Les 53

53.1. Die dual (द्विवचन n.) van selfstandige naamwoorde

Die dualis (द्विवचनम्) word gebruik om 'twee' aan te dui:

अश्विनौ 'die twee Aśvins'

Die gebruik van die dual is verpligtend wanneer daar na twee dinge, ensovoorts, verwys word:

हस्तौ "die hande (van 'n individu)"
पादौ "die voete (van 'n mens, aap of ander tweeben)"

Soms verwys die dualis na een manlike en een vroulike eksemplaar van dieselfde klas (spesie, genus):

पितरौ "vader en moeder = ouers"

Woorde wat 'n paar' beteken – bv. युग n., द्वन्द्व n., द्वय n. – word egter altyd in die enkelvoud gebruik, tensy daar twee of meer pare is:

बाहुद्वयम् "'n paar arms"

Fig.: मार्जारयुगम्
(Beeldbron: Besonderhede)

Fig.: हस्तौ
(Beeldbron: Besonderhede)

53.2. Dubbele eindes van selfstandige naamwoorde

	Manlik/Vroulik पुंस्/स्त्री	Neutraal नपुंसक
प्रथमा, द्वितीया, आमन्त्रितम्	-au	-ī
तृतीया, चतुर्थी, पञ्चमी
षष्ठी, सप्तमी

In die geval van selfstandige naamwoorde met stamgradering, het die nominatief-, akkusatief- en vokatief-duaal manlik-vroulik vorms die sterk stam

53.3. Dubbelstamme wat in 'n medeklinker eindig

53.3.1. Stamme sonder stamgradering

सत्यवाच् 3 'die waarheid spreek'

	Maskulinum/Femininum पुंस्/स्त्री	Neutrum नपुंसक
प्रथमा, द्वितीया, आमन्त्रितम्	सत्यवाचौ	सत्यवाची
तृतीया, चतुर्थी, पञ्चमी
षष्ठी, सप्तमी

बलिन 3 "(byzonder) sterk"

	Maskulinum पुंस्	Neutrum नपुंसक
प्रथमा, द्वितीया, आमन्त्रितम्	बलिनौ	बलिनी
तृतीया, चतुर्थी, पञ्चमी
षष्ठी, सप्तमी

सुमनस् 3 "gunstig gesind"

	Maskulinum/Femininum पुंस्/स्त्री	Neutrum नपुंसक
प्रथमा, द्वितीया, आमन्त्रितम्	सुमनसौ	सुमनसी
तृतीया, चतुर्थी, पञ्चमी
षष्ठी, सप्तमी

हविस् n. "offerande"

	Neutrum नपुंसक
प्रथमा, द्वितीया, आमन्त्रितम्	हविषी
तृतीया, चतुर्थी, पञ्चमी	हविर्भ्याम्
षष्ठी, सप्तमी	हविषोस्

दीर्घायुस् 3 "lewendig"

	Maskulinum/Femininum पुंस्/स्त्री	Neutrum नपुंसक
प्रथमा, द्वितीया, आमन्त्रितम्	दीर्घायुषौ	दीर्घायुषी
तृतीया, चतुर्थी, पञ्चमी
षष्ठी, सप्तमी

53.3.2. Stamme met stamafwisseling

Participium Praesens Parasmaipada

भरन्त् 3 "bearing"

Masculine पुंस्	Neuter नपुंसक
प्रथमा, द्वितीया, आमन्त्रितम्	भरन्तौ	भरन्ती (!)

Fig.: भरन्तौ
(Image source: Details)

ददत् 3 "giving"

Masculine पुंस्	Neuter नपुंसक
प्रथमा, द्वितीया, आमन्त्रितम्	ददतौ	ददती

Stems in -mant/-vant

पशुमन्त् 3 "possessing cattle"

Masculine पुंस्	Neuter नपुंसक
प्रथमा, द्वितीया, आमन्त्रितम्	पशुमन्तौ	पशुमती

महान्त् 3 "great"

Masculine पुंस्	Neuter नपुंसक
प्रथमा, द्वितीया, आमन्त्रितम्	महान्तौ	महती

आत्मन् m.

