Lektion 53

53.1. Den dual (द्विवचन n.) af navneord

Den dual (द्विवचनम्) bruges til at betegne "to":

अश्विनौ "de to Aśvin"

Brugen af dual er obligatorisk, hvor der er tale om to ting osv.:

हस्तौ "hænderne (på et individ)"
पादौ "fødderne (på et menneske, en abe eller andet todelt dyr)"

Nogle gange betegner dual et hankønnet og et hunkønnet eksemplar af samme klasse (art, slægt):

पितरौ "far og mor = forældre"

Ord, der betyder "et par" - f.eks. युग n., द्वन्द्व n., द्वय n. - bruges dog altid i ental, medmindre det drejer sig om to eller flere par:

बाहुद्वयम् "et par arme"

Fig.: मार्जारयुगम्
(Billedkilde: Details)

Fig.: हस्तौ
(Billedkilde: Details)

53.2. Dualendelser for navneord

	Maskulinum/Femininum पुंस्/स्त्री	Neutrum नपुंसक
प्रथमा, द्वितीया, आमन्त्रितम्	-au	-ī
तृतीया, चतुर्थी, पञ्चमी
षष्ठी, सप्तमी

For navneord med stamvokalskift har nom./akk./voc. dual i hankøn og hunkøn den stærke stamform

53.3. Dual for konsonantisk afsluttende stammer

53.3.1. Stammer uden stamvokalskift

सत्यवाच् 3 "sandhed talende"

	Maskulinum/Femininum पुंस्/स्त्री	Neutrum नपुंसक
प्रथमा, द्वितीया, आमन्त्रितम्	सत्यवाचौ	सत्यवाची
तृतीया, चतुर्थी, पञ्चमी
षष्ठी, सप्तमी

बलिन 3 "(særlig) stærk"

	Maskulinum पुंस्	Neutrum नपुंसक
प्रथमा, द्वितीया, आमन्त्रितम्	बलिनौ	बलिनी
तृतीया, चतुर्थी, पञ्चमी
षष्ठी, सप्तमी

सुमनस् 3 "velvillig"

	Maskulinum/Femininum पुंस्/स्त्री	Neutrum नपुंसक
प्रथमा, द्वितीया, आमन्त्रितम्	सुमनसौ	सुमनसी
तृतीया, चतुर्थी, पञ्चमी
षष्ठी, सप्तमी

हविस् n. "offer"

	Neutrum नपुंसक
प्रथमा, द्वितीया, आमन्त्रितम्	हविषी
तृतीया, चतुर्थी, पञ्चमी	हविर्भ्याम्
षष्ठी, सप्तमी	हविषोस्

दीर्घायुस् 3 "langlevende"

	Maskulinum/Femininum पुंस्/स्त्री	Neutrum नपुंसक
प्रथमा, द्वितीया, आमन्त्रितम्	दीर्घायुषौ	दीर्घायुषी
तृतीया, चतुर्थी, पञ्चमी
षष्ठी, सप्तमी

53.3.2. Stammer med stammeafstämning

Participium Præsens Parasmaipada

ददत् 3 "gebend"

	Maskulininum पुंस्	Neutrum नपुंसक
प्रथमा, द्वितीया, आमन्त्रितम्	ददतौ	ददती
तृतीया, चतुर्थी, पञ्चमी
षष्ठी, सप्तमी

Stammer på -mant/-vant

पशुमन्त् 3 "Vieh besitzend"

	Maskulininum पुंस्	Neutrum नपुंसक
प्रथमा, द्वितीया, आमन्त्रितम्	पशुमन्तौ	पशुमती
तृतीया, चतुर्थी, पञ्चमी
षष्ठी, सप्तमी

महान्त् 3 "gross"

	Maskulininum पुंस्	Neutrum नपुंसक
प्रथमा, द्वितीया, आमन्त्रितम्	महान्तौ	महती
तृतीया, चतुर्थी, पञ्चमी
षष्ठी, सप्तमी

आत्मन् m.

