Lektion 28
28.1. Das Kausativum (णि, णिच्, कारित)
Ves da exprimir che inu u quaicosa incit or causa che inu auter u quaicosa fa u suffa quai ch'è exprimmì da na radis (cun u senza preverb), alura s'utilisescha il causativum (णि, णिच्, कारित).
Esempel:
गम् "ir" » Causativ: गमयति "el fa che in ir; el manda"
दृश् "veger" » Causativ: दर्शयति "el fa veger = el mussa"
28.2. Costrucziun da la frasa cun il causativ (णि, णिच्, कारित)
Schema 1:
Quand la radicha che sta a la basa dal causativ (cun u senza preverb) INTRANSITIVA (i.e. na po avair in object accusativ) u exprima moviment, savida, infurmaziun u mangiar:
Agens (कर्ता) dal causativ en nominativ (प्रथमा) — Agens da l'acziun provocada en accusativ (द्वितीया) — (destinaziun dal moviment, object da la savida, etc. en accusativ = द्वितीया) — verb en il causativ
Exempels:
दुर्जनो रामं मोहयति = "in umì uman fa che Rama è confus = confus il Rama = fa che Rama sbaglia"
Risultato: रामो मुह्यति = "Rama è confuso / accecato / sbaglia."
रामः शत्रून्स्वर्गं गमयति = "Rāma fa la veglions ir en il tschiel = manda las veglions en il tschiel"
Resultadi: शत्रवः स्वर्गं गच्छन्ति = "las veglions van al tschiel / vegnan en il tschiel"
गुरू रामं वेदार्थं वेदयति = "Il maister fa savair a Rama il senn dal Veda = emproda / instruescha Rama il senn dal Veda"
Resultat: रामो वेदार्थं वेत्ति = "Rama conosscha / entenda il senn dal Veda"
स रामं वेदमध्यापयति = "el emparla a Rama dal Vedas"
Resultadi: रामो वेदमधीते "Rama studegescha il Vedas"
रामो देवानामृतमाशयति = "Rāma lascha als deis debs immortels = dat als deis debs immortels a mangiar" (अश् 9 "mangiar")
Resultat: देवा अमृतमश्नन्ति "Las debs immortels"
Fig.: स नरान्प्रबन्धविज्ञानमध्यापयति
Templi ISCON Bangalore.
(Sursa da l'imagia: Detagls)
Conform al schema 1 è construida era radis दृश्:
Eccepziuns al Schema 1 vesair sut Schema 2
Esempel:
(स) रामं पुत्रं दर्शयति = "el mussa al fegl a Rama"
Il vers che suventa resumexa exempels per la furmaziun dal causativ secund la structura 1 (las formas verbalas èn mintga giada la 3. persuna imperfect activ):
शत्रूनगमयत्स्वर्गं
वेदार्थं स्वानवेदयत् ।
आशयच्चामृतं देवान्
वेदमध्यापयद्विधिम् ।
आसयत्सलिलै पृथ्वीं
यः स मे श्रीहरिगतिः ॥
Ma refugi e mes fin è Hari,
Quel che mandà ils adversaris en il tschiel,
Quel che ha instruid ses dischents il significat dal Veda,
Quel che ha nutrì ils deus cun il tschertgà immortalitad,
Quel che ha instruid il creatur il Veda,
Quel che ha posà la terra en l'aua.
Abb.: स मे श्रीहरिगतिः
Edifizi da gestiun da la Universitad Jadavpur.
