Lecziun 15

15.1. सुभाषितम्

गुरुशुश्रूषया विद्या
पुष्कलेन धनेन वा ।
अथवा विद्यया विद्या
चतुर्थी नैव विद्यते ॥

15.2. Determinativkomposita = Tatpuruṣa m. = तत्पुरुष

Il rapport tra ciò che è designato da nomi (sostantivi e aggettivi) può essere espresso, oltre che mediante una costruzione genitiva, anche da un Tatpuruṣa (तत्पुरुष). Allo stesso modo, le attribuzioni attributive di aggettivi o le attribuzioni appositiche di sostantivi possono essere espresse mediante un determinato tipo di Tatpuruṣa, vale a dire il cosiddetto Karmadhāraya (m.) = कर्मधारय.

तत्पुरुषः = तस्य पुरुषः "sieu serv", quai vul dir che per designar quest tipus da cumponiments vegn adina puspè empruà in exemplar da quests cumponiments.

En cumposts determinativs (Tatpuruṣa) vegn in num (sustantiv u aggettiv) specificà dapli tras in auter num u avverb. La paraula specificada furma en general la part posteriora dal cumpost.

Il rapport dal cumpost (element determinant) al element final (element determinà) po esser:

• attributiv resp. appositionell: en dissolver dal cumponì formà la part avantalla da la part posteriora ina precisiun en il medem cas (id. al di da l’exteriur d’in cuntegn da frasa en nominativ (प्रथमा), en la frasa en il cas sintacticamain pretendì)
• casual: la part avantalla sa chatta en ina dissolver dal cumponì en in auter cas che la part posteriora (id. betg en nominativ - प्रथमा)
• adverbial: la part avantalla è ina paraula na declinabla

Il rapport casuel des deux membres d'un composé est indépendant du cas dans lequel se trouve le composé : le composé est en effet un seul mot déclinable :

p. ex.

Nom. sg. तत्पुरुषः = तस्य पुरुषः
Akk. sg. तत्पुरुषम् = तस्य पुरुषम्
Instr. sg. तत्पुरुषेण = तस्य पुरुषेण
Gen. sg. तत्पुरुषस्य = तस्य पुरुषस्य
Nom. pl. तत्पुरुषाः = तस्य पुरुषाः
usv.

Das Geschlecht eines Tatpuruṣa ist - mit wenigen Ausnahmen - das seines Hintergliedes.

15.3. Determinativ:::: grammar-box

Bei Auflösung des Karmadhāraya stehen beide Glieder des Kompositums im selben Kasus.

z.B.

गुणवत्पुत्रः = गुणवान्पुत्रः = "ein Sohn mit guten Eigenschaften"
Akk. sg. गुणवत्पुत्रम्
Nom pl. गुणवत्पुत्राः

पुण्यवत्क्षत्रिया = पुण्यवती क्षत्रिया = "eine verdienstreiche Kṣatriyafrau"

साधुजनाः = साधवो जनाः = "gute Leute"

इष्टदेवता = इष्टा देवता = "die gewünschte Gottheit = die Gottheit, zu der man ein besonderes Andachts- und Zufluchtsverhältnis hat"

Fig.: लक्ष्मी
(Font dal maletg: Details)

Concerne la successiun dals segments en in Karmadhāraya è da tegnair cont da la suandanta regla speziala:

• exprima in'expressiun Karmadhāraya ina comparaziun, alura stat quai cun il qual vegn confrontà en il segment posterior dal cumposit:

नरसिंहः = सिंह इव नरः = "in um sco in leun"
पुरुषव्याघ्रः = व्याघ्र इव पुरुषः = "in um sco ina tigre"

• exprima in Karmadhāraya ina apposiziun (precisaziun dal segment posterior tras in sustantiv), alura sa trova il segment pli precis en il segment anterior, sco quai ch’er la regla generala per l’ordinaziun dals segments en in Tatpuruṣa pretenda:

नरसिंहः po era vegnir dissolvì: नर एव सिंहः = "In leun, ch'è (en realitad) in um."

Tals apposiziuns cumpostas dal tip Karmadhāraya vegnan en ils comments locals, sco er en l'exempel da sur, explicadas tras ⟪एव⟫.