	Maskulininum पुंस्
प्रथमा, द्वितीया, आमन्त्रितम्	आत्मानौ
तृतीया, चतुर्थी, पञ्चमी	आत्मभ्याम्
षष्ठी, सप्तमी	आत्मनोस्

ब्रह्मन् n.

	Neutrum नपुंसक
प्रथमा, द्वितीया, आमन्त्रितम्	ब्रह्मणी
तृतीया, चतुर्थी, पञ्चमी	ब्रह्मभ्याम्
षष्ठी, सप्तमी	ब्रह्मणोस्

राजन् m. "konge"

	Maskulininum पुंस्
प्रथमा, द्वितीया, आमन्त्रितम्	राजानौ
तृतीया, चतुर्थी, पञ्चमी	राजभ्याम्
षष्ठी, सप्तमी	राज्ञोस्

सीमन् f. "grænse"

	Femininum स्त्री
प्रथमा, द्वितीया, आमन्त्रितम्	सीमानौ
तृतीया, चतुर्थी, पञ्चमी	सीमभ्याम्
षष्ठी, सप्तमी	सीम्नोस्

नामन् n. "navn"

	Neutrum नपुंसक
प्रथमा, द्वितीया, आमन्त्रितम्	नाम्नी नामानी
तृतीया, चतुर्थी, पञ्चमी	नामभ्याम्
षष्ठी, सप्तमी	नाम्नोस्

53.4. Den duale af vokalisk endende stammer

Stammer på -a

देव m. "gud"
फल n. "frugt"

	Maskulininum पुंस्	Neutrum नपुंसक
प्रथमा, द्वितीया, आमन्त्रितम्	देवौ	फले
तृतीया, चतुर्थी, पञ्चमी	देवाभ्याम्	फलाभ्याम्
षष्ठी, सप्तमी	देवयोस्	फलयोस्

Fig.: फले
(Billedkilde: Detaljer)

Stammer på -i

अग्नि m. "ild"
वारि n. "vand"
मति f. "tanke"

	Maskulininum पुंस्	Femininum स्त्री	Neutrum नपुंसक
प्रथमा, द्वितीया, आमन्त्रितम्	अग्नी	मती	वारिणी
तृतीया, चतुर्थी, पञ्चमी	अग्निभ्याम्	मतिभ्याम्	वारिभ्याम्
षष्ठी, सप्तमी	अग्न्योस्	मत्योस्	वारिणोस्

Stammer på -u

शत्रु m.
धिनु f.
मधु n.

	Maskulininum पुंस्	Femininum स्त्री	Neutrum नपुंसक
प्रथमा, द्वितीया, आमन्त्रितम्	शत्रू	धेनू	मधुनी
तृतीया, चतुर्थी, पञ्चमी	शत्रुभ्याम्	धेनुभ्याम्	मधुभ्याम्
षष्ठी, सप्तमी	शत्र्वोस्	धेन्वोस्	मधुनोस्

Stammer på -u

शत्रु m.
धिनु f.
मधु n.

	Maskulinum पुंस्	Femininum स्त्री	Neutrum नपुंसक
प्रथमा, द्वितीया, आमन्त्रितम्	शत्रू	धेनू	मधुनी
तृतीया, चतुर्थी, पञ्चमी	शत्रुभ्याम्	धेनुभ्याम्	मधुभ्याम्
षष्ठी, सप्तमी	शत्र्वोस्	धेन्वोस्	मधुनोस्

Fig.: धेनू
(Billedkilde: Details)

Stammer på -ā

कन्या f. "Pige"

	Femininum स्त्री
प्रथमा, द्वितीया, आमन्त्रितम्	कन्ये
तृतीया, चतुर्थी, पञ्चमी	कन्याभ्याम्
षष्ठी, सप्तमी	कन्ययोस्

Flerstavede stammer på -ī

देवी f. "Gudinde"

