Lecziun 53

53.1. Il dual (द्विवचन n.) dals nomina

Il dual (द्विवचनम्) vegn duvrà per designar "duos":

अश्विनौ "ils dus Aśvin"

L'utilisaziun dal dual è obligatorica là nua che sa tracta da duas cossas u.s.v.:

हस्तौ "las mauns (d'in individui)"
पादौ "ils peus (d'in uman, d'ina scimia u d'auter animal cun dus peus)"

A vartas designescha il dual in exemplar maschil ed in da la femella da la medema classa (specie, gener):

पितरौ "papa e mamma = geniturs"

Pleds che significan "ina pariglia" - per exempel युग n., द्वन्द्व n., द्वय n. - vegnan però adina duvrads en il singular, schebetg betg sa tractass da duas u pliras pariglias:

बाहुद्वयम् "ina pariglia da bratschs"

Abb.: मार्जारयुगम्
(Sursa da l'imaginescha: Detagls)

Abb.: हस्तौ
(Sursa da l'imaginescha: Detagls)

53.2. Desinenzas dal dual dals nomina

	Masculin/Feminin पुंस्/स्त्री	Neutrum नपुंसक
प्रथमा, द्वितीया, आमन्त्रितम्	-au	-ī
तृतीया, चतुर्थी, पञ्चमी
षष्ठी, सप्तमी

Tar nomina cun fluctuaziun dal stem han il dual da nominativ, accusativ e vocativ maschil/feminin il stem fort

53.3. Il dual da stems consonantics

53.3.1. Stems senza fluctuaziun dal stem

सत्यवाच् 3 "che di la veritad"

	Masculin/Feminin पुंस्/स्त्री	Neutrum नपुंसक
प्रथमा, द्वितीया, आमन्त्रितम्	सत्यवाचौ	सत्यवाची
तृतीया, चतुर्थी, पञ्चमी
षष्ठी, सप्तमी

बलिन 3 "(specialmain) ferm"

	Masculin पुंस्	Neutrum नपुंसक
प्रथमा, द्वितीया, आमन्त्रितम्	बलिनौ	बलिनी
तृतीया, चतुर्थी, पञ्चमी
षष्ठी, सप्तमी

सुमनस् 3 "benign"

	Masculin/Feminin पुंस्/स्त्री	Neutrum नपुंसक
प्रथमा, द्वितीया, आमन्त्रितम्	सुमनसौ	सुमनसी
तृतीया, चतुर्थी, पञ्चमी
षष्ठी, सप्तमी

हविस् n. "offerta"

	Neutrum नपुंसक
प्रथमा, द्वितीया, आमन्त्रितम्	हविषी
तृतीया, चतुर्थी, पञ्चमी	हविर्भ्याम्
षष्ठी, सप्तमी	हविषोस्

दीर्घायुस् 3 "duratur"

	Masculin/Feminin पुंस्/स्त्री	Neutrum नपुंसक
प्रथमा, द्वितीया, आमन्त्रितम्	दीर्घायुषौ	दीर्घायुषी
तृतीया, चतुर्थी, पञ्चमी
षष्ठी, सप्तमी

53.3.2. Stemmas cun declinaziun dal stemma

Participi present Parasmaipada

भरन्त् 3 "portond"

	Masculin पुंस्	Neutrum नपुंसक
प्रथमा, द्वितीया, आमन्त्रितम्	भरन्तौ	भरन्ती (!)
तृतीया, चतुर्थी, पञ्चमी
षष्ठी, सप्तमी

Fig.: भरन्तौ
(Fonte da figura: Detagls)

ददत् 3 "donond"

	Masculin पुंस्	Neutrum नपुंसक
प्रथमा, द्वितीया, आमन्त्रितम्	ददतौ	ददती
तृतीया, चतुर्थी, पञ्चमी
षष्ठी, सप्तमी

Stems cun -mant/-vant

पशुमन्त् 3 "possedond bestiar"

	Masculin पुंस्	Neutrum नपुंसक
प्रथमा, द्वितीया, आमन्त्रितम्	पशुमन्तौ	पशुमती
तृतीया, चतुर्थी, पञ्चमी
षष्ठी, सप्तमी

महान्त् 3 "grond"

	Masculin पुंस्	Neutrum नपुंसक
प्रथमा, द्वितीया, आमन्त्रितम्	महान्तौ	महती
तृतीया, चतुर्थी, पञ्चमी
षष्ठी, सप्तमी

आत्मन् m.

