Lektion 32

32.1. Die Vergangenheitstempora

In litteratura Sanscrita antiquiore et a grammaticis indigenis tria tempora praeteriti in usu clare distinguuntur:

• aoristus (लुङ्, अद्यतनी) actionem perfectam simpliciter designat, vel id quod eodem die contigerit, scilicet vicinam praeteritum
• imperfectum (लङ्) id designat quod ante currentem diem contigerit, scilicet remotam praeteritum
• perfectum (लिट्) sicut imperfectum remotam praeteritum designat, sed, contra imperfectum, tantum de rebus adhibetur quas ipse loquens non vidit

In litteris Sanscriticis classicis, tres modi praeteriti sine differentia significationis adhibentur (exceptio: opus poeticum भारवि ⟨किरातार्जुनीय⟩).

32.2. Imperfectum (लङ्)

Educatio:

Augmentum a- + radix praesentis + desinens secundaria

Tres personae singularis imperfecti activi a tematicis radicis praesentis fortis formantur, ceterae omnes formae a tematicis radicis praesentis debilis.

Imperfectum solum habet Indicativum.

Exempla:

भू 3. sg. Impf. P. अभवत् (a-bhava-t)

सु

• 3. sg. Impf. P. असुनोत् (a-suno-t)
• 3. pl. Impf. P. असुन्वन् (a + sunu + an)

32.3. Regulae pro Augmento

1. Si augmentum a- ante radicem vocali incipientem apponitur, augmentum et radix vocalis in वृद्धि vocis radicis coalescunt.

Exempla:

	3. sg. Impf.	3. pl. Impf.
इष्	ऐच्छत् (a- + iccha-t)
इ	ऐत् (a- + e + t)	आयन् (a + i + an)
आस्	आस्त (a + ās-ta)

2. Si praeverba ante radicem ponuntur, augmentum a- post praeverba, immediate ante radicem, apponitur.

Exempla:

	3. sg. Impf.
आगम्	आगच्छत् (ā + a + gaccha-t)
संगम्	समगच्छत् (sam-a-gaccha-t)
उपगम्	उपागच्छत् (upa + a + gaccha-t)
उपागम्	उपागच्छत् (upa + ā + a + gaccha-t)

32.4. Exemplaria formationis imperfecti

Ut demonstrationem formationum verborum exhibeamus, hic quoque formae Ātmanepadae ad radices Parasmaipadae formantur! Hae artificiales formae inter < > posita sunt.

32.4.1. Classes thematicae praesentis

Classis Praesens	Wurzel धातु	3. sg. P.	3. pl. P.	3. sg. Ā.	3. pl. Ā.
1.	भू	अभवत्	अभवन्	<अभवत>	<अभवन्त>
4.	नृत्	अनृत्यत्	अनृत्यन्	<अनृत्यत>	<अनृत्यन्त>
6.	विश्	अविशत्	अविशन्	<अविशत>	<अविशन्त>
10. / Kaus.	चुर्	अचोरयत्	अचोरयन्	अचोरयत	अचोरयन्त
Passiv	गम्	अगम्यत	अगम्यन्त

32.4.2. Athematic Present Classes

Classis Praesens	Wurzel धातु	3. sg. P.	3. pl. P.	3. sg. Ā.	3. pl. Ā.
2.	द्विष्	अद्वेट् (adveṣṭ > adveṣ > adveṭ)	अद्विषन् अद्विषुर्	अद्विष्ट	अद्विषत
2.	दुह्	अधोक् (a + doh + t > adogdh > adhok)	अदुहन्	अदुग्ध	अदुहत
2.	इ	ऐत्	आयन्
2.	हन्	अहन् (aus *ahant)	अघ्नन्
2.	स्तु	अस्तौत् अस्तवीत्	अस्तुवन्	अस्तुत	अस्तुवत
2.	अस्	आसीत्	आसन्
5.	सु	असुनोत्	असुन्वन्	असुनुत	असुन्वत
5.	आप्	आप्नोत्	आप्नुवन्	<आप्नुत>	<आप्नुवत>
8.	तन्	अतनोत्	अतन्वन्	अतनुत	अतन्वत
8.	कृ	अकरोत्	अकुर्वन्	अकुरुत	अकुर्वत
7.	युज्	अयुनक् (a-yunaj + t > ayunakt > ayunak)	अयुञ्जन्	अयुङ्क्त (a-yuñj + ta)	अयुञ्जत
7.	रुध्	अरुणत् (a-ruṇadh + t > aruṇaddh > aruṇat)	अरुन्धन्	अरुन्द्ध	अरुन्धत
9.	क्री	अक्रीणात् (a-krīṇā-t)	अक्रीणन् (a-krīṇ-an)	अक्रीणीत (a-krīṇī-ta)	अक्रीणत (a-krīṇ-ata)