	Femininum स्त्री
प्रथमा, द्वितीया, आमन्त्रितम्	देव्यौ
तृतीया, चतुर्थी, पञ्चमी	देवीभ्याम्
षष्ठी, सप्तमी	देव्योस्

Stammer på -ṛ

दातृ 3 "Giver"

	Maskulinum/Femininum पुंस्/स्त्री	Neutrum नपुंसक
प्रथमा, द्वितीया, आमन्त्रितम्	दातारौ	दातृणी
तृतीया, चतुर्थी, पञ्चमी
षष्ठी, सप्तमी

पितृ m. "Far"

	Maskulinum पुंस्
प्रथमा, द्वितीया, आमन्त्रितम्	पितरौ
तृतीया, चतुर्थी, पञ्चमी	पितृभ्याम्
षष्ठी, सप्तमी	पित्रोस्

53.5. Dualdvandva

Eksempler:

अर्थधर्मौ "Gavn (अर्थ) og dharma"
युधिष्ठिरार्जुनौ "Yudhiṣṭhira og Arjuna"
सुखदुःखे (sammen med: सुखदुःखम्) "Lykke og ulykke"
शीतोष्णे "Kulde og varme"

Når to slægtskabsord på -ṛ (eller to substantiver på -ṛ, der betegner offerpræster) sammensættes til et dvandva, står det første led i nominativ singular:

मातापितरौ "Mor og far"

Det samme sker med et sådant slægtskabsord i et dvandva foran -पुत्र :

पितापुत्रौ "Far og søn"

Hvis navnene på to guder, der normalt nævnes ved ofringer, danner et dvandva, forlænges den udløbende vokal i det første led normalt:

मित्रावरुणौ "Mitra og Varuṇa"
अग्नीसोमौ "Agni og Soma"

Også ved andre dvandva forekommer denne vokalforlængelse.

Fig.: पितापुत्रौ
(Billedkilde: Details)

53.6. Dualformen af pronominer

	तद्	एतद्	इदम्	यद्	किम्
Maskulinum
प्रथमा	तौ	एतौ	इमौ	यौ	कौ
द्वितीया	तौ	एतौ एनौ	इमौ एनौ	यौ	कौ
तृतीया, चतुर्थी, पञ्चमी	ताभ्याम्	एताभ्याम्	आभ्याम्	याभ्याम्	काभ्याम्
षष्ठी, सप्तमी	तयोस्	एतयोस् एनयोस्	अनयोस् एनयोस्	ययोस्	कयोस्
Neutrum
प्रथमा	ते	एते	इमे	ये	के
द्वितीया	ते	एते एने	इमे एने	ये	के
Femininum
प्रथमा	ते	एते	इमे	ये	के
द्वितीया	ते	एते एने	इमे एने	ये	के

कतर 3 "hvilken af de to" og कतम 3 "hvilken af flere" bøjnes i alle kasus som यद्.

53.7. Pronominaladjektiver

Følgende pronominaladjektiver bøjnes i alle kasus som यद्:

• अन्य 3 "en anden"

• अन्यतर 3 "en af to"

• इतर 3 "den anden"

• सर्व 3 "hver, alle" bøjnes i alle kasus undtagen Nom.Akk.sg.n (सर्वम्) som यद्.

• उभय 3 "begge" har intet dual. I singular og plural mask. og neutr. bøjnes det som सर्व. Femininum: उभयी (som देवी).

• उभ 3 "begge" bruges kun i dual og bøjnes som देव m., फल n. hhv. देवता f.

Følgende pronominaladjektiver bøjnes som सर्व. I Abl.Lok.sg.m.n samt i Nom.pl. kan de bøjnes efter -a- hhv. -ā-deklinationen:

• अपर 3 "en anden"
• उत्तर 3 "den øverste, nordlige, efterfølgende"
• पर 3 "den følgende, senere"
• पूर्व 3 "den forudgående, østlige"
• स्व 3 "egen (min, din, hans ...)"

