Lesson 53

53.1. The Dual (द्विवचन n.) of Nouns

The Dual (द्विवचनम्) is used to denote "two":

अश्विनौ "the two Aśvin"

The use of the dual is obligatory where two things etc. are concerned:

हस्तौ "the hands (of an individual)"
पादौ "the feet (of a human, monkey or other biped)"

Sometimes the dual denotes one male and one female exemplar of the same class (species, genus):

पितरौ "father and mother = parents"

Words that mean "a pair" - e.g. युग n., द्वन्द्व n., द्वय n. - are always used in the singular, unless two or more pairs are meant:

बाहुद्वयम् "a pair of arms"

Fig.: मार्जारयुगम्
(Image source: Details)

Fig.: हस्तौ
(Image source: Details)

53.2. Dual Endings of Nouns

	Masculine/Feminine पुंस्/स्त्री	Neuter नपुंसक
प्रथमा, द्वितीया, आमन्त्रितम्	-au	-ī
तृतीया, चतुर्थी, पञ्चमी
षष्ठी, सप्तमी

For nouns with stem gradation, the Nom.Acc.Voc.Dual m.f. has the strong stem

53.3. The Dual of Consonant-Stemmed Stems

53.3.1. Stems without Stem Gradation

सत्यवाच् 3 "speaking the truth"

	Masculine/Feminine पुंस्/स्त्री	Neuter नपुंसक
प्रथमा, द्वितीया, आमन्त्रितम्	सत्यवाचौ	सत्यवाची
तृतीया, चतुर्थी, पञ्चमी
षष्ठी, सप्तमी

बलिन 3 "(especially) strong"

	Masculine पुंस्	Neuter नपुंसक
प्रथमा, द्वितीया, आमन्त्रितम्	बलिनौ	बलिनी
तृतीया, चतुर्थी, पञ्चमी
षष्ठी, सप्तमी

सुमनस् 3 "well-disposed"

	Masculine/Feminine पुंस्/स्त्री	Neuter नपुंसक
प्रथमा, द्वितीया, आमन्त्रितम्	सुमनसौ	सुमनसी
तृतीया, चतुर्थी, पञ्चमी
षष्ठी, सप्तमी

हविस् n. "sacrificial offering"

	Neuter नपुंसक
प्रथमा, द्वितीया, आमन्त्रितम्	हविषी
तृतीया, चतुर्थी, पञ्चमी	हविर्भ्याम्
षष्ठी, सप्तमी	हविषोस्

दीर्घायुस् 3 "long-lived"

	Masculine/Feminine पुंस्/स्त्री	Neuter नपुंसक
प्रथमा, द्वितीया, आमन्त्रितम्	दीर्घायुषौ	दीर्घायुषी
तृतीया, चतुर्थी, पञ्चमी
षष्ठी, सप्तमी

53.3.2. Stems with Stem Gradation

Present Participle Parasmaipada

भरन्त् 3 "bearing"

Masculine पुंस्	Neuter नपुंसक
प्रथमा, द्वितीया, आमन्त्रितम्	भरन्तौ	भरन्ती (!)

Fig.: भरन्तौ
(Image source: Details)

ददत् 3 "giving"

Masculine पुंस्	Neuter नपुंसक
प्रथमा, द्वितीया, आमन्त्रितम्	ददतौ	ददती

Stems in -mant/-vant

पशुमन्त् 3 "possessing cattle"

Masculine पुंस्	Neuter नपुंसक
प्रथमा, द्वितीया, आमन्त्रितम्	पशुमन्तौ	पशुमती

महान्त् 3 "great"

Masculine पुंस्	Neuter नपुंसक
प्रथमा, द्वितीया, आमन्त्रितम्	महान्तौ	महती

आत्मन् m.

Masculine पुंस्
प्रथमा, द्वितीया, आमन्त्रितम्	आत्मानौ
तृतीया, चतुर्थी, पञ्चमी	आत्मभ्याम्
षष्ठी, सप्तमी	आत्मनोस्

ब्रह्मन् n.