(Sursa da l'imaginescha: Detagls)
Schema 2:
En verbs transitivs (except ils suttà sut Schema 1). Era per tut ils verbs, sche quai che vegn designà dal causativ vegn incità (sch’il causativ è uschia in causativ dal causativ):
Agens (कर्ता) dal causativ en nominativ (प्रथमा) — Agens da l'acziun provocada en instrumental (तृतीया) — Object da l'acziun provocada en il cas che el avess suenter il verb simpel (i.e. per ordinari en accusativ) — Verb en causativ
Exemples:
(स) रामेण भार्यां त्याजयति = "El fa partir la sias dunna"
Resultat: रामो भार्यां त्यजति = "Rāma part la sias dunna"
विष्णुमित्रो रामेण गोविन्दं गमयति = "Viṣṇumitra incit Rāma, che questu incit Govinda a ir = Viṣṇumitra lascha Rāma mander Govinda"
Resultat: रामो गोविन्दं गमयति = "Rāma manda Govinda"
Resultat da quest resultat: गोविन्दो गच्छति = "Govinda va"
Excepziuns al schema 1:
Construeschan suenter il schema 2 era ils suandants verbs:
Causativ a:
- नी "ducir"
- वह् "vehiculare" (mo solamod il agent da l'acziun causada n'è betg il conducent)
- स्मृ "repreentar" (existan excepziuns per quai)
- अद् "manducare"
- खाद् "masticar"
Exempls:
रामो भृत्येन भारं नाययति वाहयति वा = "Rāma lascha al servus la carga u ir"
Resultat: भृत्यो भारं नयति वहति वा = "Il servus porta u porta la carga"
रामो बालेनान्नमादयति खादयति वा = «Rāma lascha il giuvnetg a mangiar u a mastitgar»
Resultà: बालो ऽन्नमत्ति खादति वा = «il giuvnetg mangia u mastitga»
(स) रामेण स्मारयति = "El fa che Rama sa remembra"
Resultat: रामः स्मरति = "Rama sa remembra"
Las suentas causativas ponan construir tant segl schem 1 sco er segl schem 2:
- हृ "mantener, recullir"
- कृ "ferir, far"
- Ātmanepadakausativ a दृश्
Exemples:
रामो भृत्यं कटं कारयति हारयति वा = "Rāma lascha al servitur da far u da purtar in tapet (कट m.)"
u:
रामो भृत्येन कटं कारयति हारयति वा
resultà: भृत्यः कटं करोति हरति वा = "Il servitur fa u porta in tapet"
रामो बालं प्रतिमां दर्शयते = «Rāma lascha al püvela vesair il ritrat = mussa al püvela il ritrat (en ses interets)»
u:
रामो बालेन प्रतिमां दर्शयते
Resultat: बालः प्रतिमां पश्यति = «il püvela vesair il ritrat»
Quand il caussatiu è adoperà en ina construcziun passiva, alura vegn quasi adina applicà il suandant schema:
Schema A (construcziun dal passìv):
Agens dal causativ en instrumental (तृतीया) — Agens da l’acziun incitada en nominativ (प्रथमा) — Object da l’acziun incitada en il casus ch’el avess suenter il verb simpel (i.e. per ordinari en accusativ) — Verb en causativ
Exemples:
गुरुणा रामो ग्रामं गम्यते = "Il maister manda Rama en il vitg"
Resultat: रामो ग्रामं गच्छति = "Rama va al vitg"
रामेण भृत्यः कटं कार्यते = "Rāma lascha al servus far ina stira"
Resultat: भृत्यः कटं करोति = "Il servus fa ina stira"
रामेण भृत्यो भारं हार्यते = "Rāma lascha al servus la carga"
Resultat: भृत्यो भारं हरति = "Il servus alpa la carga"
28.3. Furma dal stem dal present dal causativ (णि, णिच्, कारित)
Al stem dal causativ s'agglutineschan las desinenzas tematicas dal stem dal present
Existeschan differentas tipps da furmaziun:
Tip da furmaziun 1: (per la mai part) radis da nivel aut + -aya-
Exempels:
| Radis | Kausativ 3. sg. Indicativ preschent | Significaziun |
|---|---|---|
| विश् | वेशयति | er/sie/es lässt eintreten, führt hinein |
| लुभ् | लोभयति | begehren machen, begehrlich machen, verlocken |
| दृश् | दर्शयति | sehen machen = zeigen |
| वृत् | वर्तयति | sich drehen machen, wenden (transitiv), rollen (transitiv), ins Rollen bringen |
Tip da furmaziun 2: radis cun lungida + -aya-
Spess da radis che finiscon vocalicamain ed a radis, en las qualas suonda in sulet consonant final sin -a-.
