Lectio 44

44.1. Formatio formarum verbalium secundae personae (मध्यमः) stemmatum athematicorum cum suffixo vocaliter terminato

Tertia persona singularis Imperfecti Auctoris formam habet eadem ac secunda persona pluralis Imperfecti!

44.1.1. Quinta classis praesentis (स्वादि)

सु 5U

	परस्मैपदम्		आत्मनेपदम्
	एकवचनम्	बहुवचनम्	एकवचनम्	बहुवचनम्
Indikativ Präsens लट्	सुनोषि Cerebralisation!	सुनुथ	सुनुषे Cerebralisation!	सुनुध्वे
Imperfekt लङ्	असुनोस्	असुनुत	असुनुथास्	सुनुध्वम्
Optativ विधिलिङ्	सुनुयास्	सुनुयात	सुन्वीथास्	सुन्वीध्वम्

44.1.2. Classis octava praesentis (tanādi)

तन् 8U

	परस्मैपदम्		आत्मनेपदम्
	एकवचनम्	बहुवचनम्	एकवचनम्	बहुवचनम्
Indikativ Präsens लट्	तनोषि	तनुथ	तनुषे	तनुध्वे
Imperfekt लङ्	अतनोस्	अतनुत	अतनुथास्	अतनुध्वम्
Optativ विधिलिङ्	तनुयास्	तनुयात	तन्वीथास्	तन्वीध्वम्

कृ 8U

	परस्मैपदम्		आत्मनेपदम्
	एकवचनम्	बहुवचनम्	एकवचनम्	बहुवचनम्
Indikativ Präsens लट्	करोषि	कुरुथ	कुरुषे	कुरुध्वे
Imperfekt लङ्	अकरोस्	अकुरुत	अकुरुथास्	अकुरुध्वम्
Optativ विधिलिङ्	कुर्यास्	कुर्यात	कुर्वीथास्	कुर्वीध्वम्

44.1.3. Nonum Praesentis Classis (क्र्यादि)

	परस्मैपदम्		आत्मनेपदम्
	एकवचनम्	बहुवचनम्	एकवचनम्	बहुवचनम्
Indicativus Praesentis लट्	क्रीणासि	क्रीणीथ	क्रीणीषे Cerebralisation!	क्रीणीध्वे
Imperfectum लङ्	अक्रीणास्	अक्रीणीत	अक्रीणीथास्	अक्रीणीध्वम्
Optativus विधिलिङ्	क्रीणीयास्	क्रीणीयात	क्रीणीथास् krī + n + ī-thās	क्रीणीध्वम् krī + n + ī-dhvam

44.2. De Sandhi Verborum

In praesentibus radicibus consonantibus desinentibus, leges iam tractatae sandhi verborum observandae sunt.

Praeterea sequentes leges sandhi verborum adhibentur.

(Completa collatio omnium huc pertinentium mutationum phoneticarum apud Kielhorn, Grammatica p. 76f.)

44.2.1. De Sandhi Verborum pro dh-

1. Aspirata ante aspiratam a correspondente non-aspirata substituitur:
   exempli gratia रुध् 7U: रुन्ध् + ध्वे » रुन्द्ध्वे (runddhve)
2. -h + dh- » -gdh-
   exempli gratia दुह् 2U: दुह् + ध्वे » धुग्ध्वे (dhugdhve)
3. -ṣ + dh- » -ḍḍh- (Haec regula tantum pro coniugatione valet!)
   exempli gratia द्विष् 2U: द्विष् + ध्वे » द्विड्ढ्वे (dviḍḍhve)
4. -s + dh- » -dh- (Evolutio -s)
   exempli gratia आस् 2Ā: आस् + ध्वे » आध्वे (ādhve)

44.2.2. De Sandhi Verborum pro s-

1. -s + s- » -ts- vel (non alternative!) -ss- (sic in 2. Praesentis Classe)
   exempla:

• वस् 1P: Futurum: वस् + स्य + ति » वत्स्यति (vatsyati)
• वस् 2Ā: वस् + से » वस्से (vasse)