Neuter नपुंसक
प्रथमा, द्वितीया, आमन्त्रितम्	ब्रह्मणी
तृतीया, चतुर्थी, पञ्चमी	ब्रह्मभ्याम्
षष्ठी, सप्तमी	ब्रह्मणोस्

राजन् m. "king"

	Masculine पुंस्
प्रथमा, द्वितीया, आमन्त्रितम्	राजानौ
तृतीया, चतुर्थी, पञ्चमी	राजभ्याम्
षष्ठी, सप्तमी	राज्ञोस्

सीमन् f. "boundary"

	Feminine स्त्री
प्रथमा, द्वितीया, आमन्त्रितम्	सीमानौ
तृतीया, चतुर्थी, पञ्चमी	सीमभ्याम्
षष्ठी, सप्तमी	सीम्नोस्

नामन् n. "name"

	Neuter नपुंसक
प्रथमा, द्वितीया, आमन्त्रितम्	नाम्नी नामानी
तृतीया, चतुर्थी, पञ्चमी	नामभ्याम्
षष्ठी, सप्तमी	नाम्नोस्

53.4. The Dual of Vowel-Stems

Stems in -a

देव m. "god"
फल n. "fruit"

	Masculine पुंस्	Neuter नपुंसक
प्रथमा, द्वितीया, आमन्त्रितम्	देवौ	फले
तृतीया, चतुर्थी, पञ्चमी	देवाभ्याम्	फलाभ्याम्
षष्ठी, सप्तमी	देवयोस्	फलयोस्

Fig.: फले
(Image source: Details)

Stems in -i

अग्नि m. "fire"
वारि n. "water"
मति f. "thought"

	Masculine पुंस्	Feminine स्त्री	Neuter नपुंसक
प्रथमा, द्वितीया, आमन्त्रितम्	अग्नी	मती	वारिणी
तृतीया, चतुर्थी, पञ्चमी	अग्निभ्याम्	मतिभ्याम्	वारिभ्याम्
षष्ठी, सप्तमी	अग्न्योस्	मत्योस्	वारिणोस्

Stems ending in -u

शत्रु m.
धिनु f.
मधु n.

	Masculine पुंस्	Feminine स्त्री	Neuter नपुंसक
प्रथमा, द्वितीया, आमन्त्रितम्	शत्रू	धेनू	मधुनी
तृतीया, चतुर्थी, पञ्चमी	शत्रुभ्याम्	धेनुभ्याम्	मधुभ्याम्
षष्ठी, सप्तमी	शत्र्वोस्	धेन्वोस्	मधुनोस्

Fig.: धेनू
(Image source: Details)

Stems ending in -ā

कन्या f. "girl"

	Feminine स्त्री
प्रथमा, द्वितीया, आमन्त्रितम्	कन्ये
तृतीया, चतुर्थी, पञ्चमी	कन्याभ्याम्
षष्ठी, सप्तमी	कन्ययोस्

Polysyllabic stems ending in -ī

देवी f. "goddess"

	Feminine स्त्री
प्रथमा, द्वितीया, आमन्त्रितम्	देव्यौ
तृतीया, चतुर्थी, पञ्चमी	देवीभ्याम्
षष्ठी, सप्तमी	देव्योस्

Stems ending in -ṛ

दातृ 3 "giver"

	Masculine/Feminine पुंस्/स्त्री	Neuter नपुंसक
प्रथमा, द्वितीया, आमन्त्रितम्	दातारौ	दातृणी
तृतीया, चतुर्थी, पञ्चमी
षष्ठी, सप्तमी

पितृ m. "father"

	Masculine पुंस्
प्रथमा, द्वितीया, आमन्त्रितम्	पितरौ
तृतीया, चतुर्थी, पञ्चमी	पितृभ्याम्
षष्ठी, सप्तमी	पित्रोस्

53.5. Dualdvandva

Examples:

अर्थधर्मौ "Benefit (अर्थ) and Dharma"
युधिष्ठिरार्जुनौ "Yudhiṣṭhira and Arjuna"
सुखदुःखे (besides: सुखदुःखम्) "Happiness and Suffering"
शीतोष्णे "Cold and Heat"

When two kinship terms ending in -ṛ (or two substantives on -ṛ, which are designations for sacrifice priests) are composed into a Dvandva, the first member stands in the form of the Nominative Singular:

मातापितरौ "Mother and Father"

The same happens with such a kinship term in a Dvandva before -पुत्र :

पितापुत्रौ "Father and Son"

When the names of two deities, which are usually mentioned in sacrifices, form a Dvandva, the final vowel of the first member is usually lengthened:

मित्रावरुणौ "Mitra and Varuṇa"
अग्नीसोमौ "Agni and Soma"

This vowel lengthening also occurs in other Dvandvas.