Exempels:
| Radis | Kausativ 3. sg. Indicativ preschent | Significaziun |
|---|---|---|
| भू | भावयति (aus: bhau-aya-ti) | bewirken, dass jemand ni etwas wird, hervorbringen |
| इ | आययति (aus: ai-aya-ti) | bewirken, dass jemand geht |
| नी | नाययति (aus: nai-aya-ti) | führen lassen |
| कृ | कारयति (kār-aya-ti) | machen lassen |
| वच् | वाचयति (vāc-aya-ti) | sprechen lassen, sprechen machen, (einen Text sprechen machen =) laut lesen |
Tip da furmaziun 3: radis a bassissim nivell + -aya-
Vegnì.
Ezempli:
| Radis | Kausativ 3. sg. Indicativ preschent | Significaziun |
|---|---|---|
| दुष् | दूषयति (dūṣ-aya-ti) | (jemanden) verderben |
Tip da furmaziun 4: Radischa + -paya-
Radichas cun -ā ed autras radichas similas.
Exemplas:
| Radis | Kausativ 3. sg. Indicativ preschent | Significaziun |
|---|---|---|
| स्था | स्थापयति (sthā-paya-ti) | stehen machen, aufstellen |
| इ + अधि "studieren" | अध्यापयति (aus: adhi+ā-paya-ti) (zur Erklärung siehe Thumb-Hauschildt Bd. I,2 S. 341) | studieren lassen, unterrichten |
Furmaziuns irregularas:
I grammatichers nativs consideran las suandantas furmas sco causativa:
- han : Kaus. ghātayati¹ "far serrar, far morir"
- pā 2 "guardar": pālayati² "transpurtar, salvar, proteger"
Notas:
- ghātayati è en realitad in verbi derivà dal sustantiv ghāta m. "colp" (denominativum) ed è adoperà en plaz dal causativ da han.
- pālayati è in causativ real, ma per la radis pṛ 3 "transpurtar, salvar, proteger": pārayati (pār-aya-ti) » pālayati (en quaias partas da l'India correspunda al r in l, en autras partas al invers l in r).
28.4. Furma il passìv (यक्) al causativ
Il passiv dal causativ vegn format uschia:
Stema causativa SENZA -aya- + suffiss passiv -ya-
Ezempels:
bhāvyate (bhāv-ya-te) "el/ella/El vegniva producì"
sthāpyate (sthāp-ya-te) "el/ella/El vegniva stabilì"
Mentre che il passiv da la radiz principala vegn per la mai part da la radiz cun la tonica bassia, po il passiv dal causativ per la mai part vegnir reconuschì dal fat che el vegn format da la radiz cun la tonica auta u allungada.
28.5. Furma dal futur (ऌट्, भविष्यन्ती f.) al causativ
Il futur dal causativ vegn format dal stam dal causativ, nàl da quai il -a- final dal sufix dal causativ:
-ay-iṣya-
Esempio:
budh Futur-Kausativ: bodhayiṣyati (bodh-ay-i-ṣya-ti): "el/ella/esso sveglierà"
28.6. Furma dal participi dal passì (क्त) al causativ
Stamma causativ cun -ay- (senza vocala finala a) + -i- + -ta
Ezempels:
gam — gamayati — gamita (gam-i-ta) "mandà" (PPP da la radis simpla: gata)
sthā — sthāpayati — sthāpita (sthāp-i-ta) "staziunà"
28.7. Furmaziun dal absolutiv (क्त्वा . ल्यप्) al causativ
L'absolutiv en -tvā vegnì dal stem da causativ en -ay- (senza a final):
Stamma causativ cun -ay- + -i- + -tvā
Esempel:
sthāpayitvā (sthā-pay-i-tvā) "dapò avair elavà"
L'absolutiv cun -ya apparà en il cas da verbs cun prefix en il stem da causativ SENZA -aya-
Ezempels:
prabudh — prabodhayati — prabodhya (pra-bodh-ya) "su che ha sveglià"
ānī — ānayati — ānāyya (ā-nāy-ya) "su che ha fatg vegnir, su che ha fatg transportar"
Ma sche la sillaba da la radich dal causativ cuntenta in curt -a- avant in singul consonant, alura vegn il -ya dal absolutiv attachà al stem dal causativ sin -ay- (senza il -a final)
Esempio:
āgam — āgamayati — āgamayya (ā-gamay-ya) "dapoi ch'ell ha lassà vegnì"
28.8. Furma l'infinitiv (तुमुन्) al causativ
L'infinitiv dal causativ vegn format dal stem dal causativ sin -ay- (senza la a finala):
Stema causativ cun -ay- + -i- + -tum
Esempio:
jan — janayati — janayitum (janay-i-tum) "per generare"