	Masculin पुंस्
प्रथमा, द्वितीया, आमन्त्रितम्	आत्मानौ
तृतीया, चतुर्थी, पञ्चमी	आत्मभ्याम्
षष्ठी, सप्तमी	आत्मनोस्

ब्रह्मन् n.

	Neutrum नपुंसक
प्रथमा, द्वितीया, आमन्त्रितम्	ब्रह्मणी
तृतीया, चतुर्थी, पञ्चमी	ब्रह्मभ्याम्
षष्ठी, सप्तमी	ब्रह्मणोस्

राजन् m. "re"

	Maskulininum पुंस्
प्रथमा, द्वितीया, आमन्त्रितम्	राजानौ
तृतीया, चतुर्थी, पञ्चमी	राजभ्याम्
षष्ठी, सप्तमी	राज्ञोस्

सीमन् f. "cunfin"

	Feminin स्त्री
प्रथमा, द्वितीया, आमन्त्रितम्	सीमानौ
तृतीया, चतुर्थी, पञ्चमी	सीमभ्याम्
षष्ठी, सप्तमी	सीम्नोस्

नामन् n. "num"

	Neutrum नपुंसक
प्रथमा, द्वितीया, आमन्त्रितम्	नाम्नी नामानी
तृतीया, चतुर्थी, पञ्चमी	नामभ्याम्
षष्ठी, सप्तमी	नाम्नोस्

53.4. Il dual da stems cun finala vocalica

Stems cun -a

देव m. "deus"
फल n. "fruct"

	Maskulininum पुंस्	Neutrum नपुंसक
प्रथमा, द्वितीया, आमन्त्रितम्	देवौ	फले
तृतीया, चतुर्थी, पञ्चमी	देवाभ्याम्	फलाभ्याम्
षष्ठी, सप्तमी	देवयोस्	फलयोस्

Abb.: फले
(Font da l'imagines: Detagls)

Stems cun -i

अग्नि m. "fieu"
वारि n. "aua"
मति f. "pensada"

	Maskulininum पुंस्	Feminin स्त्री	Neutrum नपुंसक
प्रथमा, द्वितीया, आमन्त्रितम्	अग्नी	मती	वारिणी
तृतीया, चतुर्थी, पञ्चमी	अग्निभ्याम्	मतिभ्याम्	वारिभ्याम्
षष्ठी, सप्तमी	अग्न्योस्	मत्योस्	वारिणोस्

Stems on -u

शत्रु m.
धिनु f.
मधु n.

	Masculine पुंस्	Feminine स्त्री	Neuter नपुंसक
प्रथमा, द्वितीया, आमन्त्रितम्	शत्रू	धेनू	मधुनी
तृतीया, चतुर्थी, पञ्चमी	शत्रुभ्याम्	धेनुभ्याम्	मधुभ्याम्
षष्ठी, सप्तमी	शत्र्वोस्	धेन्वोस्	मधुनोस्

Fig.: धेनू
(Image source: Details)

Stems on -ā

कन्या f. "girl"

	Feminine स्त्री
प्रथमा, द्वितीया, आमन्त्रितम्	कन्ये
तृतीया, चतुर्थी, पञ्चमी	कन्याभ्याम्
षष्ठी, सप्तमी	कन्ययोस्

Polysyllabic stems on -ī

देवी f. "goddess"

	Feminine स्त्री
प्रथमा, द्वितीया, आमन्त्रितम्	देव्यौ
तृतीया, चतुर्थी, पञ्चमी	देवीभ्याम्
षष्ठी, सप्तमी	देव्योस्

Stems on -ṛ

दातृ 3 "giver"