Masculine पुंस्
प्रथमा, द्वितीया, आमन्त्रितम्	आत्मानौ
तृतीया, चतुर्थी, पञ्चमी	आत्मभ्याम्
षष्ठी, सप्तमी	आत्मनोस्

ब्रह्मन् n.

Neuter नपुंसक
प्रथमा, द्वितीया, आमन्त्रितम्	ब्रह्मणी
तृतीया, चतुर्थी, पञ्चमी	ब्रह्मभ्याम्
षष्ठी, सप्तमी	ब्रह्मणोस्

राजन् m. "king"

	Masculine पुंस्
प्रथमा, द्वितीया, आमन्त्रितम्	राजानौ
तृतीया, चतुर्थी, पञ्चमी	राजभ्याम्
षष्ठी, सप्तमी	राज्ञोस्

सीमन् f. "boundary"

	Feminine स्त्री
प्रथमा, द्वितीया, आमन्त्रितम्	सीमानौ
तृतीया, चतुर्थी, पञ्चमी	सीमभ्याम्
षष्ठी, सप्तमी	सीम्नोस्

नामन् n. "name"

	Neuter नपुंसक
प्रथमा, द्वितीया, आमन्त्रितम्	नाम्नी नामानी
तृतीया, चतुर्थी, पञ्चमी	नामभ्याम्
षष्ठी, सप्तमी	नाम्नोस्

53.4. The dual of stems ending in a vowel

Stems on -a

देव m. "god"
फल n. "fruit"

	Masculine पुंस्	Neuter नपुंसक
प्रथमा, द्वितीया, आमन्त्रितम्	देवौ	फले
तृतीया, चतुर्थी, पञ्चमी	देवाभ्याम्	फलाभ्याम्
षष्ठी, सप्तमी	देवयोस्	फलयोस्

Fig.: फले
(Image source: Details)

Stems on -i

अग्नि m. "fire"
वारि n. "water"
मति f. "thought"

	Masculine पुंस्	Feminine स्त्री	Neuter नपुंसक
प्रथमा, द्वितीया, आमन्त्रितम्	अग्नी	मती	वारिणी
तृतीया, चतुर्थी, पञ्चमी	अग्निभ्याम्	मतिभ्याम्	वारिभ्याम्
षष्ठी, सप्तमी	अग्न्योस्	मत्योस्	वारिणोस्

Stamme op -u

शत्रु m.
धिनु f.
मधु n.

	Maskulinum पुंस्	Femininum स्त्री	Neutrum नपुंसक
प्रथमा, द्वितीया, आमन्त्रितम्	शत्रू	धेनू	मधुनी
तृतीया, चतुर्थी, पञ्चमी	शत्रुभ्याम्	धेनुभ्याम्	मधुभ्याम्
षष्ठी, सप्तमी	शत्र्वोस्	धेन्वोस्	मधुनोस्

Fig.: धेनू
(Beeldbron: Besonderhede)

Stamme op -ā

कन्या f. "dogter"

	Femininum स्त्री
प्रथमा, द्वितीया, आमन्त्रितम्	कन्ये
तृतीया, चतुर्थी, पञ्चमी	कन्याभ्याम्
षष्ठी, सप्तमी	कन्ययोस्

Meersillige stamme op -ī

देवी f. "godin"

	Femininum स्त्री
प्रथमा, द्वितीया, आमन्त्रितम्	देव्यौ
तृतीया, चतुर्थी, पञ्चमी	देवीभ्याम्
षष्ठी, सप्तमी	देव्योस्

Stamme op -ṛ

दातृ 3 "geeër"

	Maskulinum/Femininum पुंस्/स्त्री	Neutrum नपुंसक
प्रथमा, द्वितीया, आमन्त्रितम्	दातारौ	दातृणी
तृतीया, चतुर्थी, पञ्चमी
षष्ठी, सप्तमी

पितृ m. "vader"

	Maskulinum पुंस्
प्रथमा, द्वितीया, आमन्त्रितम्	पितरौ
तृतीया, चतुर्थी, पञ्चमी	पितृभ्याम्
षष्ठी, सप्तमी	पित्रोस्

53.5. Dualdvandva

Voorbeelde:

अर्थधर्मौ "Voordeel (अर्थ) en Dharma"
युधिष्ठिरार्जुनौ "Yudhiṣṭhira en Arjuna"
सुखदुःखे (langs: सुखदुःखम्) "Geluk en lyding"
शीतोष्णे "Koue en hitte"

Wanneer twee verwantskapsterme wat op -ṛ eindig (of twee selfstandige naamwoorde wat op -ṛ eindig, wat terme is vir offerpriesters) gekombineer word om 'n dvandva te vorm, is die eerste element in die nominatief enkelvoud:

मातापितरौ "Ma en pa"

Dieselfde geld vir so 'n verwantskapsterm in 'n Dvandva wat -पुत्र voorafgaan:

पितापुत्रौ "Vader en Seun"

Wanneer die name van twee godhede, wat gewoonlik tydens offers aangeroep word, 'n dvandva vorm, word die finale vokaal van die eerste element gewoonlik verleng:

मित्रावरुणौ "Mitra en Varuṇa"
अग्नीसोमौ "Agni en Soma"

Hierdie vokallengteverenging kom ook in ander dvandvas voor.

Fig.: पितापुत्रौ
(Beeldbron: Besonderhede)

53.6. Die dualevorm van voornaamwoorde

	तद्	एतद्	इदम्	यद्	किम्
Manlik
प्रथमा	तौ	एतौ	इमौ	यौ	कौ
द्वितीया	तौ	एतौ एनौ	इमौ एनौ	यौ	कौ
तृतीया, चतुर्थी, पञ्चमी	ताभ्याम्	एताभ्याम्	आभ्याम्	याभ्याम्	काभ्याम्
षष्ठी, सप्तमी	तयोस्	एतयोस् एनयोस्	अनयोस् एनयोस्	ययोस्	कयोस्
Kastreer
प्रथमा	ते	एते	इमे	ये	के
द्वितीया	ते	एते एने	इमे एने	ये	के
Vroulik
प्रथमा	ते	एते	इमे	ये	के
द्वितीया	ते	एते एने	इमे एने	ये	के

कतर 3 "welke van die twee" en कतम 3 "watter van verskeie" word in alle gevalle soos यद् gehell.

53.7. Voornaamwoordelike byvoeglike name

Die volgende voornaamwoordelike byvoeglike name word in alle gevalle soos यद् gehell:

• अन्य 3 "'n ander"

• अन्यतर 3 "een van twee"

• इतर 3 "die ander"

• सर्व 3 "iedereen, almal" word in alle gevalle behalwe die nominatief en akkusatief enkelvoud onbesield (सर्वम्) soos यद् gevalle.

• उभय 3 "albei" het geen dualevorm nie. In die manlike en onbepaalde enkelvoud en meervoud word dit gehell soos सर्व. Femininum: उभयी (soos in देवी).

• उभ 3 'albei' word slegs in die dualis gebruik en word gehell as देव m., फल n. of देवता f. onderskeidelik.

Die volgende voornaamwoordelike byvoeglike name word op dieselfde wyse as सर्व gehell. In die ablatief-lokatief enkelvoud manlik en onbepaald, sowel as in die nominatief meervoud, kan hulle volgens die -a- of -ā- fleksie gehell word:

• अपर 3 "'n ander"
• उत्तर 3 "die boonste, noordelike, daaropvolgende"
• पर 3 "die volgende, latere"
• पूर्व 3 "die vorige, oostelike"
• स्व 3 "eie (my, jou, sy/haar, ens.)"

53.8. Onreëlmatige grade van vergelyking

'n Aantal byvoeglike name vorm die vergelykings- en superlatiewe vorme met die volgende कृत् agtervoegsels (!):

• Vergelykingsgraad: -īyas
• Superlatief: -iṣṭha

Terwyl die तद्धितvoegsels -तर en -तम word aan die manlike stam van die byvoeglike naamwoord geheg, die voegsels -ईयस् en -इष्ठ word aan die wortel geheg waaruit die byvoeglike naamwoord afgelei is (mits so 'n wortel bestaan!). Die wortelvokaal is van hoë graad.

Superlatiewe wat op -iṣṭha eindig (feminin: iṣṭhā) word op dieselfde wyse geflekteer as a- of ā-stamme.
Vir die verbuiging van -īyas, sien hieronder.