32.5. Vocabularium

अग्र n.: apex, extremus finis

मही f.: terra, fundus et solum (litteraliter: Magna)

एकदा

श्रम् श्राम्यते

श्रमिष्यते:br
श्रम्यते:br
श्रमयति:br
श्रान्त:br
श्रमित्वा । श्रान्त्वा:br
-श्रम्य:br
श्रमितुम्

पार्श्व

चूत

Fig.: चूतः
Mangifera indica, Kanpur.
(Fons imaginis: Details)

तरु वृक्ष

पचेलिम

स्पृहा

परम्

रुह् रोहति

रोक्ष्यति:br
रुह्यते:br
रोहयति । रोपयति:br
रूढ:br
-रुह्य:br
रोढुम्

ग्रह् गृह्णाति

ग्रहीष्यति (!):br
गृह्यते:br
ग्राहयति:br
गृहीत:br
-गृह्य:br
ग्रहीतुम् (!)

वानर कपि

Fig.: वानराः
Macaques (rhesus macaques) in Delhi.
(Image source: Details)

लोक् लोकयति

लोकयिष्यति:br
लोक्यते:br
लोकित:br
-लोक्य:br
लोकितुम्

प्रहर्ष

कति

उपल

Fig.: उपलाः
Lapidarium ad meridiem oppidi Pune, Maharashtra.
(Fons imaginis: Detalia)

लक्ष्य

Fig.: लक्ष्यम्
Target practice / arrow target, Karnataka.
(Fons imaginis: Detalia)

क्षिप् क्षिपति

क्षेप्स्यति:br
क्षिप्यते:br
क्षेपयति:br
क्षिप्त:br
-क्षिप्य:br
क्षेप्तुम्

चि चिनोति

चेष्यति:br
चीयते:br
चाययति:br
चित:br
-चित्य:br
चेतुम्

Fig.: चितं गोमयं दहति
Fossa bovis combusta in Rajasthan.
(Fons imaginis: Detalia)

चि अव

प्रति

अहो

कौशल कुशल

Fig.: कौशलम्
Pinxitio mehndi in manibus in Mumbai.
(Fons imaginis: Detalia)

32.6. Exercitatio

A) Determinate hasce formas verborum et formae Imperfecti secundum personam, numerum et genus verbi formate:

1. हरि्ष्यन्ते
2. घातयति
3. विहन्ति
4. घ्नन्ति
5. विस्मर्यते
6. प्रस्थास्यन्ते
7. प्रस्तुते
8. स्रक्ष्यन्ति
9. सेक्ष्यन्ति
10. श्रूयते
11. शक्नोति
12. वर्त्स्यन्ति
13. वसते
14. वत्स्यन्ति
15. वदति
16. प्रवक्ति
17. वेशयन्ते
18. लुभ्यन्ति
19. उपलप्स्यन्ते
20. रुन्द्धे
21. रोदिति
22. रक्षन्ति
23. युध्यन्ते
24. युञ्जते
25. युजन्ति
26. म्रियते
27. विमोचयन्ति
28. मंस्यन्ते
29. मोहिष्यति
30. भवति
31. भुनक्ति
32. भिनत्ति
33. भञ्जन्ति
34. भजते
35. ब्रूते
36. विजेष्यन्ते
37. जायन्ते
38. छिन्त्ते
39. आचरन्ति
40. चोर्यन्ते
41. आगमिष्यन्ति
42. कामयन्ते
43. खादन्ति
44. विक्रेष्यते
45. संस्करोति
46. क्रुध्यन्ति
47. एषयन्ति
48. संयन्ति
49. समास्ते
50. व्यङ्क्ते
51. सन्ति
52. अस्यन्ति
53. अश्नाति
54. अश्नुते
55. प्राप्स्यन्ति
56. अदन्ति
57. प्रभोत्स्यन्ते
58. बध्नाति
59. प्रक्ष्यन्ति
60. पुनाति
61. पान्ति
62. पास्यन्ति
63. पद्यते
64. पातयति
65. पक्ष्यन्ति
66. नर्तिष्यति
67. आनेष्यन्ति
68. द्वेष्टि
69. द्रक्ष्यन्ति
70. दूषयन्ति
71. उपदेक्ष्यन्ति
72. धक्ष्यति
73. तनोति
74. प्रजानीते
75. जीवन्ति

B) Versa et solvite composita in Sanscrito:

आसीत्क्षत्रिय उपपन्नो गुणैरिष्टै रूपवान् । स जनेन्द्राग्रे ऽतिष्ठत् । स देवानयजतारीनजयज्जनानपानमहापुण्यमकरोत् । तस्मान्मृत्वा देवलोके पुनर्भवमलभत ॥१॥

ब्राह्मणो महानगरे ऽवसत् । स पुत्रमागमय्यावक् । ब्राह्मणपुत्रो वेदं गुरावधीयीतेति । तच्छ्रुत्वा स पुत्रो ऽध्ययनाय गुरुमैत् । गुरुगृहे प्रविश्य गुरुमुपातिष्ठद्गुरुश्च तं पुत्रम् ब्राह्मणमपृच्छत् । ततस्तेन पुत्रेणान्नमादयत् ॥२॥

राम आचार्यमुपसंगम्य वचनमब्रवीत् ॥३॥

ब्राह्मणा वेदमध्यैयन् चाध्यापयंश्च देवांश्चायजन्नयजन्त च क्षत्रियाः श्रुतिमध्यैtamen जनानरक्षन्महीमभुञ्जन्देवानयजन्त वैश्या वेदमध्यैयन् देवानयजन्ताक्रीणन्व्यक्रीणत च द्विजदासास्तु शूद्रा आसन् ॥४॥

बुद्धपुत्राः सत्यमाजानन्दुःखमरुन्धन्मोक्षं प्राप्नुवन् । बुद्धपुत्र इति बुद्धमार्गभिक्षुरुच्यते ॥५॥

Fig.: बुद्धपुत्र इति बुद्धमार्गभिक्षुरुच्यते
Monachus Buddhisticus in Sri Lanka.
(Fons imaginis: Detalia)

32.7. Exercitatio repetitio per ferias Nativitatis

Nota: hoc seminarium, quod olim in Universitate Tubingensi singulis hiemalibus semestribus habebatur, in Lectione 32 bihebdomadales vacaciones Nativitatis Domini incipiebat.

A) Determina et versa haec verba:

1. देवस्य
2. उषितायाः
3. लप्स्यन्ते
4. गुरौ
5. भाव्यते
6. अग्नये
7. मोक्तुम्
8. वितत्य
9. स्मृत्यै
10. देवताः
11. ब्रवीति
12. प्रक्ष्यन्ति
13. पततः
14. पत्स्यन्ते
15. आसते
16. महान्ति
17. घ्नता
18. आययन्ति
19. एषिता
20. आनाय्य
21. अनृताय
22. पूजया
23. प्रश्नेभ्यः
24. धक्ष्यन्ति
25. मृगान्
26. बोधिम्
27. गुणैः
28. सन्ति
29. यन्ति
30. क्रियते
31. विगत्य
32. चरित्वा
33. पीते
34. अन्नानि
35. जलम्
36. वक्ति
37. उक्तिः
38. अर्धात्
39. अर्थेन
40. स्तूयन्ते
41. श्रोष्यति
42. स्रष्टुम्
43. पशुम्
44. स्तुतीः
45. अरयः
46. जात्या
47. जाताम्
48. देक्ष्यति
49. दर्शितः
50. दुष्टाः
51. द्विजातीन्
52. मृत्योः
53. दुग्धानाम्
54. दिष्टिभिः
55. मात्रायाम्
56. अत्ति
57. जायन्ते
58. जीयन्ते
59. जयन्ति
60. जनयन्ति
61. प्रभृतेः
62. उपतिष्ठन्ति
63. स्थित्याम्
64. भिक्षुषु
65. पक्त्वा
66. योद्धुम्
67. मारयित्वा
68. धेन्वा
69. मंस्यन्ते
70. इज्यते
71. प्रोद्य
72. लम्भयति
73. स्थापिताभिः
74. शक्तिभ्यः
75. अलम्
76. हेतून्
77. प्रतिमासु
78. यस्याः
79. हि
80. तस्मिन्
81. ह्रियन्ते
82. अधिकृतेषु
83. अध्यापयति
84. वाचयन्ति

B) Exercitium de Sandhi: Insequentes sententias verbis in parenthesibus positis imple. Praecipue ad Sandhi attende:

१. रामो ग्रामात् ... (द्वितीया विभक्तिः) ... गच्छति । (नगर । आर्यग्राम । महानगर । शत्रुग्राम । जयनगर । लोकेश्वरनगर । कविगृह )

२. जयन् ... (प्रथमा विभक्तिः) ... अरीन्हन्ति । (इन्द्रशत्रु । शत्रु । जितशत्रुक्षत्रिय । लोकेश्वर । तद्गुणशूर । देवता)

३. न हि पुण्यवन्तस्ते ... (प्रथमा विभक्तिः) ... । (अरि । आर्यशत्रु)

४. देवता ... (तृतीया विभक्तिः) ... आद्यते । (ऋषि (एकवचने बहुवचने च) । इन्द्रदेवी)

५. ब्राह्मणस् ... (सप्तमी विभक्तिरेकवचने बहुवचने च) ... एति । (नगर)

६. रामो गृहे ... । (आस् । इ । वस्)

७. शूरेण ... (प्रथमा विभक्तिः) ... जीयते । (अरि । इन्द्रशत्रु । उक्तानृतनर । एष नर)

८. कविना... (प्रथमा विभक्तिः) ... स्तूयन्ते । (आर्यदेव । इन्द्रादिदेव)

९. रामस् ... (द्वितीया विभक्तिः) ... गच्छति । (कवि । गृह । आर्यग्राम । अरिनगर । सुखता । तन्नगर । शूद्रग्राम । चन्द्रकीर्ति । ट्युबिङ्गन्नगर)

C) Versio in Sanscritum:

1. Postquam filius natus est, Brahmanica servum ad Brahmanem mittit. Brahmanus hunc servum in domum intrare iubet et deinde de filio interrogat. Servus dicit filium incolumem esse. Quod cum audivit, Brahmanus laetus fit.

2. Sanctus malum sibi illatum sustinuit.

3. Honestas viri est ornatus.

4. Fortes milites in vicum brahmanicum abierunt.

5. Puella plorat.

6. Nulla aegritudo est quae sit similis voluptati, nullus hostis est qui sit similis confusioni, nullum ignis est qui sit similis irae, nulla felicitas est quae sit similis cognitioni.

7. Vir, quem dea custodit, felix est.

8. Quocumque vento nubes aquam (वारि n.) emittit, eodem vento doctus umbrae suae utitur.

9. Non sunt actiones fructiferae ex caste, gradibus vitae, etc.

10. Circulus reiterationis non habet initium.

11. Tempus est ad cibum se conferre.

12. Adventus reginae.

13. Propter caelum homines meritum faciunt.

14. Vir, qui ex superbia, avaritia, ira, vel timore iudicium falsum profert, ad inferna descendit.

15. Rāma iussu magistri e vico in urbem abiit, ingressus est domum viri sancti, stetit reverenter ante sanctum et ait: "Desiste ab ira!"