	Masculine/Feminine पुंस्/स्त्री	Neuter नपुंसक
प्रथमा, द्वितीया, आमन्त्रितम्	दातारौ	दातृणी
तृतीया, चतुर्थी, पञ्चमी
षष्ठी, सप्तमी

पितृ m. "father"

	Masculine पुंस्
प्रथमा, द्वितीया, आमन्त्रितम्	पितरौ
तृतीया, चतुर्थी, पञ्चमी	पितृभ्याम्
षष्ठी, सप्तमी	पित्रोस्

53.5. Dualdvandva

Exempels:

अर्थधर्मौ "Profit (अर्थ) e Dharma"
युधिष्ठिरार्जुनौ "Yudhiṣṭhira e Arjuna"
सुखदुःखे (acc. a: सुखदुःखम्) "Feli e sfortuna"
शीतोष्णे "Frid e caliditad"

Sch’insat duas paraids da parentela sin -ṛ (u dus substantivs sin -ṛ, ch’èn designaziuns per sacrificants) ad in Dvandva, alura stat il emprim element en la furma dal nominativ singular:

मातापितरौ "mamma e bab"

Quai succeda cun ina tal paraida da parentela en in Dvandva avant -पुत्र :

पितापुत्रौ "bab e figl"

Sch’ils numns da duas deus, ch’èn usitads en il sacrifici, furman in Dvandva, alura vegn la vocala finala dal emprim element usitadamain allungada:

मित्रावरुणौ "Mitra e Varuṇa"
अग्नीसोमौ "Agni e Soma"

Era cun auters Dvandva succeda questa allungaziun vocalica.

Fig.: पितापुत्रौ
(Font da l’imaginescha: Detagls)

53.6. Il dual da pronomens

	तद्	एतद्	इदम्	यद्	किम्
Masculin
प्रथमा	तौ	एतौ	इमौ	यौ	कौ
द्वितीया	तौ	एतौ एनौ	इमौ एनौ	यौ	कौ
तृतीया, चतुर्थी, पञ्चमी	ताभ्याम्	एताभ्याम्	आभ्याम्	याभ्याम्	काभ्याम्
षष्ठी, सप्तमी	तयोस्	एतयोस् एनयोस्	अनयोस् एनयोस्	ययोस्	कयोस्
Neutrum
प्रथमा	ते	एते	इमे	ये	के
द्वितीया	ते	एते एने	इमे एने	ये	के
Feminin
प्रथमा	ते	एते	इमे	ये	के
द्वितीया	ते	एते एने	इमे एने	ये	के

कतर 3 "tgi da dus" e कतम 3 "tgi dals mults" vegnan declinads en tut ils casus sco यद्.

53.7. Adjectivs pronominalas

Las suandantas adjectivas pronominalas vegnan declinadas en tut ils casus sco यद्:

• अन्य 3 "in auter"

• अन्यतर 3 "in dals dus"

• इतर 3 "l'auter"

• सर्व 3 "mintgin, tut" vegnan declinads en tut ils casus tral las dal Nom.Akk.sg.n (सर्वम्) sco यद्.

• उभय 3 "dus" n'ha nagin dual. En il singular e plural masc. e neutr. vegn el declinà sco सर्व. Feminin: उभयी (sco देवी).

• उभ 3 "dus" vegn mo en il dual duvrà e vegn declinà sco देव m., फल n. resp. देवता f.

Las suandantas adjectivas pronominalas vegnan declinadas sco सर्व. En il Abl.Lok.sg.m.n sco er en il Nom.pl. pon ellas vegnir declinadas suenter la declinaziun -a u -ā:

• अपर 3 "in auter"
• उत्तर 3 "il superiur, il nordic, il suandant"
• पर 3 "il suandant, pli tard"
• पूर्व 3 "il precedent, l'oriental"
• स्व 3 "propi (mi, tia, sia ...)"

53.8. Cumparegliaziun irregulara

Ina tschertna d'adjectivs furman il comparativ u superlativ cun las suandantas sufissas कृत् (!):

• Comparativ: -īyas
• Superlativ: -iṣṭha

Mentre che las sufissas तद्धित -तर e -तम sa attachan al stem masculin da l'adjectiv, vegnan las sufissas -ईयस् e -इष्ठ attachadas a la radis, da la quala l'adjectiv deriva (sch'i dat ina tala radis!). Il vocal da la radis è en il stadi intens.