Imag.: नरसिंहः
(Sursa da l’imagia: Detagls)

15.4. Componsads determinativs cun in element avant, che stat en in relaziun da casus non-attributeiv/appositional cun l’element suandant = Tatpuruṣa en il senn pli stretg

Las cumpunziuns da Tatpuruṣa èn pussiblas per cumpunziuns da nomina (sustantivs ed adiectivs), nua che il prim element – tenor las reglas da la sintaxa – po sa chattar en mintga casus. Com’è da s’asperar, represchenta il prim element il pli spess in genitiv (षष्ठी), perquai che quest casus è exactamain il casus per exprimer la relaziun tranter nomina.

p.ex.

क्षत्रियपुत्रः = क्षत्रियस्य पुत्रः = "il figl d'in Kṣatriya", "in giuven Kṣatriya", "in membra dal grup dal Kṣatriyas"
Akk. sg. क्षत्रियपुत्रम्
Gen. sg. क्षत्रियपुत्रस्य
u.s.w.

गुरुभावः = गुरोर्भावः = "la natira d'in magister"

धनलोभः = धनस्य लोभः = "Gidà da richèzza, avidadad"

लोकगतिः = लोकस्य गतिः = "il decurs dal mund, il cumpurtament da la glieud"

Quasi mintga relaziun da genitiv po vegnir sustituida da in Tatpuruṣa. Las paucas excepziuns vesair per ex. en Kale, A higher Sanskrit grammar § 211, là era ils passus correspundents en Pāṇini.

Il segment anterior d'in Tatpuruṣa po principialmain represchentar tut ils casus. Tutgavin na pon betg tut las relaziuns da casus sintacticamain pussaivlas vegnir sustituidas tras in Tatpuruṣa. Las regulas correspundentas chattais Vus en cas da dubi tar Kale, A higher Sanskrit grammar § 203 - 217 resp. Pāṇini 2,1,22 - 2,2,22.

Il segment anterior po sa trovar en singular, dual u plural en cas da la dissoluziun dal cumponiment. Quai che è pussaivel, sto vegnir deducì dal significà e dal context.

Egimpels:

Il segment anterior representa l'acusativ (द्वितीया): per exempel en certains PPP a verbs da moviment (Pāṇini 2,1,24):

ग्रामगतः = ग्रामं गतः = "inà ch'è ì in il vitg"
नरकपतिता = नरकं पतिता = "ina ch'è ì en in infern"

Il prefix represchenta il instrumental (तृतीया): per exempel frequentamain l'agent (कर्तृ) da derivaziuns nominalas cun suffiksis kṛt (p.ex. PPP):

देवकृतम् = देवेन / देवैः कृतम् = "fatgì d'in dios / da dios"
Quera era era resalvabla: देवस्य / देवानां कृतम् = "acziun / agid d'in dios / da dios; acziun divina, agid divin"

बुद्धरक्षिता = ⟪बुद्धेन रक्षिता = "quella che è stata protetta dal Buddha" (un nome proprio)

15.5. Decomposiziun da composita (cun excepziun dals Dvandvas)

Anche se en sànscrit ponnan esser formatas cumpostas da lunghezza arbitraria e quai era fitg spess (cumpostas cun 10 fin 32 elements na èn betg in’excepziun!), èn tuttas cumpostas – cun l’eccepziun dals dvandvas – progressivas e hierarchicas, e pon vegnir divididas en dus parts:

Fig.: समासविच्छेदः
(Imàgin: Detagl)

u.s.w. fin ch'ins arriva als singulas radis da paraulas.

p.ex.

गुणवत्पुत्रकृतपुण्यम्

1. Stufe (Hauptzäsur): गुणवत्पुत्रकृतं ॥१॥ पुण्यम्

2. pass (1. caesura secundara): गुणवत्पुत्रेण ॥२॥ कृतं ॥१॥ पुण्यम्

3. Fase (2. caesura secundara): गुणवता॥३॥ पुत्रेण ॥२॥ कृतं ॥१॥ पुण्यम्

= "la fatscha acziun (il merit), che mes figl virtuós ha fatg"

Qua pon esser miscgadas differentas tipps da cumponiments, per exempel element avant: Bahuvrīhi (बहुव्रीहि) - element suenter: Tatpuruṣa etc.

p.ex.