Voorbeelde:

Woorwortel	Byvoeglike naamwoord	Vergelykende trap	Oortreffende trap
क्षिप् 6P 'gooi'	क्षिप्र 3 'snel'	क्षेपीयस् 3 "vinniger" क्षिप्रतर 3	क्षेपिष्ठ 3 "snelste" क्षिप्रतम 3
स्था 1P "om te staan"	स्थिर 3 "standvastig, ferm"	स्थेयस् 3 "steviger" स्थिरतर 3	स्थेष्ठ 3 "stewigste" स्थिरतम 3

Spesiale reëls vir die toevoeging van hierdie agtervoegsels:

Reël 1: Die finale vokaal van 'n meersilabige manlike stam, of die finale vokaal en die voorafgaande vokaal, word weggelaat.

Voorbeelde:

Byvoeglike naamwoord	Vergelykende trap	Oortreffende trap
पाप 3 "sleg"	पापीयस्	पापिष्ठ
महान्त् 3 "groot"	महीयस्	महिष्ठ

Reël 2: **Besittende agtervoegsels (-mant, vant, -vin, -in, ens.) word weggelaat. As die oorblywende deel slegs uit een lettergreep bestaan, word dit onveranderd gelaat; slegs klankveranderings wat deur die kombinasie met die besittingsagtervoegsel veroorsaak is, word omgekeer. As die oorblyfsel egter uit meer as een lettergreep bestaan, geld Reël 1.

Voorbeelde:

Byvoeglike naamwoord	Vergelykende trap	Oortreffende trap
धनवन्त् 3 "ryk"	धनीयस्	धनिष्ठ
बलिन् 3 '(veral) sterk'	बलीयस्	बलिष्ठ
वसुमन्त् "Besit eiendom"	वसीयस्	वसिष्ठ

Reël 3: -ra- word gebruik as substitusie vir -ṛ-, wanneer dit deur 'n aanvangsvokaal voorafgegaan word en slegs een konsonant daarop volg.

Voorbeeld:

Byvoeglike Naamwoord	Komparatief	Superlatief
पृथु 3 "wyd"	प्रथीयस्	प्रथिष्ठ

Lys van die algemeenste vergrotingsvorms van hierdie soort vir tot dusver geleerde byvoeglike naamwoorde:

Byvoeglike Naamwoord	Komparatief	Superlatief
अल्प 3 "klein, min"	अल्पीयस्	अल्पिष्ठ
क्षिप्र 3 "vinnig" (vir क्षिप्)	क्षेपीयस्	क्षेपिष्ठ
गुरु 3 "swaar" (vir *गृ)	गरीयस्	गरिष्ठ
दीर्घ 3 "lank" (vir *दृघ्)	द्राघीयस्	द्राघिष्ठ
दूर 3 "ver" (vir दु/दू)	दवीयस्	दविष्ठ
धनवन्त् 3 "ryk"	धनीयस्	धनिष्ठ
पाप 3 "sleg"	पापीयस्	पापिष्ठ
पृथु 3 "wyd"	प्रथीयस्	प्रथीष्ठ
प्रिय 3 "lief"	प्रेयस्	प्रेष्ठ
बलिन् 3 "(veral) sterk"	बलीयस्	बलिष्ठ
महान्त् 3 "groot"	महीयस्	महिष्ठ
युवन् 3 "jong"	यवीयस्	यविष्ठ
स्थिर 3 "vas" (vir स्था)	स्थेयस्	स्थेष्ठ
ह्रस्व 3 "kort"	ह्रसीयस्	ह्रसिष्ठ

Afbeelding: द्राघीयो लिङ्गम्
(Beeldbron: Besonderhede)

Sommige vergrotingsvorms van hierdie soort het geen stamverwante grondbegrip nie; hulle is "defektief". Daarom moet die volgende reekse veral onthou word:

(Byvoeglike Naamwoord)	Komparatief	Superlatief
(अल्प 3 "klein, min")	कनीयस् vergelyk कन्या v. "meisie = die klein een"	कनिष्ठ
(प्रशस्य 3 "lofwaardig, goed")	श्रेयस् vir श्री v. "glans"	श्रेष्ठ
(प्रशस्य 3 "lofwaardig, goed")	ज्यायस् ook: "ouer" vir ज्या v. "oormag"	ज्येष्ठ ook: "mees ouer"
(बहु 3 "veel")	भूयस्	भूयिष्ठ
(वृद्ध 3 "oud")	वर्षीयस् vir वर्ष n.m. "reëntyd, jaar"	वर्षिष्ठ
(वृद्ध 3 "oud")	ज्यायस् ook: "beter" vir ज्या v. "oormag"	ज्येष्ठ ook: "beste"

53.9. Deklinasie van die Komparatiewe op -īyas

Komparatiewe op -īyas vorm die vroulike geslag op -īyasī (deklinasie soos देवी). Die manlike en neutrale geslag word volgens die volgende paradigma gedeclineer.

	एकवचनम्		द्विवचनम्		बहुवचनम्
	पुमान्	नपुंसकम्	पुमान्	नपुंसकम्	पुमान्	नपुंसकम्
प्रथमा	गरीयान्	गरीयस्	गरीयांसौ	गरीयसी	गरीयांसस्	गरीयांसि
द्वितीया	गरीयांसम्
तृतीया	गरीयसा		गरीयोभ्याम्
चतुर्थी
षष्ठी	गरीयसस्		गरीयसोस्
सप्तमी
आमन्त्रितम्	गरीयान्	गरीयस्	गरीयांसौ	गरीयसी	गरीयांसस्	गरीयांसि

53.10. Metrika (Die leer van versmaten)

Afbeelding: क्रिश्चियन-मोर्गन्स्टर्न्
(Beeldbron: Details)

Sien ook:

Payer, Alois (1944–): Inleiding tot die eksegese van Sanskrittekste : Skrips. -- Hoofstuk 8: Die ware eksegese, Deel II: Tot enkele vraestellings van simultaniese begrip. -- Aanhangsel B: Oor die metrika van Sanskrittekste. -- URL: http://www.payer.de/exegese/exeg08b.htm

53.10.1. Betekenis van die bepaling van die metrum

Die bepaling van die metrum is om die volgende redes belangrik:

1. Estetika: metrum is een van die faktore wat bydra tot die skoonheid van 'n stelling. Sekere metrums kan ook dien om bepaalde gemoedstoestande uit te druk, of hulle kan geassosieer word met spesifieke sosiale klasse (वर्ण). Die verskillende metrumme word op verskillende maniere gereciteer. :br 'n Goeie indruk van die estetiese effek word byvoorbeeld gegee deur die recitasie van die शिवताण्डवस्तोत्र (In lof van Śiva se dans): http://de.youtube.com/watch?v=5KjfiJlkO58
2. Tekskritiek: Foute in die metrum kan aandui dat die teks in 'n bepaalde gedeelte nie korrek oorgedra is nie. Die metrum help om tekskundige korreksies aan te bring.
3. Kronologies: sekere meter het oor die loop van die geskiedenis spesifieke veranderinge ondergaan. Dit kan help om 'n teks ongeveer te dateer. Sien Oldenberg, Hermann (1854–1920): Oor die geskiedenis van die Triṣṭhubh; dieselfde: Oor die geskiedenis van die Śloka. -- Albei herdruk in: :br Oldenberg, Hermann (1854–1920): Minor Writings / Hermann Oldenberg. Redigering deur Klaus L. Janert. -- Wiesbaden: Steiner. -- 3 vols. -- (Glasenapp-stigting; ...). -- Vol. 2. -- 1967. -- bl. 1188–1255.