2. -ṣ + s- » -kṣ-
   exempli gratia द्विष् 2U: द्वेष् + सि » द्वेक्षि (dvekṣi)

44.3. Formatio formarum verbalium personae secundae (मध्यमः) stemmatium athematicorum sine suffixo vocali terminato

44.3.1. Classis praesentis secunda (अदादि)

	परस्मैपदम्		आत्मनेपदम्
	एकवचनम्	बहुवचनम्	एकवचनम्	बहुवचनम्
Indikativ Präsens लट्	द्वेक्षि	द्विष्ठ	द्विक्षे	द्विड्ढ्वे
Imperfekt लङ्	अद्वेट् a-dveṣ + s	अद्विष्ट	अद्विष्ठास्	द्विड्ढ्वम्
Optativ विधिलिङ्	द्विष्यास्	द्विष्यात	द्विषीथास्	द्विषीध्वम्

आस् 2Ā

	आत्मनेपदम्
	एकवचनम्	बहुवचनम्
Indikativ Präsens लट्	आस्से	आध्वे
Imperfekt लङ्	आस्थास्	आध्वम्
Optativ विधिलिङ्	आसीथास्	आसीध्वम्

दुह् 2U

	परस्मैपदम्		आत्मनेपदम्
	एकवचनम्	बहुवचनम्	एकवचनम्	बहुवचनम्
Indikativ Präsens लट्	धोक्षि	दुग्ध	धुक्षे	धुग्ध्वे
Imperfekt लङ्	अधोक् aus: adhokṣ	अदुग्ध	अदुग्धास्	अधुग्ध्वम्
Optativ विधिलिङ्	दुह्यास्	दुह्यात	दुहीथास्	दुहीध्वम्

इ 2P

	परस्मैपदम्		आत्मनेपदम्
	एकवचनम्	बहुवचनम्	एकवचनम्	बहुवचनम्
Indikativ Präsens लट्	एषि	इथ	इषे	इध्वे
Imperfekt लङ्	ऐस् a + e + s	ऐत a + i + ta
Optativ विधिलिङ्	इयास्	इयात	इयीथास् iy-ī-thās	इयीध्वम्

	परस्मैपदम्
	एकवचनम्	बहुवचनम्
Indikativ Präsens लट्	हंसि han + si	हथ aus: *hn + ta
Imperfekt लङ्	अहन् aus: a-han + s	अहत aus: a-*hn + ta
Optativ विधिलिङ्	हन्यास्	हन्यात

स्तु 2U

	परस्मैपदम्		आत्मनेपदम्
	एकवचनम्	बहुवचनम्	एकवचनम्	बहुवचनम्
Indikativ Präsens लट्	स्तौषि स्तवीषि	स्तुथ स्तुवीथ	स्तुषे स्तुवीषे	स्तुध्वे स्तुवीध्वे
Imperfekt लङ्	अस्तौस् अस्तवीस्	स्तुत अस्तुवीत	अस्तुथास् अस्तुवीथास्	स्तुध्वम् अस्तुवीध्वम्
Optativ विधिलिङ्	स्तुयास् स्तुवीयास्	स्तुयात स्तुवीयात	स्तुवीथास् stu + ī-thās	स्तुवीध्वम्

अस् 2P (praesertim memoratu dignum!)

	परस्मैपदम्
	एकवचनम्	बहुवचनम्
Indikativ Präsens लट्	असि	स्थ
Imperfekt लङ्	आसीस्	आस्त
Optativ विधिलिङ्	स्यास्	स्यात

तत्त्वमसि

शास् 2P

	परस्मैपदम्
	एकवचनम्	बहुवचनम्
Indikativ Präsens लट्	शास्सि	शिष्ठ
Imperfekt लङ्	अशास्	अशिष्ट
Optativ विधिलिङ्	शिष्यास्	शिष्यात

	परस्मैपदम्
	एकवचनम्	बहुवचनम्
Indikativ Präsens लट्	अत्सि	अत्थ
Imperfekt लङ्	2.sg. आदस् 3.sg. आदत्	अत्त
Optativ विधिलिङ्	अद्यास्	द्यात

44.4. Vocativus (आमन्त्रितम्)

Grammatici indigeni vocativum (आमन्त्रितम्) non ut casum proprium considerant, sed solumtamquam modificationem nominativi (प्रथमा).