53.8. Uregelmæssig gradbøjning

Et antal adjektiver danner komparativ og superlativ med følgende कृत्-suffixer (!):

• Komparativ: -īyas
• Superlativ: -iṣṭha

Medens तद्धित-suffixerne -तर og -तम tilføjes adjektivets maskulinumstamme, tilføjes suffixerne -ईयस् og -इष्ठ til roden, hvorfra adjektivet er afledt (hvis en sådan rod findes!). Rodvokalen er højgrad.

Superlativer på -iṣṭha (Fem.: iṣṭhā) bøjnes som a- hhv. ā-stammer.

Deklination af -īyas se nedenfor.

Eksempler:

Rod	Adjektiv	Komparativ	Superlativ
क्षिप् 6P "kaste"	क्षिप्र 3 "hurtig"	क्षेपीयस् 3 "hurtigere" क्षिप्रतर 3	क्षेपिष्ठ 3 "hurtigst" क्षिप्रतम 3
स्था 1P "stå"	स्थिर 3 "bestandig, fast"	स्थेयस् 3 "fastere" स्थिरतर 3	स्थेष्ठ 3 "fastest" स्थिरतम 3

Særlige regler for tilføjelse af disse suffixer:

Regel 1: Den udeløbende vokal i en flerstavet maskulin stamme eller den udeløbende vokal og den foregående vokal falder bort.

Eksempler:

Adjektiv	Komparativ	Superlativ
पाप 3 "ond"	पापीयस्	पापिष्ठ
महान्त् 3 "stor"	महीयस्	महिष्ठ

Regel 2: Possessivsuffixer (-mant, vant, -vin, -in o.l.) falder bort. Hvis den tilbageværende del kun består af én stavelse, ændres den ikke yderligere; kun lydforandringer forårsaget af tilknytningen til possessivsuffixet omgøres. Hvis resten dog består af mere end én stavelse, træder regel 1 i kraft.

Eksempler:

Adjektiv	Komparativ	Superlativ
धनवन्त् 3 "rig"	धनीयस्	धनिष्ठ
बलिन् 3 "(særligt) stærk"	बलीयस्	बलिष्ठ
वसुमन्त् "ejendele besiddende"	वसीयस्	वसिष्ठ

Eksempel:

Adjektiv	Komparativ	Superlativ
पृथु 3 "breed"	प्रथीयस्	प्रथिष्ठ

Fortegnelse over de hyppigste gradationsformer af denne art for hidtil lærte adjektiver:

Adjektiv	Komparativ	Superlativ
अल्प 3 "lille, lidt"	अल्पीयस्	अल्पिष्ठ
क्षिप्र 3 "hurtig" (til क्षिप्)	क्षेपीयस्	क्षेपिष्ठ
गुरु 3 "tung" (til *गृ)	गरीयस्	गरिष्ठ
दीर्घ 3 "lang" (til *दृघ्)	द्राघीयस्	द्राघिष्ठ
दूर 3 "fjern" (til दु/दू)	दवीयस्	दविष्ठ
धनवन्त् 3 "rig"	धनीयस्	धनिष्ठ
पाप 3 "ond"	पापीयस्	पापिष्ठ
पृथु 3 "breed"	प्रथीयस्	प्रथीष्ठ
प्रिय 3 "kær"	प्रेयस्	प्रेष्ठ
बलिन् 3 "(særligt) stærk"	बलीयस्	बलिष्ठ
महान्त् 3 "stor"	महीयस्	महिष्ठ
युवन् 3 "ung"	यवीयस्	यविष्ठ
स्थिर 3 "fast" (til स्था)	स्थेयस्	स्थेष्ठ
ह्रस्व 3 "kort"	ह्रसीयस्	ह्रसिष्ठ

Fig.: द्राघीयो लिङ्गम्
(Billedkilde: Detaljer)

Nogle gradationsformer af denne art har slet ingen rodbeslægtet grundform; de er "defektive". Derfor skal følgende rækker huskes særligt:

(Adjektiv)	Komparativ	Superlativ
(अल्प 3 "lille, lidt")	कनीयस् jf. कन्या f. "pige = den lille"	कनिष्ठ
(प्रशस्य 3 "lovpriselig, god")	श्रेयस् til श्री f. "glans"	श्रेष्ठ
(प्रशस्य 3 "lovpriselig, god")	ज्यायस् også: "ældre" til ज्या f. "overmagt"	ज्येष्ठ også: "ældst"
(बहु 3 "meget")	भूयस्	भूयिष्ठ
(वृद्ध 3 "gammel")	वर्षीयस् til वर्ष n.m. "regntid, år"	वर्षिष्ठ
(वृद्ध 3 "gammel")	ज्यायस् også: "bedre" til ज्या f. "overmagt"	ज्येष्ठ også: "bedst"

53.9. Deklination af komparativer på -īyas

Komparativer på -īyas danner femininum på -īyasī (deklineres som देवी). Maskulinum og neutrum deklineres efter følgende paradigme.

	एकवचनम्		द्विवचनम्		बहुवचनम्
	पुमान्	नपुंसकम्	पुमान्	नपुंसकम्	पुमान्	नपुंसकम्
प्रथमा	गरीयान्	गरीयस्	गरीयांसौ	गरीयसी	गरीयांसस्	गरीयांसि
द्वितीया	गरीयांसम्
तृतीया	गरीयसा		गरीयोभ्याम्
चतुर्थी
षष्ठी	गरीयसस्		गरीयसोस्
सप्तमी
आमन्त्रितम्	गरीयान्	गरीयस्	गरीयांसौ	गरीयसी	गरीयांसस्	गरीयांसि

53.10. Metrik (læren om versmål)

Fig.: क्रिश्चियन-मोर्गन्स्टर्न्
(Billedkilde: Details)

Se også:

Payer, Alois (1944–): Einführung in die Exegese von Sanskrittexten : Skript. -- Kap. 8: Die eigentliche Exegese, Teil II: Zu einzelnen Fragestellungen synchronen Verstehens. -- Anhang B: Zur Metrik von Sanskrittexten. -- URL: http://www.payer.de/exegese/exeg08b.htm

53.10.1. Betydningen af bestemmelse af metrummet

Bestemmelsen af metrummet er vigtig af følgende grunde:

1. Æstetisk: Versmålet bidrager bl.a. til udsagnets skønhed. Visse versmål kan også tjene til at udtrykke bestemte stemninger, eller de er knyttet til bestemte samfundsklasser (वर्ण). De forskellige versmål reciteres på forskellig vis. :br Et godt indtryk af den æstetiske virkning giver f.eks. recitationen af शिवताण्डवस्तोत्र (Shivas danses lovprisning): http://de.youtube.com/watch?v=5KjfiJlkO58
2. Tekstkritisk: Fejl i versmålet kan være et tegn på, at teksten ikke er korrekt overleveret på det pågældende sted. Versmålet hjælper med at foretage tekstkorrektioner.
3. Kronologisk: visse versmål gennemgik i løbet af historien bestemte forandringer. Dette kan hjælpe med den omtrentlige datering af en tekst. Se herom Oldenberg, Hermann (1854–1920): Zur Geschichte der Triṣṭhubh ; samme: Zur Geschichte des Śloka. -- Begge trykt i: :br Oldenberg, Hermann (1854–1920): Kleine Schriften / Hermann Oldenberg. Udgivet af Klaus L. Janert. -- Wiesbaden : Steiner. -- 3 bd. -- (Glasenapp-Stiftung ; ...). -- Bd. 2. -- 1967. -- S. 1188 - 1255.