ब्राह्मणक्षत्रियवैश्यधर्मः

1. Etappa: ब्राह्मणक्षत्रियवैश्यानां धर्मः (partida avantgarda: Itaretaradvandva)

2. Stadi: ब्राह्मणानां क्षत्रियाणां वैश्यानां च धर्मः

पुण्यवत् पुत्रस्य कृतम् = "l'acziun meritivel dal figl"

In tuttas las sorts da cumponids è l'element avant normalmain la radis da la paraula senza midament. Nums cun duas rads sa chattan en la radis debila. Adjectivs feminins, che deteglian in element suandant en il cumponid, sa chattan generalmain en la radis masculina:

p.ex.

पुण्यवत्पुत्रकृतम्

1. Stufe: either - or

1. पुण्यवत्पुत्रेण कृतम्
2. पुण्यवत्पुत्रस्य कृतम्
3. पुण्यवत् पुत्रकृतम्

2. pass: conformamain

1. पुण्यवता पुत्रेण कृतम् = "quai ch'è stà fat dal figl meritivel"
2. पुण्यवतः पुत्रस्य कृतम् = "l'acziun dal figl meritivel"
3. 1. पुण्यवत् पुत्रेण कृतम् = "quai meritivel, fat dal figl"
   2. पुण्यवत् पुत्रस्य कृतम् = "l'acziun meritivel dal figl"

15.6. La furma dal prim element en cumposts (समास m.)

In tuttas las sorts da cumponids è l'element avant normalmain la radis da la paraula senza midament. Nums cun duas rads sa chattan en la radis debila. Adjectivs feminins, che deteglian in element suandant en il cumponid, sa chattan generalmain en la radis masculina:

p.ex.

पुण्यवत्क्षत्रिया = पुण्यवती क्षत्रिया = "ina femna kṣatriya che ha merit"
गुणवत्पुत्रः = गुणवान् पुत्रः = "in figl cun bunas qualitads"

15.7. Classificaziun dals तत्पुरुष

1. प्रथमातत्पुरुषः : Il prim element è en विग्रहवाक्य al nominativ (प्रथमा)
2. द्वितीयातत्पुरुषः : Il prim element è en विग्रहवाक्य al accusativ (द्वितीया)
3. तृतीयातत्पुरुषः : Il prim element è en विग्रहवाक्य al instrumental (तृतीया)
4. चतुर्थीतत्पुरुषः : Il prim element è en विग्रहवाक्य al dativ (चतुर्थी)
5. पञ्चमीतत्पुरुषः : Il prim element è en विग्रहवाक्य al ablativ (पज्चमी)
6. षष्ठीतत्पुरुषः : Il prim element è en विग्रहवाक्य al genitiv (षष्ठी)
7. सप्तमीतत्पुरुषः : Il prim element è en विग्रहवाक्य al locativ (सप्तमी)

• कर्मधारयः : Tatpurusa appositiv, tranter auter:
  • उपमानपूर्वपदकर्मधारयः : विग्रहवाक्य cun इव suenter il emprim element
  • उपमानोत्तरपदकर्मधारयः : विग्रहवाक्य cun इव suenter il segund element
  • रूपकसमासः : विग्रहवाक्य cun एव
  • द्विगुसमासः : numeral en il element avant
• नञ्तत्पुरुषः (निषेधतत्पुरुषः) : cun negaziun a-, an- en il element avant
• गतिसमासः : cun preposiziun en il element avant
• प्रथमातत्पुरुषः e.c. (vair sur)