28.9. La 10. classa dal temp preschent (curādi = cur e.u.v.)
Al medem sglut scoi las radis dal 10. classa da prezens (ed ils auters tempus) furman prezens, senza esser causativa.
Ezemplas:
- Radich cun stadi da lungia + -aya- : कम् 10Ā कामयते "amar"
- Radich cun stadi auta + -aya- : cur 10U corayati "furtar"; Futur: corayiṣyate; Pass.: coryate
Las furmas dal causativ per verbs da la 10. classa da prezens èn identicas cun las furmas dal verb simpl. La decisiun sche in causativ è present è mo pussaivla dal significat u da la construcziun.
28.10. Glista da pleds
विद् 2P वेत्ति, विदन्ति: savair, cognoscher
Fut. vediṣyati
Pass. vidyate
Kaus. vedayati
PPP vidita
Inf. vediṣyum
davon: vidyā f., veda m.
विद् 6U विन्दति (!): chattar
Fut. vediṣyati / vetsyat
Pass. vidyate: ei dat, ei èn existent
Kaus. vedayati
PPP vinna / vitta
Inf. vediṣtum / vettum
i + adhi 2Ā adhīte, adhīyate: studiar, imparar a memoria
Kaus. adhyāpayati: far studiar, instruir
davon: adhyayana n.: studium (specialmain dal Veda); adhyāya m.: lecziun, chapitel (partida per imparar a memoria)
कम् 10Ā कामयते: amar
Fut. kāmayiṣyate / kamiṣyate
Pass. kāmyate
Kaus. kāmayati
PPP kānta (!)
Inf. kāmayitum / kamitum
Abb.: कृष्णो राधां कामयति
Pictura da राजा रवि वर्मा (1848 - 1906)
(Sursa d'imagines: Detagls)
चुर् 10 चोरयति: rubar
Fut. corayiṣyati
Pass. coryate
Kaus. corayati
PPP corita
Inf. coritum
Memorisai specialmain il significat dal causativ als suandantas verbs:
dṛś — darśayati: mussar
man — mānayati: estimar, onorar (probablamain è dentam in denominativ a māna "onur")
vac — vācayati: er: legir ad autgias (far dir in text)
vad — vādayati: er: far parlar in instrument musical = giugar in instrument musical
Abb.: वीणां वादयति
Vīṇā-Spielerin.
(Sursa d'imagines: Detagls)
भार m.: transport
Fig.: बाला भारं हरति
Femna porta il pes. A la regidun d'Ahmedabad.