Vocativus ad invocationem, ad alloquium destinatus est et extra contextum ceterae orationis positus est, itaque a casibus aliis differt, qui relationem ad verbum vel ad nomen alterum exprimunt.

Vocativus plerumque in initium orationis ponitur:

बाल किं वदसि = "Puer, quid dicis?"

Evitanda est translatio vocativi cum "O ...". Nos in lingua Germanica saepissime utimur vocativis, cum dicimus: "Amice, quid hodie coquemus?". Nemo in hac significatione dicet: "O amice, quid hodie coquemus?"

Abb.: De recta usu "O" in lingua Germanica: "O vir!"
(Fons imaginis: Details)

Formae vocativi pluralis et dualis sunt idendicae cum formis nominativi (प्रथमा) pluralis vel dualis.

Formae vocativi singularis in Lectio 45 sequentur.

44.5. Lexicon

प्रति Praeverbum: retro, contra, adversus - versus

exempli gratia

हन् + प्रति 2P प्रतिहन्ति : repulsare

वद् + प्रति 1P प्रतिवदति : retrodicere = respondere

ख्या + प्रति + आ 2P प्रत्याख्याति : repudiare, spernere

या 2P याति : ire, vehi

Perf. IV ययौ
Fut. यास्यति
Pass. यायते
Kaus. यापयति
PPP यात
Inf. यातुम्

शी 2Ā शेते : iacere. Haec radix in omnibus formis radicis praesentis Gradus altus: 1.sg.Ind.Præs.Ā ⟪शेये (śe + e). Formae sequentes praecipue notandae sunt: 3.pl.Ind.Præs.Ā ⟪शेरते, 3.pl.Impf.Ā ⟪अशेरत

Perf. IIIa शिश्ये (śi-śī + e)
Fut. शयिष्यते
Caus. शापयति
PPP शयित
Inf. शयितुम्

ex eo:

शयन n.: lectus, stratum

Abb.: योगी शयने शेते
(Fons imaginis: Detalia)

नन्द् 1P नन्दति : gaudere in (तृतीयया)

Perf. I ननन्द
Fut. नन्दिष्यति
Pass.: नन्द्यते
Kaus. नन्दयति
PPP नन्दित
Inf. नन्दितुम्
Absol. -नन्द्य
Gerundiv नन्द्य

eo:

नन्दिन् 3: gaudio (peculiari) notatus, laetus; m. nomen vehiculi (वहन) शिव (taurus)

Abb.: नन्दी
(Fons imaginis: Detalia)

नन्द् + अभि 1P (1Ā)  अभिनन्दति : gaudium suum habere in (द्वितीयया), aliquem laetanter salutare, suscipere

यम् 1P यच्छति : tenere, portare ; praebere, concedere ; continere, frenare, domare

Perf. Vb ययाम, येमुर्
Fut. यंस्यति
Pass. यम्यते
Kaus. यामयति sed: नियमयति
PPP यत
Inf. यन्तुम्
Absol. -यम्य

यम् + आ 1U आयच्छति : tendere, extendere

PPP आयत 3: longius extentus

Abb.: आयतो मरुः
(Fons imaginis: Details)

PPP आयत 3: longum extentum

Fig.: आयतो मरुः
(Imago fons: Detalia)

यम् + प्र 1P प्रयच्छति : offerre, praebere, tradere

यम् + सम् 1P संयच्छति : colligare, alligare, coercere

यत् 1Ā यतते : appetere (सप्तमी, चतुर्थी, द्वितीया)

Perf. Vb येते
Fut. यतिष्यते
Pass. यत्यते
Kaus. यातयति
PPP यत्त
Inf. यतितुम्

inde:

