇā » devatānnapūrṇā "Annapūrṇā est deitas" = देवतान्नपूर्णा

(Annapūrṇā est dea ciborum et coquinae, quae ut Pārvatī, uxor Śivae, incarnatio habetur.)

devī + indrāṇī » devīndrāṇī "Indrāṇī dea est" = देवीन्द्राणी

(Indrāṇī uxor dei Indra est.)

Fig.: Indra et Indrāṇī super elephantem Airavata, miniatura, Rājasthān, 1670/80
(Fons imaginis: Detalia)

Vocales simplices (praeter -a / -ā) ante vocales dissimiles per semivocem correspondentem substituuntur:

• -i / -ī » -y-
• -u / -ū » -v-
• -ṛ » -r-
  exempli gratia

exempli gratia

devī + umā » devy umā "Umā est dea" = देव्युमा

(Umā nomen est Pārvatī, coniugis Śivae)

-a / -ā ante vocalem dissimilem:

• -a / -ā + i- / ī- » -e-
• -a / -ā + ṛ- » -ar-
• -a / -ā + e- / ai- » -ai-
• -a / -ā + o- / au- » -au-

Pro hoc igitur sandhi sequens valet schema:

(Fons imaginis: Details)

De hac sic dicta gradatione tribuum vide postea!

e.g.

śūdrā + itarā » śudretarā "Itarā est mulier Śūdra" = शूद्रेतरा

3.5. Satzsandhi von -ās

-ās ante omnes sonos sonantes in -ā mutatur.

e.g.

dvijās + vaiśyāḥ » dvijā vaiśyāḥ "Vaiśyae sunt bis nati" = द्विजा वैश्याः

3.6. Vocabularium

Haec verba discite:

śruti f. = श्रुति : auditus, aeterna traditio (nomen pro Vedīs et Brāhmaṇīs).

smṛti f. = स्मृति : praesens, memoria, meditativa praesentia = attentio, traditio (contrarium ad śruti). Complectit:

• sex vedāṅga n. (वेदाङ्ग)
  1. śikṣā f. (शिक्षा): recta pronuntiatio
  2. chandas n. (छन्दस्): metrum
  3. vyākaraṇa n. (व्याकरण): grammatica
  4. nirukta n. (निरुक्त) : explicatio verborum, etymologia
  5. jyotiṣa n. (ज्योतिष) : astronomia, doctrina calendarii
  6. kalpa m. (कल्प) : caerimonia
• śrautasūtra n. (श्रौतसूत्र) : opera doctrinae pro executione magnorum sacrificiorum
• gṛhyasūtra n. (गृह्यसूत्र) : opera doctrinae pro caerimoniis et sacrificiis vitae cotidiana
• dharmasūtra n. (धर्मसूत्र) et dharmaśāstra n. (धर्मशास्त्र) : opera doctrinae de iure et consuetudine (recta conducta)
• magna epica mahābhārata n. (महाभारत) et rāmāyaṇa n. (रामायण)
• purāṇa n. (पुराण)
• nītiśāstra n. (नीतिशास्त्र) : opera doctrinae prudentiae vitae

smṛti est praeterea nomen opus de Dharma tractantium.

dhenu f. = धेनु : (vacca) lacuum.

paśu m. = पशु : animalium domesticorum, pecus (collectivum).

devatā f. = देवता : deitas (abstracte et concreta).

brāhmaṇī f. = ब्राह्मणी : Brahmanin.

kṣatriyā f. = क्षत्रिया : Kṣatriya femina.

kṣatriyī f. = क्षत्रियी : uxor Kṣatriyae.

vaiśyā f. = वैश्या : femina Vaiśya.

śūdrā f. = शूद्रा : femina Śūdra.

śūdrī f. / śūdrāṇī f. = शूद्री शूद्राणी : uxor Śūdrae.

devī f. = देवी : dea, praecipue Durgā f. = दुर्गा, uxor Śiva's = शिव.

Tab.: Durgā = दुर्गा, Orissa
(Fons imaginis: Detalia)

sādhvī f. = साध्वी : fem. ad sādhu.

gurvī f. = गुर्वी : fem. ad guru.

asmitā f. = अस्मिता : "egoitas", id est falsa opinio: ego sum, qui videt etc.

ānvīkṣikī f. = आन्वीक्षिकी : philosophia (scientia quae per rationes logice correctas ad suas conclusiones pervenit).

upekṣā f. = उपेक्षा : neglectio, aequanimitas.

karuṇā f. = करुणा : misericordia, miseratio.

muditā f. = मुदिता : laetitia, praecipue laetitia alterius (contrarium invidiae).

3.7. Exercitium

A) Pluralizate haec sententias:

1. dvijo brāhmaṇaḥ = द्विजो ब्राह्मणः
2. dvijaḥ kṣatriyaḥ = द्विजः क्षत्रियः
3. dvijo vaiśyaḥ = द्विजो वैश्यः
4. gurur brāhmaṇaḥ = गुरुर्ब्राह्मणः
5. sādhur guruḥ = साधुर्गुरुः
6. guruḥ kaviḥ = गुरुः कविः
7. sādhvī brāhmaṇī = साध्वी ब्राह्मणी
8. devatā guruḥ = देवता गुरुः
9. paśur dhenuḥ = पशुर्धेनुः
10. gurvī sādhvī = गुर्वी साध्वी

B) Formate per substitutionem orationes nominalis:

1. śrutis ... (veda) = श्रुतिस् ... वेद
2. paśus ... (dhenu) = पशुस् ... धेनु
3. devī ... (durgā, umā, indrāṇī) = देवी ... दुर्गा, उमा, इन्द्राणी
4. devatā ... (mīnākṣī, annapūrṇā) = देवता ... मीनाक्षी, अन्नपूर्णा
5. śūdrā ... (itarā) = शूद्रा ... इतरा

C) Verba in femininum converte:

1. gurur brāhmaṇaḥ = गुरुर्ब्राह्मणः
2. sādhur guruḥ = साधुर्गुरुः
3. kṣatriyaḥ sādhuḥ = क्षत्रियः साधुः

D) Versio in Sanscritum:

1. Umā est dea.
2. Umā est dea.
3. Veda est śruti.
4. Magistrae sunt deae.
5. Vaccae lactiferae sunt animalia domestica.
6. Poetae sunt magistri.
7. Viri sancti sunt Śūdras.