Fig.: पितापुत्रौ
(Image source: Details)

53.6. The Dual of Pronouns

	तद्	एतद्	इदम्	यद्	किम्
Masculine
प्रथमा	तौ	एतौ	इमौ	यौ	कौ
द्वितीया	तौ	एतौ एनौ	इमौ एनौ	यौ	कौ
तृतीया, चतुर्थी, पञ्चमी	ताभ्याम्	एताभ्याम्	आभ्याम्	याभ्याम्	काभ्याम्
षष्ठी, सप्तमी	तयोस्	एतयोस् एनयोस्	अनयोस् एनयोस्	ययोस्	कयोस्
Neuter
प्रथमा	ते	एते	इमे	ये	के
द्वितीया	ते	एते एने	इमे एने	ये	के
Feminine
प्रथमा	ते	एते	इमे	ये	के
द्वितीया	ते	एते एने	इमे एने	ये	के

कतर 3 "which of both" and कतम 3 "which of several" are declined in all cases like यद्.

53.7. Pronominal Adjectives

The following pronominal adjectives are declined in all cases like यद्:

• अन्य 3 "another"

• अन्यतर 3 "one of two"

• इतर 3 "the other"

• सर्व 3 "each, all" is declined in all cases except the Nom.Akk.sg.n (सर्वम्) like यद्.

• उभय 3 "both" has no dual. In the singular and plural masculine and neuter, it is declined like सर्व. Feminine: उभयी (like देवी).

• उभ 3 "both" is used only in the dual and is declined like देव m., फल n. and देवता f. respectively.

The following pronominal adjectives are declined like सर्व. In the Abl.Lok.sg.m.n as well as in the Nom.pl., they can be declined according to the -a- or -ā-declension:

• अपर 3 "another"
• उत्तर 3 "the upper, northern, following"
• पर 3 "the following, later"
• पूर्व 3 "the preceding, eastern"
• स्व 3 "own (my, your, his ...)"

53.8. Irregular Comparison

A number of adjectives form the comparative or superlative with the following कृत् suffixes (!):

• Comparative: -īyas
• Superlative: -iṣṭha

While the तद्धित suffixes -तर and -तम attach to the masculine stem of the adjective, the suffixes -ईयस् and -इष्ठ are attached to the root from which the adjective is derived (if such a root exists!). The root vowel is guṇated.

Superlatives in -iṣṭha (Fem.: iṣṭhā) are declined like a- or ā-stems.

Declension of -īyas see below.

Examples:

Root	Adjective	Comparative	Superlative
क्षिप् 6P "to throw"	क्षिप्र 3 "fast, swift"	क्षेपीयस् 3 "faster" क्षिप्रतर 3	क्षेपिष्ठ 3 "fastest" क्षिप्रतम 3
स्था 1P "to stand"	स्थिर 3 "constant, firm"	स्थेयस् 3 "firmer" स्थिरतर 3	स्थेष्ठ 3 "firmest" स्थिरतम 3

Special rules for the attachment of these suffixes:

Rule 1: The final vowel of a multisyllabic masculine stem or the final vowel and the preceding vowel are dropped.

Examples:

Adjective	Comparative	Superlative
पाप 3 "evil"	पापीयस्	पापिष्ठ
महान्त् 3 "great, large"	महीयस्	महिष्ठ

Rule 2: Possessive suffixes (-mant, vant, -vin, -in etc.) are dropped. If the remaining part consists of only one syllable, it is not further changed; only sound changes caused by the connection with the possessive suffix are reversed. However, if the remainder consists of more than one syllable, Rule 1 applies.

Examples:

Adjective	Comparative	Superlative
धनवन्त् 3 "rich"	धनीयस्	धनिष्ठ
बलिन् 3 "(especially) strong"	बलीयस्	बलिष्ठ
वसुमन्त् "possessing goods"	वसीयस्	वसिष्ठ

Rule 3: -ra- is substituted for -ṛ-, when it is preceded by an initial vowel and followed by only a single consonant.