यत्न m.: conatus, labor

Fig.: यत्नेन
(Imago fons: Detalia)

रभ् 1Ā रभते (forma altera ad लभ्): capere

Perf. Vb रेभे
Fut. रप्स्यते
Pass. रभ्यते
Kaus. रम्भयति
PPP रब्ध
Inf. रब्धुम्
Absol. -रभ्य

रभ् + आ 1Ā आरभते : tangere, incipere, aggredi

प्रव्रज्या f. (ad प्र-व्रज्): e domo exeundum est ad inopiam ; sollemne, quo Buddhisticus novitius fit (Pali: पब्बजा)

Fig.: प्रव्रअज्या / पब्बजा
(Imago fons: Detalia)

44.6. Exercitatio

A) Determina et vertas has formas:

1. आदेः
2. आदः
3. अपुनाः
4. पुनः
5. आसीः
6. आसि
7. तन्वीथाः
8. अध्यैथाः
9. वित्थ
10. वीतम्
11. आध्वम्
12. पाथ
13. कथम्
14. स्वपिषि
15. अश्नीयात
16. आश्नाः
17. आश्नुवत
18. यन्ति
19. याथ
20. यथा
21. इयात
22. शिष्ठ
23. शिष्टः
24. आध्वे
25. अवक्
26. स्थ
27. तस्थौ
28. बध्नीथ
29. अशिष्ट
30. धुक्षे
31. धोक्ष्ये
32. वध्वे
33. अहन्
34. आख्येयम्
35. वदेयम्
36. यामः
37. येमिम
38. शेरते
39. द्विषीथाः
40. कुरुथ
41. आप्नुत
42. विक्रीणीध्वम्
43. सुन्मः
44. रोदिषि
45. अस्तवीः
46. अशृणुत
47. ब्रुवीध्वम्
48. द्विड्ढ्वे
49. शेकुः
50. चिनुथ
51. हथ
52. हतः

Fig.: कस्माद्रोदिषि
(Imago fons: Detalia)

B) Vertite:

अक्रोधेन जयेत्क्रोधमसाधुं सधुना जयेज्जयेत्सत्येन चानृतम् ॥१॥ पुत्राः किं पितृभ्यः पिण्डान्प्रायच्छत ॥२॥ कानि शास्त्राणि काश्यामध्यैथाः ॥३॥ बुद्धपुत्राश्चेन्महाशयनेषु शयीरन्प्रव्रज्यायां कृतं व्रतं न चरेयुः ॥४॥ अप्यार्ययुद्धाख्यानमाख्यास्यन्तं गुरुमभ्यनन्दः ॥५॥ द्वेष्यमपि न द्विष्यात लोभनीयं च न लुभ्येतैवं च प्रसन्ना भविष्यथ ॥६॥ न योत्स्य इत्यर्जुन उवाच ॥७॥ अशोच्यानशोचः प्रज्ञावादांश्च प्रवक्तुमैच्छः । मृताञ्जीवतश्च बुद्धिमन्तो न शोचन्ति ॥८॥

44.7. Exercitatio repetitiva de formatione verborum

Formas sequentes determina:

1. वदिता
2. उदिता
3. धातुः
4. दधुः
5. अदधुः
6. दध्युः
7. रक्षामि
8. रक्षाणि
9. रक्षीणि
10. रक्षिणी
11. राजनि
12. आसि
13. इज्ये
14. अयुध्ये
15. अयोध्ये
16. अयोधये
17. शोचनीयायाम्
18. वर्त्स्यति
19. आसन्
20. असन्
21. बिभ्यति
22. कुत्र
23. चेरिम
24. योक्ष्ये
25. योज्ये
26. युज्ये
27. चिक्ये
28. अजायामहि
29. स्मर्येय
30. स्मर्याय
31. कया
32. क्रेया
33. आत्मने
34. अदानम्
35. आददानम्
36. सेदिम
37. क्व
38. पिपूर्मः
39. कैः
40. कृत्येन