Superlativs sin -iṣṭha (Fem.: iṣṭhā) vegnan declinads sco stems a u ā.

Declinaziun da -īyas vesair sut

Exempels:

Radis	Adjectiv	Comparativ	Superlativ
क्षिप् 6P "lanschar"	क्षिप्र 3 "svelt"	क्षेपीयस् 3 "sveltier" क्षिप्रतर 3	क्षेपिष्ठ 3 "il pli svelt" क्षिप्रतम 3
स्था 1P "star"	स्थिर 3 "constant, ferm"	स्थेयस् 3 "fermier" स्थिरतर 3	स्थेष्ठ 3 "il pli ferm" स्थिरतम 3

Reglas spezialas per l'attacca da quests suffixes:

Regla 1: La vocala finala d'in stem masculin plurisilbic u la vocala finala e la vocala precedenta daventan nul.

Exempels:

Adjectiv	Comparativ	Superlativ
पाप 3 "mal"	पापीयस्	पापिष्ठ
महान्त् 3 "grond"	महीयस्	महिष्ठ

Regla 2: Suffixes possessivs (-mant, vant, -vin, -in e sim.) daventan nul. Sche la part restanta consista mo d'ina silba, na vegn ella betg midada vinavant; mo midadas da son causadas dal suffix possessiv vegnan revocadas. Sche la part restanta consista dentant da pliras silbas, vegn regla 1 applicada.

Exempels:

Adjectiv	Comparativ	Superlativ
धनवन्त् 3 "ric"	धनीयस्	धनिष्ठ
बलिन् 3 "(specialmain) ferm"	बलीयस्	बलिष्ठ
वसुमन्त् "possedind bunns"	वसीयस्	वसिष्ठ

Regla 3: -ra- vegn substituì per -ṛ-, sche inavant va vocala iniciala e suonda mo in consonant.

Exempl:

Adjectiv	Comparativ	Superlativ
पृथु 3 "larg"	प्रथीयस्	प्रथिष्ठ

Lista dals pli frequentas formas da cumparegliaziun da quest tipus per adjectivs fin ussa empratgs:

Adjectiv	Comparativ	Superlativ
अल्प 3 "pitg, pauc"	अल्पीयस्	अल्पिष्ठ
क्षिप्र 3 "svelt" (a क्षिप्)	क्षेपीयस्	क्षेपिष्ठ
गुरु 3 "pesant" (*गृ)	गरीयस्	गरिष्ठ
दीर्घ 3 "lung" (*दृघ्)	द्राघीयस्	द्राघिष्ठ
दूर 3 "lunsch" (दु/दू)	दवीयस्	दविष्ठ
धनवन्त् 3 "ric"	धनीयस्	धनिष्ठ
पाप 3 "malvagi"	पापीयस्	पापिष्ठ
पृथु 3 "larg"	प्रथीयस्	प्रथीष्ठ
प्रिय 3 "car"	प्रेयस्	प्रेष्ठ
बलिन् 3 "(specialmain) ferm"	बलीयस्	बलिष्ठ
महान्त् 3 "grond"	महीयस्	महिष्ठ
युवन् 3 "giovin"	यवीयस्	यविष्ठ
स्थिर 3 "stabil" (a स्था)	स्थेयस्	स्थेष्ठ
ह्रस्व 3 "cort"	ह्रसीयस्	ह्रसिष्ठ

Fig.: द्राघीयो लिङ्गम्
(Font da l'imaginescha: Detagls)

Quai che pertutga las formas da cumparegliaziun da quest tipus, n'han ellas per part nagina furma fundamentala parenta cun la radischa, ellas èn "defektivs". Perquai èn las sequenzas suandantas da memorisar specialmain:

(Adjectiv)	Comparativ	Superlativ
(अल्प 3 "pitg, pauc")	कनीयस् cfr. कन्या f. "femna-giovina = la pitgna"	कनिष्ठ
(प्रशस्य 3 "laudabel, bun")	श्रेयस् a श्री f. "splendur"	श्रेष्ठ
(प्रशस्य 3 "laudabel, bun")	ज्यायस् er: "pli vegl" a ज्या f. "suprema pussanza"	ज्येष्ठ er: "il pli vegl"
(बहु 3 "mult")	भूयस्	भूयिष्ठ
(वृद्ध 3 "vegl")	वर्षीयस् a वर्ष n.m. "stagion da plievgia, onn"	वर्षिष्ठ
(वृद्ध 3 "vegl")	ज्यायस् er: "meglier" a ज्या f. "suprema pussanza"	ज्येष्ठ er: "il meglier"

53.9. Declinaziun dals comparativs cun -īyas

Ils comparativs cun -īyas furman il feminin cun -īyasī (declinaziun sco देवी). Il masculin e il neutrum vegnan declinads suandà il paradigm.

	एकवचनम्		द्विवचनम्		बहुवचनम्
	पुमान्	नपुंसकम्	पुमान्	नपुंसकम्	पुमान्	नपुंसकम्
प्रथमा	गरीयान्	गरीयस्	गरीयांसौ	गरीयसी	गरीयांसस्	गरीयांसि
द्वितीया	गरीयांसम्
तृतीया	गरीयसा		गरीयोभ्याम्
चतुर्थी
षष्ठी	गरीयसस्		गरीयसोस्
सप्तमी
आमन्त्रितम्	गरीयान्	गरीयस्	गरीयांसौ	गरीयसी	गरीयांसस्	गरीयांसि

53.10. Metrica (la scienza dals metres)

Fig.: क्रिश्चियन-मोर्गन्स्टर्न्
(Fonte da l'imaginescha: Detagls)

Vesa er:

Payer, Alois (1944–): Introducziun en l'exegesa da texts sanscrits : script. -- Cap. 8: L'exegesa en il pli stretg senn, part II: A singulas dumondas da la comprension sincrónica. -- Appendix B: A la metrica da texts sanscrits. -- URL: http://www.payer.de/exegese/exeg08b.htm

53.10.1. Significaziun da la determinaziun dal metr

La determinaziun dal metr è impurtanta per las suandantas rauns:

1. Estetic: La mesira dal vers contribuescha, tranter auter, a la bellezza d’ina affermaziun. Ultra da quai pon certains mesirs dal vers, en cas, servir per exprimer certas emprovas d’anim u èn assignads a certais staments (वर्ण). Ils differents mesirs dal vers vegnan recitads en moda differenta. :br Ina buna impressiun da l’effect estetic daventa per exempel la recitaziun dal शिवताण्डवस्तोत्र (glorificaziun dal ball da Śiva): http://de.youtube.com/watch?v=5KjfiJlkO58
2. Critica dal text: Errorens en la mesira dal vers pon esser in indizi ch’il text n’è betg trasmettì correctamain ad ina certaina posiziun. La mesira dal vers gidia a far emendaziuns al text.
3. Chronologic: certains mesirs dal vers han passà tras il decurs da la istorgia midaments spezifs. Quai po gidar a datajar in text en moda approximativa. Vesa qua Oldenberg, Hermann (1854–1920): Zur Geschichte der Triṣṭhubh ; id.: Zur Geschichte des Śloka. -- Tut duos publicads en: :br Oldenberg, Hermann (1854–1920): Kleine Schriften / Hermann Oldenberg. Hrsg. von Klaus L. Janert. -- Wiesbaden : Steiner. -- 3 Bde. -- (Glasenapp-Stiftung ; ...). -- Bd. 2. -- 1967. -- S. 1188 - 1255.