16. Semper (sit) eius coniunctio cum talibus, qui in scientiis creverunt, ut eius eruditio/bonus mos crescat. (Id) quia eruditio/bonus mos radix huius (coniunctionis cum talibus) est.

17. Dum magister stet, puer sedere non debet.

18. Nulla melior refugium est quam Rāma.

19. Viṣṇumitra mittit Rāma ut mittat Govinda in vicum.

20. Govinda iubet ut Devadatta oryza coquatur.

21. Dharma Arianorum est ut iuvenes Brahmanae sectiones Vedarum et Smṛtium iterum atque iterum studient.

22. Magister pueros Veda docuit, deinde in domum abiit.

23. Quod amuletum puellam tuētur?

24. Veritas est lucerna mundi.

25. Cuius haec aedificia sunt?

26. Omnis iuris est: non laedere, veritas, puritas, invidia carens, non malitia et patientia.

27. Kṣatriyas, qui hostes vicerunt, in domo sedent.

28. Ea est uxor (vera) quae amorem loquitur; is autem est filius (verus) qui vivit. Vivit qui bonas qualitates habet; vivit qui Dharma habet.

29. Princeps deorum non-Arios, inimicos Indras, vincit. (Passivum)

30. Yoga actionis est ascēsis (tapas n.), (Vēda)recitātiō, servitium erga DŌMINUM. Eōs ad evolutiōnem meditātiōnis et debilitātiōnem kleśārum dūcit.

31. Cibus, somnus, metus et coitus: haec est hominum cum bestiis communio. In dharma enim earum accrescens peculiaritas sita est. A dharma derelictae bestiis (instrumentali) aequales sunt.

32. Homines nascuntur ut moriantur.

33. Inferna sunt propter malum. Malum habet originem paupertatem. Paupertas oritur ex non-dando.

34. Est Dharma Kṣatriyarum, quod Kṣatriyae populum ab hostibus defendunt.

35. Ideo tres scientiae regimen pro radice habent. Regimen, quod disciplinam bonamque conversationem pro radice habet, omnibus viventiis (प्राणभृत्) utilitatem et securam possessionem affert.

36. Homines mali non audiunt, cum magister de Dharma loquitur.

37. Huic Rāmae honor sit!

38. Hari, sublimis, via/meus est, qui inimicos suos in caelum misit, suos Vedarum sensum scire fecit, diis immortalitatis cibum edendi dedit, creatorem (विधि) Veda docuit, terram in aqua (firme) posuit.

39. Viṣṇu se ostendit suis devotis.

40. Regimen non exercitum, normam piscium efficit.

41. Qui divitias habet, habet amicos; qui divitias habet, habet cognatos; qui divitias habet, vir est (पुमान् Nom. sq.) in mundo; qui divitias habet, scilicet doctus est.

42. Ignis, qui mortuum cremat, etiam bonam viduam cremat.

43. Ancilla Brahmanī cibum coxit eumque nunc edat.

44. Nunc satis est!

45. Haec fructus ei ad cibum sufficit.

46. Interior templi sanctuarium est domus imaginis dei.

47. Furtivus a furto liberatur poena vel liberatione. Si vero rex (राजा Nom. sg.) furem non punierit, culpam furti accipiet.

48. Quia erratum in sacrificio commisit, Brahmanus non dignus est ut divitias accipiat.

49. Si initiatio celebrata est, Veda et philosophiam ab eruditis, oeconomiam a praefectis departmentorum sibi adiscere debet (उपयुज्).

50. Officium Vaicyae est, ut Vaicyae mercatu et venditione vivant. Ita fit, ut filii Vaicyae emant et vendant.

51. Veritatem dicere oportet, veritatem suavis dicere; non dicere oportet veritatem duram, nec mendacium durum. Hoc est dharma aeternum.