(Sursa da l'imagina: Detagls)
भृत्य m.: subordinà, servitur
28.11. Exercizi
A) Formai il causativ per las suandantas formas verbalas e participialas e donai il significà:
1. Cun radisch auta:
- अर्हन्ति
- प्राप्य
- एषिष्यन्ति
- कुप्यति
- कर्क्ष्यति
- क्रुध्यन्ती
- चोर्यते
- गन्तुम्
- जातः
- देक्ष्यन्ति
- दोग्धि
- माद्यन्
- द्रक्ष्यति
- द्वेष्टि
- नर्तितुम्
- भोत्स्यन्ते
- मुञ्चन्ति
- पृच्छन्ति
- मुह्यति
- योत्स्यन्
- रक्ष्यते
- रोदिति
- लुब्धा
- प्रविश्य
- वर्तते
- सिक्त्वा
- स्रक्ष्यति
- लिम्पन्ति
- वृद्धाः
2. Cun radich cun stadi da distensiun:
- अत्ति
- अस्यन्ति
- एष्यति
- संस्कृतम्
- चरति
- तनोति
- खाद्यते
- धक्ष्यति
- उपानैष्यति
- पच्यते
- पतन्ति
- पत्स्यते
- भक्तः
- भवति
- मंस्यन्ते
- म्रियते
- इज्यते
- वक्ति
- प्रोद्य
- शृणोति
- सुन्वन्ति
- स्तौति
- विस्मृत्य
- उषितः
- वसिता
- अश्नुते
- आस्ते
- त्यक्ष्यता
- धृतेन
- म्रियन्ते
- यजतः
- उक्ते
- उद्यन्ते
- शक्नुवन्ति
- श्रोष्यन्तः
- सीदति
- सोढायाः
- हरन्ती
- ऊढया
3. Kausativ auf -पय
- स्थित्वा
4. Notar e midar specialmain las suentergidas da causativ
- दुष् — दूषयति
- पा 1 ("ber") — पाययति
- पा 2 ("proteger") — पालयति
- लभ् — लम्भयति
- हन् — घातयति
- जि — जापयति
- जीव् — जीवयति
B. Tradurretz las suventas sentenzas, resclivai ils cumponiments en Sanscrit e crea cun ils verbs simplifitgads sentenzas che expriman quai che succeda, sche quai ch'è exprimì dal causativ vegn realisà:
Ezempli: रामो दासं भारं हारयति » दासो भारं हरति
शत्रुजयाय क्षत्रियो ब्राह्मणेन हरिहरं याजयित्वारीन्योत्स्यते ॥१॥
गुरुर्बालान्वेदमध्याप्य गृहं गतः ॥२॥
गर्भगृहे देवीप्रतिमा दृश्यते ॥३॥
यजन्नग्निनान्नमादयति पानं च पाययति ॥४॥
पुत्रे जाते ब्राह्मणी दासं ब्राह्मणं गमयति । ब्राह्मणस्तं दासं गृहं प्रवेश्य पुत्रं पृच्छति । सुभगः पुत्र इति दासो वक्ति । तच्छ्रुत्वा ब्राह्मणो सुखतां गच्छति ॥५॥
स्तुवता नरेण देवा महाकवेः स्तोत्राणि श्राविताः ॥६॥
आर्ययोधैर्महायुद्धे ऽरयो मार्यन्ते ॥७॥
सत्क्षत्रिया ब्राह्मणेनेष्टदेवतापूजां कारयति । स ब्राह्मणः पूजां कृत्वा क्षत्रियाया धनमेषिष्यति ॥८॥
धनं जेतुं महाक्षत्रियो योधव्याघ्रैर्व्रतानि चारयिष्यति ॥९॥
पापान्मोक्षार्थेन सुगत आर्यजनानार्यसत्यानि बोधयति ॥१०॥
lekt2801: Edifiz da gestiun da l'Universitad da Jadavpur. [Sursa da l'imaginescha: Flickr da noii, 2008-12-19, CC BY-SA]
lekt2802: Templ ISKCON Bangalore. [Sursa da l'imaginescha: reflections da Ramki Flickr, 2008-12-19, CC BY-NC-ND]
lekt2803: Dama da la Vīṇā. [Sursa da l'imaginescha: Kelvin Kay / Wikipedia. Licenza GNU FD]
lekt2804: Kṛṣṇa e Rādhā. Quadern da Rāja Ravi Varmā. [Sursa da l'imaginescha: Wikipedia. Domini public]
lekt2805: Femna porta pes. A l'envirsada d'Ahmedabad. [Sursa da l'imaginescha: m-bot. Flickr, 2008-12-20. CC BY-SA]