15.7.1. Classificaziun dals कर्मधारय

1. विशेषणपूर्वपदकर्मधारयः : il prim element è in aggettiv (विशेषण)
2. विशेषणोभयपदकर्मधारयः : tut ils elements èn agiectivs, quai cumpiglia era agiectivs che expriman in decurs dal temp: "emprim baignà, alura untschì"
3. उपमानपूर्वपदकर्मधारयः (= उपमासमासः): en il prim element comparaziun, en il secund element la proprietad comparada: p.ex. "bell sco in lotus"
4. उपमानोत्तरपदकर्मधारयः (= उपमितसमासः): comparaziun en il secund element
5. रूपकसमासः : विग्रहवाक्य cun एव suenter il prim element (metafora)
6. संभावनपूर्वपदकर्मधारयः : tut ils elements sa refereschan sin la medema persuna o chosa, p.ex. कालिदासकविः = कालिदास इति कविः = "il poetasch Kālidāsa"
7. कर्मधारयः cun कु / कद् sco prim element: "sco..."
8. कर्मधारयः cun किम् sco prim element: critica
9. PPP + PPP negà: "parzialmain", p.ex. कृताकृतम् = "parzialmain fatg"
10. द्विगुसमासः : numeral en il prim element

15.8. Glista da pleds

पुष्कल 3: bellus, splendido, abundant

वा : u (postposizionà)

अथवा : u (avantpòst)

चतुर्थ 3 (f.: चतुर्थी): quart

विद् "tschertgar" 6 U विन्दति ; Pass. विद्यते ; PPP विन्न / वित्त

विद् "saber" 2 P वेत्ति ; Pass. विद्यते ; PPP विदित

पत् "s'auzar, chair" 1 P पतति ; Pass. पत्यते ; PPP पतित

अर्ध 3: halb, m.n. mezad

पूजा f.: onur, accolta onoràvela, veneraziun religiosa (Pūjā)

Fig.: पूजा
(font dal maletg: detagls)

कुल n.: greg, multitudine, schattamain, discendenza, famiglia

इन्द्र m.: Prins, Emprim, Meglier tranter ; Re da ils dieus Indra

Fig.: इन्द्रः
(Sursa da l’imagina: Detagls)

दास m.: Serv, serf, servitur

दासी f.: serva, serva, servidura

काल m.: temp, (correct) temp; destin, mort; dieu de la mort Kāla

काल 3: nair, nairagiatg, scur

पुरुष m.: umna, ùom, serv

-जन sco second element da Tatpuruṣas spessamain exprimi il plural

स्तु 2 स्तौति ; Pass. स्तूयते ; PPP स्तुत : laudar, preisar

daquest:

स्तुति f.: Laudaziun, himna

स्तोत्र m.: (Mez da laudar =) laud, himna

सिंह m.: leun (Panthera leo persica)

Fig.: सिंहः
(Fontana da l'imaginescha: Detagls)

व्याघ्र m.: tigir (Panthera tigris tigris) (literalmain: 'gahner')

Fig.: व्याघ्रः
(Fontana da l'imaginescha: Detagls)

इव (postposiziun): sco, sco che (en cumparegliaziuns: व्याघ्र इव पुरुषः = 'in um sco in tigir', 'in um sco in tigir')

एव (postposizionà): emfatisescha quai che va avant, correspunda en il tudestg savens a l'emfasa, ina sorta d'emoticon \<!\>, per exempel सत्यमेव जयति "sola la verit gudogna", "exactamain la verit gudogna", "la verit gudogna"

अरि m.: inimic (secun Thieme, Der Fremdling im Ṛgveda: originalmain = forestir)

आर्य 3: arian, nobel ; m. Ari (denominaziun da sè da l'indians vegls che parlavan sanscrit, literalmain: ospital (Thieme)) ; nobel, um d'onur

a जन्

जाति f.: naschientscha, tip, casta (per जाति scome casta vesair en Basham, Miracul, p. 148ss.)

मृ 4 Ā म्रियते ; Pass. म्रियते ; PPP मृत: morir (suenter ils grammatichers indians: 4 Ā)

daquest:

मरण n.: Mort, emort

मृति f.: morì, mort

मृत्यु m.: Mort; personifitgà: Dieu da la mort

15.9. Exercizi 1

Scolvi las suentas cumposiziuns sco Tatpuruṣa en sanscrit e dondai ina traductiun tudestga. Dondui mintgamai tut las resoluziuns e traductiuns che ti pensis ch’èn pussaivlas. Dondui era l’indicaziun davart il cas e il numer dal cumposì total.