52. Vale!

Fig.: पुनर्दर्शनाय
Salutatio / adieu Indicum.
(Fons imaginis: Detalia)

32.8. Exercitatio ad repetendum

Traducere et determinare sequentes formas verborum:

1. अदुग्ध
2. स्युः
3. शूद्रायै
4. धेन्वाम्
5. दास्याः
6. आस्त
7. आनक
8. साध्वीः
9. प्राजानत
10. अद्युः
11. आसीत्
12. हरौ
13. यस्याः
14. सता
15. तासु
16. तन्वीत
17. अकुरुत
18. आगमय्य
19. ताः
20. क्रेष्यन्ति
21. वसन्तानाम्
22. अतन्वत
23. अध्यैयन्
24. गुर्व्यै
25. हराय
26. हारयत्
27. आहारयत्
28. हेतुभिः
29. धर्मवतः
30. एनया
31. तस्याम्
32. वेक्ष्यति
33. अद्विषुः
34. शक्तयः
35. आगमेभ्यः
36. व्यघ्नन्
37. भिन्दीरन्
38. भगवते
39. यत्सु
40. रोत्स्यन्ती

32.9. Exercitium translationis

एकदा कश्चिद्वृद्धो ग्रामन्तरं गच्छन्पथि श्रान्तो ऽभवत् ।:br
अतः स विश्रमाय पार्श्वस्थितस्य चूततरोर्मूलमग्च्छत् ॥:br
तस्मिन्वृक्षे पचेलिमानि फलान्यवर्तन्त ।:br
वृद्धस्य तेषु स्पृहा जाता ।:br
परं स वृक्षमारुह्य तानि ग्रहीतुं नाशक्नोत् ॥:br
दिष्ट्या तस्मिन् तरौ केचिद्वानराः फलानि खादन्तः स्थिताः ।:br
तानवलोक्य वृद्धः प्रहर्षं गतः ।:br
स किमकरोत् ।:br
स कतिचिदुपलानादाय वानरांल्लक्ष्यीकृत्य प्राक्षिपत् ।:br
वानराः कुपिताः कानिचित्फलान्यवचित्य वृद्धं प्रति प्राक्षिपन् ।:br
वृद्धः सहर्षं तान्यादाय स्वाभीष्टदेशं गतः ॥:br
अहो वृद्धस्य कौशलम् ॥

(exemplum: संस्कृतबालादर्श)

Explanationes:

पथि Lok. sg. ad पथ् m. "via" (declinatio irregularis)

लक्ष्यीकृ च्विऽ-suffixium अन् लक्ष्य + कृ : aliquid ad लक्ष्य faciendum, quod prius non लक्ष्य erat

आदाय Casus absolutivus ad आ-दा (3. classis praesentis) "capere"

Fig.: तस्मिन्वृक्षे पचेलिमानि फलान्यवर्तन्त
Macaques in arboribus mangiferis.
(Fons imaginis: Detalia)

lekt3202: Arbor mangifera, Kanpur. [Fons imaginis: AmarChandra / Wikipedia. CC BY-SA]

lekt3203: Simiae (macacus rhesus) in Dēlhi. [Fons imaginis: dewalt / Flickr. CC BY-NC-SA]

lekt3204: Saxum fossa ad meridiem Poona, Maharashtra. [Fons imaginis: lecercle / Flickr. CC BY-NC-SA]

lekt3205: Exercitium pro sagittis / scutum sagittarum, Karnataka. [Fons imaginis: mattlogelin / Flickr. CC BY-NC]

lekt3207: Arida stercoris bovinī in Rājasthāne ardēntia. [Fons imaginis: thebigdurian / Flickr. CC BY-NC-SA]

lekt3206: Pinxitur mehendi in manibus in Mumbai. [Fons imaginis: the_gman / Flickr. CC BY-NC-SA]

lekt3208: Monachus Buddhisticus in Sri Lanka. [Fons imaginis: Trollderella / Wikipedia. GNU FDL]

lekt3209: Salūtātiō / salūtiō Indica. [Fons imaginis: dhyanji / Flickr. CC BY-NC-ND]

lekt3210: Maimonae in arboribus mangiferis. [Imaginis fons: Wikipedia. GNU FDL]