Example:

Adjective	Comparative	Superlative
पृथु 3 "broad"	प्रथीयस्	प्रथिष्ठ

List of the most frequent inflectional forms of this type for adjectives learned so far:

Adjective	Comparative	Superlative
अल्प 3 "small, little"	अल्पीयस्	अल्पिष्ठ
क्षिप्र 3 "fast" (from क्षिप्)	क्षेपीयस्	क्षेपिष्ठ
गुरु 3 "heavy" (from *गृ)	गरीयस्	गरिष्ठ
दीर्घ 3 "long" (from *दृघ्)	द्राघीयस्	द्राघिष्ठ
दूर 3 "distant" (from दु/दू)	दवीयस्	दविष्ठ
धनवन्त् 3 "rich"	धनीयस्	धनिष्ठ
पाप 3 "evil"	पापीयस्	पापिष्ठ
पृथु 3 "broad"	प्रथीयस्	प्रथीष्ठ
प्रिय 3 "dear"	प्रेयस्	प्रेष्ठ
बलिन् 3 "(especially) strong"	बलीयस्	बलिष्ठ
महान्त् 3 "large"	महीयस्	महिष्ठ
युवन् 3 "young"	यवीयस्	यविष्ठ
स्थिर 3 "firm" (from स्था)	स्थेयस्	स्थेष्ठ
ह्रस्व 3 "short"	ह्रसीयस्	ह्रसिष्ठ

Fig.: द्राघीयो लिङ्गम्
(Image source: Details)

Some inflectional forms of this type have no root-related base form at all; they are "defective". Therefore, the following paradigms must be memorized especially well:

(Adjective)	Comparative	Superlative
(अल्प 3 "small, little")	कनीयस् cf. कन्या f. "girl = the small one"	कनिष्ठ
(प्रशस्य 3 "praiseworthy, good")	श्रेयस् from श्री f. "splendor"	श्रेष्ठ
(प्रशस्य 3 "praiseworthy, good")	ज्यायस् also: "older" from ज्या f. "superiority"	ज्येष्ठ also: "oldest"
(बहु 3 "much")	भूयस्	भूयिष्ठ
(वृद्ध 3 "old")	वर्षीयस् from वर्ष n.m. "rainy season, year"	वर्षिष्ठ
(वृद्ध 3 "old")	ज्यायस् also: "better" from ज्या f. "superiority"	ज्येष्ठ also: "best"

53.9. Declension of Comparatives in -īyas

Comparatives in -īyas form the feminine in -īyasī (declension like देवी). The masculine and neuter are declined according to the following paradigm.

	एकवचनम्		द्विवचनम्		बहुवचनम्
	पुमान्	नपुंसकम्	पुमान्	नपुंसकम्	पुमान्	नपुंसकम्
प्रथमा	गरीयान्	गरीयस्	गरीयांसौ	गरीयसी	गरीयांसस्	गरीयांसि
द्वितीया	गरीयांसम्
तृतीया	गरीयसा		गरीयोभ्याम्
चतुर्थी
षष्ठी	गरीयसस्		गरीयसोस्
सप्तमी
आमन्त्रितम्	गरीयान्	गरीयस्	गरीयांसौ	गरीयसी	गरीयांसस्	गरीयांसि

53.10. Metrics (Study of Verse Meters)

Fig.: क्रिश्चियन-मोर्गन्स्टर्न्
(Image source: Details)

See also:

Payer, Alois (1944–): Introduction to the Exegesis of Sanskrit Texts : Script. -- Ch. 8: The Actual Exegesis, Part II: On Specific Questions of Synchronous Understanding. -- Appendix B: On the Metrics of Sanskrit Texts. -- URL: http://www.payer.de/exegese/exeg08b.htm

53.10.1. Significance of Determining the Meter

Određivanje metra važno je iz sljedećih razloga: (Kielhorn)

1. Estetski: Stihovni metar pridonosi, između ostalog, ljepoti izričaja. Određeni metri mogu služiti i za izražavanje posebnih ugođaja, ili su dodijeljeni određenim staležima (वर्ण). Različiti se metri različito recitiraju. :br Dobar dojam estetskog učinka može se steći npr. iz recitacije शिवताण्डवस्तोत्र (hvalospjev Šivinu plesu): http://de.youtube.com/watch?v=5KjfiJlkO58 (Kielhorn)
2. Tekstualno-kritički: Pogreške u stihovnom metru mogu ukazivati na to da tekst na određenom mjestu nije točno prenesen. Stihovni metar pomaže pri tekstualnim emendacijama. (Kielhorn)
3. Kronološki: Određeni su metri tijekom povijesti doživjeli specifične promjene. To može pomoći pri približnom datiranju teksta. Vidi ovdje Hermann Oldenberg (1854–1920): Zur Geschichte der Triṣṭhubh; isti autor: Zur Geschichte des Śloka (Kielhorn).