Fig.: हर्मन्-ओल्डन्बेर्ग्
(Sursa da l’imaginescha: Detagls)

53.10.2. Tipus da mesiras

L’India distinguescha:

• वृत्त n.: Mesiras, en las qualas il dumber da silbas (अक्षर) è fixà
• जाति f.: Mesiras, en las qualas la summa da las unitads metricas (मात्रा) (Moren) è fixada (quai pli tard)

Per ils metres, nua ch'il dumber da silbas è fixà (वृत्त), po ins distinguer dapli:

• Metres, nua ch'il dumber da silbas è fixà, ma la quantitad da questas silbas mo parzialmain
• Metres, nua ch'il dumber da silbas ed lur quantitad è fixà

53.10.3. La quantitad metrica da silbas

Mnemotecnic

सानुस्वारश्च दीर्घश्च विसर्गी च गुरुर्भवेत् । वर्णः संयोगपूर्वश्च तथा पादान्तगो ऽपि वा ॥

"Ina silba è pesanta,

• sche ses vocal ha in Anusvāra,
• è lunga,
• ha in Visarga,
• uschè sco sche el sa chatta avant ina cumbinaziun da consonants
• sco er sche la silba sa chatta al fin d'in quart da vers (Pāda)."

Ina silba è

• u लघु = levgia
• u गुरु = pesanta

लघु = levgia è ina silba, sche

• ses vocal è curt e suenter quest vocal
• kein Anusvāra,
• nagin Visarga,
• na duan duas consonants suandar.

Vicals curts èn a, i, u, ṛ, ḷ

Tut las autras silbas èn गुरु = pesantas. L'ultima silba d'in quart da vers (पाद) vala adina sco गुरु.

En l'analisa metrica vul dir:

• ◡ = ल = लघु
• — = ग = गुरु
• × = लघु u गुरु
• / = Cäsura (divisiun da paraula)

Exempel: भगवद्गीता १,१:

धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे समवेता युयुत्सवः । मामकाः पाण्डवाश्चैव किम् अकुर्वत संजय ॥१॥

Distribuziun da लघु e गुरु :

— — — —   ◡ — — —  ◡ ◡ — —   ◡ — ◡ —

— ◡ — —   ◡ — — —  ◡ ◡ — ◡   ◡ — ◡ —

53.10.4. Il Śloka epic (श्लोक m.)

Mnemotechnic:

श्लोके षष्ठं गुरु ज्ञेयं सर्वत्र लघु पञ्चमम् । द्विचतुष्पादयोर्ह्रस्वं सप्तमं दीर्घमन्ययोः ॥

"In il Śloka è la sisavema sillaba d'in Pāda pesanta,
la quinta en tut ils Pādas levgiada
La settema sillaba è en il segund e quart Pāda curta, lunga en ils auters dus."
Il vers principal en las epopeas (महाभारत, रामायण) sco era en innumerevlas autras ovras è il Śloka ("chamar", "rumur", "strophe" a श्रु "udir").

Il श्लोक è in vers doppi cun mesvers da mintga 16 silbas. Mintgà mesvers sa dividia en dus quartavers (पाद) cun mintga 8 silbas. Mintgà quartvers sa dividia en dus parts da mintga 4 silbas. L'entir vers (पद्य n.) consista uschia da quatter पाद (m. "pè, quart"). Ils quatter पाद vegnan numerads cun a, b, c, (क्, ख्, ग्, घ्).

Construcziun dal Śloka:

Schema fundamental (पथ्या):

a = c:

× × × ×   ◡ — — —

b = d:

× × × ×   ◡ — ◡ —

La segunda e terza sillaba d'in पाद na duessan betg esser simultanamain लघु. En b e d na po la sillaba 2 - 4 betg esser ¯ ˘ ¯.

Schemauxiliar (विपुला) per a e c:

विपुला 1:

× × × —   ◡ ◡ ◡ —

विपुला 2:

× — ◡ —   — ◡ ◡ —

विपुला 3:

× — ◡ —   — / — — —

विपुला 4:

× × × ×   / — ◡ — —

En tut las furmas da śloka sa chatta la cesura principala a la fin dal 2. पाद: là èsi fin da la parola u – en cas da cumponiments lungids – fin d’in element dal cumponiment.

53.11. Exercizi

Identifitgai tranter tut ils verss emprims aprenzids las ślokas. Redactai per quai il schema metric scrit. Inditgai eventuals irregularitads u furmas da Vipulā.

Finitum feliciter 1984-02-15
Editio interretialis feliciter finita 2009-01-19
Alois Maria Payer
श्रीगणेशाय नमः