१. देवेन्द्रस्य

२. दुःखदग्धा

३. मोक्षधर्मः

४. अन्नजातानि

५. गृहकरणम्

६. शूद्रकृतेन

७. ईश्वरपूजा

८. देवेश्वरः

९. क्षत्रिययज्ञम्

१०. वैश्यभावेन

११. देवगुरोः

१२. धनलोभः

१३. गृहदासी

१४. दुःखमोहः

१५. ग्रामेश्वरम्

१६. नगरजनाः

१७. यज्ञकालस्य

१८. देवगृहाणि

१९. देवपुत्राणाम्

२०. पश्विष्टिः

२१. स्मृत्युक्तम्

२२. गुरुगृहम्

२३. सोमयज्ञेन

२४. स्वर्गगताः

२५. सुखप्रश्नम्

२६. पशुधर्मः

२७. स्वर्गलोकः

२८. ऋषियज्ञैः

२९. तत्कालम्

३०. सत्यवदनम्

15.10. Exercizi 2

Solvìt sco en l'exercizi 1 suvents Tatpuruṣa:

१. देवतागृहम्

२. देवीस्तोत्रम्

३. ब्राह्मणगृहम्

४. वैश्यापुत्राः

५. शूद्रधर्मः

६. अग्निगृहम्

७. साधुगता

८. सत्यवचनेन

९. धर्मयज्ञानाम्

१०. सत्यधर्मः

११. अनृतवदनस्य

१२. देवीदासः

१३. द्विजदासान्

१४. अग्निदग्धम्

१५. साधुवादः

१६. बालमृगः

१७. धनसर्गः

१८. अन्नद्वेषम्

१९. देवदेवम्

२०. देवप्रश्नेन

२१. गृहजनानाम्

२२. गुरुपूजायाः

२३. गुरुगतैः

२४. स्वर्गमार्गेण

२५. नरकदेवतया

२६. गृहेश्वरः

२७. ग्रामधर्मः

२८. देवीपूजाम्

२९. देवदर्शनम्

३०. देवपादान्

३१. धनजाता

३२. बालभावेन

३३. लोकगुरोः

३४. देवपुत्रः

३५. देवमार्गम्

३६. स्वर्गसुखम्

३७. सोमसुतिः

३८. देवपूजायाः

३९. लोकधर्मेण

४०. देवजनाः

४१. पापलोकः

४२. पुण्यफलानि

४३. सत्यवादः

४४. ऋषिपुत्रः

४५. पुत्रपुत्राः

४६. धर्मवादः

४७. देवलोकम्

४८. यज्ञेश्वरः

४९. ग्रामदेवता

५०. दुःखलोकः

५१. देवशत्रुणा

५२. क्षत्रियधर्मः

५३. द्विजेन्द्रः

५४. अग्निकृतम्

५५. साधूक्तानि

५६. ब्राह्मणभावेन

५७. देवधर्मः

५८. गृहदेवता

५९. कारुकुशीलवकृतम्

६०. द्विजातिशुश्रूषया

Fig.: ग्रामदेवता
(Fontana da l'imagines: Detagls)

15.11. Exercizi 3

A) Tradusci il proverbio all'inizio da la lezione

B) Resolvai las suandantas composiziuns Tatpuruṣa:

१. बलकृतः

२. बालधनस्य

३. नरककाकम्

४. लोकगुरोः

५. जलेश्वरेण

६. जनपानम्

७. वाक्यसारथीन्

८. गुणवचनानि

९. मृगेश्वरैः

१०. बुद्धिकृतायाः

११. धर्मयज्ञेन

१२. यज्ञाङ्गानि

१३. गृहजनेन

१४. ग्रामलेखकाः

१५. नागदेवः

१६. पुण्यजिताभिः

१७. पापलोकम्

१८. सत्यवदनस्य

१९. दानधर्मेण

२०. सुखप्रश्नः

२१. दुःखमोहस्य

२२. सोमपात्राणि

२३. स्वर्गमार्गः

२४. कामधेन्वा

२५. वर्णधर्मः

२६. श्रुत्युदितम्

Fig.: नागदेवाः
(Imàgin: Detagls)