Fig.: हर्मन्-ओल्डन्बेर्ग्
(Beeldbron: Besonderhede)

53.10.2. Tipes meter

Die Indiërs onderskei tussen:

• वृत्त n.: meter waarin die aantal lettergrepe (अक्षर) vas is

• जाति v.: metrie waarin die som van die metriese eenhede van lengte (मात्रा) (morae) vas is (meer hieroor later)
  In die geval van meter waar die aantal lettergrepe vas is (वृत्त), kan 'n verdere onderskeid gemaak word:

• Meter waarin die aantal lettergrepe vas is, maar die hoeveelheid van hierdie lettergrepe is slegs gedeeltelik vas

• Meter waarin beide die aantal lettergrepe en hul hoeveelheid vas is

53.10.3. Die metriese hoeveelheid van lettergrepe

Mnemotegniese vers

सानुस्वारश्च दीर्घश्च विसर्गी च गुरुर्भवेत् । वर्णः संयोगपूर्वश्च तथा पादान्तगो ऽपि वा ॥

"'n Silabe is lank,

• as sy vokaal 'n anusvāra het,
• is lank,
• het 'n visarga,
• net so as dit 'n medeklinkerkluster voorafgaan,
• en ook as die lettergreep aan die einde van 'n kwartreël (pāda) voorkom."

'n lettergreep is

• óf लघु = lig
• óf गुरु = swaar

'n lettergreep is लघु = lig as

• sy vokaal is kort en word nie gevolg deur
• kein Anusvāra,
• word nie gevolg deur 'n visarga nie,
• en ook nie deur twee medeklinkers nie.

Kort vokale is a, i, u, ṛ, ḷ

Alle ander lettergrepe is गुरु = swaar. Die finale lettergreep van 'n verskwart (पाद) word altyd as गुरु beskou.

In metriese ontleding beteken dit:

• ◡ = ल = लघु
• — = ग = गुरु
• × = लघु of गुरु
• / = caesura (woorddeling)

Voorbeeld: भगवद्गीता १,१:

धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे समवेता युयुत्सवः । मामकाः पाण्डवाश्चैव किम् अकुर्वत संजय ॥१॥

Verdeling van लघु en गुरु:

— — — —  ◡ — — —  ◡ ◡ — —  ◡ — ◡ —

— ◡ — —  ◡ — — —  ◡ ◡ — ◡   ◡ — ◡ —

53.10.4. Die epiese śloka (श्लोक m.)

Mnemoniëvers:

श्लोके षष्ठं गुरु ज्ञेयं सर्वत्र लघु पञ्चमम् । द्विचतुष्पादयोर्ह्रस्वं सप्तमं दीर्घमन्ययोः ॥

"In die śloka is die sesde lettergreep van 'n pāda swaar,
die vyfde in alle pādas is lig;
die sewende lettergreep is kort in die tweede en vierde pādas, en lank in die ander twee."
Die belangrikste versmaat in die eposse (महाभारत, रामायण) is die śloka ("roep", "klank", "strofe", van श्रु "om te hoor").

Die श्लोक is 'n dubbelvers wat uit halwe verse bestaan, elk met 16 lettergrepe. Elke halwe vers is op sy beurt in twee kwartverse (पाद) verdeel, elk met 8 lettergrepe. Elke kwartvers is in twee dele verdeel, elk met 4 lettergrepe. Die hele vers (पद्य n.) bestaan dus uit vier पाद (m. 'voet, kwart'). Die vier पाद word getel as a, b, c, (क्, ख्, ग्, घ्).

Struktuur van die śloka:

Basiese struktuur (पथ्या):

a = c:

× × × × ◡ — — —

b = d:

× × × × ◡ — ◡ —

Die tweede en derde lettergrepe van 'n पाद mag nie albei लघु wees nie. In b en d mag sillabes 2–4 nie ¯ ˘ ¯ wees nie.

Sub-skemas (विपुला) vir a en c:

विपुला 1:

× × × — ◡ ◡ ◡ —

विपुला 2:

× — ◡ — — ◡ ◡ —

विपुला 3:

× — ◡ — — / — — —

विपुला 4:

× × × × / — ◡ — —

In alle vorme van die śloka val die hoofkeisersnit aan die einde van die tweede पाद: dit is óf die einde van 'n woord óf – in die geval van lang samestelde woorde – die einde van 'n bestanddeel van die samestelling.

53.11. Oefening

Identifiseer die ślokas onder al die verse wat tot dusver geleer is. Skryf die metriese skema vir hierdie uit. Wys enige onreëlmatighede of Vipulā-vorme aan.

Suksesvol voltooi op 15 Februarie 1984
Aanlynuitgawe suksesvol voltooi op 19 Januarie 2009
Alois Maria Payer
श्रीगणेशाय नमः