Fig.: हर्मन्-ओल्डन्बेर्ग्
(Billedkilde: Details)

53.10.2. Typer af metrum

Inderne skelner mellem:

• वृत्त n.: Metra, hvor antallet af stavelser (अक्षर) er fastlagt
• जाति f.: Metra, hvor summen af de metriske længdeenheder (मात्रा) (morer) er fastlagt (derom senere)

For the metrical forms, where the number of syllables is fixed (वृत्त), one can initially make a further distinction:

• Metrical forms, where the number of syllables is fixed, but only partially their quantity
• Metrical forms, where the number of syllables and their quantity is fixed

53.10.3. The metrical quantity of syllables

Mnemonic verse

सानुस्वारश्च दीर्घश्च विसर्गी च गुरुर्भवेत् । वर्णः संयोगपूर्वश्च तथा पादान्तगो ऽपि वा ॥

"A syllable is heavy,

• if its vowel has an Anusvāra,
• is long,
• has a Visarga,
• as well if it stands before a consonant cluster
• and also if the syllable is at the end of a quarter verse (Pāda)."

A syllable is

• either लघु = light
• or गुरु = heavy

लघु = light is a syllable, if

• its vowel is short and this vowel
• kein Anusvāra,
• no Visarga,
• not two consonants follow.

Short vowels are a, i, u, ṛ, ḷ

All other syllables are गुरु = heavy. The last syllable of a verse quarter (पाद) always counts as गुरु.

In metrical analysis this means:

• ◡ = ल = लघु
• — = ग = गुरु
• × = लघु or गुरु
• / = Caesura (word division)

Example: भगवद्गीता १,१:

धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे समवेता युयुत्सवः । मामकाः पाण्डवाश्चैव किम् अकुर्वत संजय ॥१॥

Distribution of लघु and गुरु :

— — — — ◡ — — — ◡ ◡ — — ◡ — ◡ —

— ◡ — —   ◡ — — —  ◡ ◡ — ◡   ◡ — ◡ —

53.10.4. Den episke Śloka (श्लोक m.)

Mnemonic:

श्लोके षष्ठं गुरु ज्ञेयं सर्वत्र लघु पञ्चमम् । द्विचतुष्पादयोर्ह्रस्वं सप्तमं दीर्घमन्ययोः ॥

"I Śloka er den sjette stavelse i et pāda tung,
den femte i alle pādas let
Den syvende stavelse er i den anden og fjerde pāda kort, lang i de to andre."
Det vigtigste versmål i epikerne (महाभारत, रामायण) samt utallige andre værker er Śloka ("kald", "støj", "strofe" til श्रु "høre").

Den श्लोक er et dobbeltvers af halvvers på hver 16 stavelser. Hvert halve vers falder igen i to fjerdedelsvers (पाद) på hver 8 stavelser. Hvert fjerdedelsvers falder i to dele på hver 4 stavelser. Hele verset (पद्य n.) består altså af fire पाद (m. "fod, fjerdedel"). De fire पाद tælles med a, b, c, (क्, ख्, ग्, घ्) igennem.

Opbygning af Śloka:

Grundschema (पथ्या):

a = c:

× × × ×   ◡ — — —

b = d:

× × × ×   ◡ — ◡ —

Den anden og tredje stavelse i et पाद bør ikke samtidig være लघु. I b og d må stavelse 2 - 4 ikke være ¯ ˘ ¯.

Bischemaer (विपुला) for a og c:

विपुला 1:

× × × —   ◡ ◡ ◡ —

विपुला 2:

× — ◡ —   — ◡ ◡ —

विपुला 3:

× — ◡ —   — / — — —

विपुला 4:

× × × ×   / — ◡ — —

I alle ślokaformer er hovedpausen i slutningen af det 2. पाद : her er der enten ordslut eller – ved lange sammensætninger – slutningen på et kompositionsled.

53.11. Øvelse

Bestem blandt alle de hidtil lærte vers, hvilke der er ślokas. Udarbejd det metriske skema for disse skriftligt. Angiv eventuelle uregelmæssigheder eller vipulā-former.

Finitum feliciter 1984-02-15
Editio interretialis feliciter finita 2009-01-19
Alois Maria Payer
श्रीगणेशाय नमः