Fig.: हर्मन्-ओल्डन्बेर्ग्
(Image source: Details)

53.10.2. Types of Meters

The Indians distinguish:

• वृत्त n.: Meters in which the number of syllables (अक्षर) is fixed
• जाति f.: Meters in which the sum of metrical units (मात्रा) (morae) is fixed (see below for these)

Kod metara kod kojih je broj slogova određen (वृत्त) može se najprije razlikovati: (Kielhorn)

• Metri kod kojih je broj slogova određen, ali je dužina tih slogova samo djelomično određena (Kielhorn)
• Metri kod kojih je određen i broj slogova i njihova dužina (Kielhorn)

53.10.3. Metrička dužina slogova (Kielhorn)

Mnemotehnički stih (Kielhorn)

सानुस्वारश्च दीर्घश्च विसर्गी च गुरुर्भवेत् । वर्णः संयोगपूर्वश्च तथा पादान्तगो ऽपि वा ॥

"Slog je težak (dug): (Kielhorn)

• ako njegov samoglasnik ima anusvāru,
• ako je dug,
• ako ima visargu,
• također ako stoji ispred suglasničkog skupa,
• te ako se slog nalazi na kraju četvrtine stiha (pāda)." (Kielhorn)

Slog je: (Kielhorn)

• ili लघु = lagan (kratak)
• ili गुरु = težak (dug)

लघु = lagan je slog ako: (Kielhorn)

• je njegov samoglasnik kratak i iza tog samoglasnika
• ne slijedi anusvāra,
• ne slijedi visarga,
• ne slijede dva suglasnika. (Kielhorn)

Kratki samoglasnici su a, i, u, ṛ, ḷ. (Kielhorn)

Svi ostali slogovi su गुरु = teški. Posljednji slog četvrtine stiha (पाद) uvijek se smatra kao गुरु. (Kielhorn)

U metričkoj analizi označava: (Kielhorn)

• ◡ = ल = लघु
• — = ग = गुरु
• × = लघु ili गुरु
• / = cezura (rastavljanje riječi) (Kielhorn)

Example: भगवद्गीता १,१:

धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे समवेता युयुत्सवः । मामकाः पाण्डवाश्चैव किम् अकुर्वत संजय ॥१॥

Raspodjela लघु i गुरु: (Kielhorn)

— — — — ◡ — — — ◡ ◡ — — ◡ — ◡ —

— ◡ — —   ◡ — — —  ◡ ◡ — ◡   ◡ — ◡ —

53.10.4. The epic Śloka (श्लोक m.)

Mnemonic verse:

श्लोके षष्ठं गुरु ज्ञेयं सर्वत्र लघु पञ्चमम् । द्विचतुष्पादयोर्ह्रस्वं सप्तमं दीर्घमन्ययोः ॥

"In the Śloka, the sixth syllable of a Pāda is heavy,
the fifth in all Pādas light.
The seventh syllable is short in the second and fourth Pāda, long in the other two."
The most important verse meter in the epics (महाभारत, रामायण) as well as countless other works is the Śloka ("call", "noise", "stanza" from श्रु "to hear").

The श्लोक is a double verse consisting of half-verses each with 16 syllables. Each half-verse again divides into two quarter-verses (पाद) each with 8 syllables. Each quarter-verse divides into two parts of 4 syllables each. The entire verse (पद्य n.) thus consists of four पाद (m. "foot, quarter"). The four पाद are numbered consecutively with a, b, c, (क्, ख्, ग्, घ्).

Structure of the Śloka:

Basic scheme (पथ्या):

a = c:

× × × ×   ◡ — — —

b = d:

× × × ×   ◡ — ◡ —

The second and third syllable of a पाद should not simultaneously be लघु. In b and d, syllables 2-4 may not be ¯ ˘ ¯.

Secondary schemes (विपुला) for a and c:

विपुला 1:

× × × —   ◡ ◡ ◡ —

विपुला 2:

× — ◡ —   — ◡ ◡ —

विपुला 3:

× — ◡ —   — / — — —

विपुला 4:

× × × ×   / — ◡ — —

In all Śloka forms, the main caesura is at the end of the 2nd पाद: there is either word-end or — in the case of long compounds — end of a compound component.

53.11. Übung

Odredite među svim dosad naučenim stihovima šloke. Izradite za njih pismeno metričku shemu. Ukažite na eventualne nepravilnosti odn. oblike vipule. (Kielhorn)

Finitum feliciter 1984-02-15
Editio interretialis feliciter finita 2009-01-19
Alois Maria Payer
श्रीगणेशाय नमः