Lesson 53

53.1. The Dual (द्विवचन n.) of Nouns

The Dual (द्विवचनम्) is used to denote "two":

अश्विनौ "the two Aśvin"

The use of the dual is obligatory where two things etc. are concerned:

हस्तौ "the hands (of an individual)"
पादौ "the feet (of a human, monkey or other biped)"

Sometimes the dual denotes one male and one female specimen of the same class (species, genus):

पितरौ "father and mother = parents"

Words that mean "a pair" - e.g. युग n., द्वन्द्व n., द्वय n. - are always used in the singular, unless two or more pairs are meant:

बाहुद्वयम् "a pair of arms"

Fig.: मार्जारयुगम्
(Image source: Details)

Fig.: हस्तौ
(Image source: Details)

53.2. Dual Endings of Nouns

	Masculine/Feminine पुंस्/स्त्री	Neuter नपुंसक
प्रथमा, द्वितीया, आमन्त्रितम्	-au	-ī
तृतीया, चतुर्थी, पञ्चमी
षष्ठी, सप्तमी

For nouns with stem gradation, the Nom.Acc.Voc. Dual m.f. has the strong stem

53.3. The Dual of Consonant-Stemmed Stems

53.3.1. Stems without Stem Gradation

सत्यवाच् 3 "speaking the truth"

	Maskulinum/Femininum पुंस्/स्त्री	Neutrum नपुंसक
प्रथमा, द्वितीया, आमन्त्रितम्	सत्यवाचौ	सत्यवाची
तृतीया, चतुर्थी, पञ्चमी
षष्ठी, सप्तमी

	Maskulinum/Femininum पुंस्/स्त्री	Neutrum नपुंसक
प्रथमा, द्वितीया, आमन्त्रितम्	सत्यवाचौ	सत्यवाची
तृतीया, चतुर्थी, पञ्चमी
षष्ठी, सप्तमी

बलिन 3 "(besonders) stark"

	Maskulinum पुंस्	Neutrum नपुंसक
प्रथमा, द्वितीया, आमन्त्रितम्	बलिनौ	बलिनी
तृतीया, चतुर्थी, पञ्चमी
षष्ठी, सप्तमी

सुमनस् 3 "wohlgesinnt"

	Maskulinum/Femininum पुंस्/स्त्री	Neutrum नपुंसक
प्रथमा, द्वितीया, आमन्त्रितम्	सुमनसौ	सुमनसी
तृतीया, चतुर्थी, पञ्चमी
षष्ठी, सप्तमी

हविस् n. "Opfergabe"

	Neutrum नपुंसक
प्रथमा, द्वितीया, आमन्त्रितम्	हविषी
तृतीया, चतुर्थी, पञ्चमी	हविर्भ्याम्
षष्ठी, सप्तमी	हविषोस्

दीर्घायुस् 3 "langlebig"

	Maskulinum/Femininum पुंस्/स्त्री	Neutrum नपुंसक
प्रथमा, द्वितीया, आमन्त्रितम्	दीर्घायुषौ	दीर्घायुषी
तृतीया, चतुर्थी, पञ्चमी
षष्ठी, सप्तमी

53.3.2. Stems with Stem Gradation

Participle Present Parasmaipada

पशुमन्त् 3 "Vieh besitzend"

	Maskulininum पुंस्	Neutrum नपुंसक
प्रथमा, द्वितीया, आमन्त्रितम्	पशुमन्तौ	पशुमती
तृतीया, चतुर्थी, पञ्चमी
षष्ठी, सप्तमी

महान्त् 3 "gross"

	Maskulininum पुंस्	Neutrum नपुंसक
प्रथमा, द्वितीया, आमन्त्रितम्	महान्तौ	महती
तृतीया, चतुर्थी, पञ्चमी
षष्ठी, सप्तमी

आत्मन् m.

	Maskulininum पुंस्
प्रथमा, द्वितीया, आमन्त्रितम्	आत्मानौ
तृतीया, चतुर्थी, पञ्चमी	आत्मभ्याम्
षष्ठी, सप्तमी	आत्मनोस्

ब्रह्मन् n.

	Neutrum नपुंसक
प्रथमा, द्वितीया, आमन्त्रितम्	ब्रह्मणी
तृतीया, चतुर्थी, पञ्चमी	ब्रह्मभ्याम्
षष्ठी, सप्तमी	ब्रह्मणोस्

राजन् m. "king"

	Masculine पुंस्
प्रथमा, द्वितीया, आमन्त्रितम्	राजानौ
तृतीया, चतुर्थी, पञ्चमी	राजभ्याम्
षष्ठी, सप्तमी	राज्ञोस्

सीमन् f. "boundary"

	Feminine स्त्री
प्रथमा, द्वितीया, आमन्त्रितम्	सीमानौ
तृतीया, चतुर्थी, पञ्चमी	सीमभ्याम्
षष्ठी, सप्तमी	सीम्नोस्

नामन् n. "name"

	Neuter नपुंसक
प्रथमा, द्वितीया, आमन्त्रितम्	नाम्नी नामानी
तृतीया, चतुर्थी, पञ्चमी	नामभ्याम्
षष्ठी, सप्तमी	नाम्नोस्

53.4. The Dual of Vowel-Stems

Stems in -a

देव m. "god"
फल n. "fruit"

	Masculine पुंस्	Neuter नपुंसक
प्रथमा, द्वितीया, आमन्त्रितम्	देवौ	फले
तृतीया, चतुर्थी, पञ्चमी	देवाभ्याम्	फलाभ्याम्
षष्ठी, सप्तमी	देवयोस्	फलयोस्

Fig.: फले
(Image source: Details)

Stems in -i

अग्नि m. "fire"
वारि n. "water"
मति f. "thought"

	Masculine पुंस्	Feminine स्त्री	Neuter नपुंसक
प्रथमा, द्वितीया, आमन्त्रितम्	अग्नी	मती	वारिणी
तृतीया, चतुर्थी, पञ्चमी	अग्निभ्याम्	मतिभ्याम्	वारिभ्याम्
षष्ठी, सप्तमी	अग्न्योस्	मत्योस्	वारिणोस्

-u-lõpulised tüved

शत्रु m.
धिनु f.
मधु n.

	Maskulininum पुंस्	Femininum स्त्री	Neutrum नपुंसक
प्रथमा, द्वितीया, आमन्त्रितम्	शत्रू	धेनू	मधुनी
तृतीया, चतुर्थी, पञ्चमी	शत्रुभ्याम्	धेनुभ्याम्	मधुभ्याम्
षष्ठी, सप्तमी	शत्र्वोस्	धेन्वोस्	मधुनोस्

Joonis: धेनू

(Pildi allikas: Details)

-ā-lõpulised tüved

कन्या f. "Mädchen"

	Femininum स्त्री
प्रथमा, द्वितीया, आमन्त्रितम्	कन्ये
तृतीया, चतुर्थी, पञ्चमी	कन्याभ्याम्
षष्ठी, सप्तमी	कन्ययोस्

Mitmest silbist koosnevad -ī-lõpulised tüved

देवी f. "Göttin"

	Femininum स्त्री
प्रथमा, द्वितीया, आमन्त्रितम्	देव्यौ
तृतीया, चतुर्थी, पञ्चमी	देवीभ्याम्
षष्ठी, सप्तमी	देव्योस्

-ṛ-lõpulised tüved

दातृ 3 "Geber"

	Maskulininum/Femininum पुंस्/स्त्री	Neutrum नपुंसक
प्रथमा, द्वितीया, आमन्त्रितम्	दातारौ	दातृणी
तृतीया, चतुर्थी, पञ्चमी
षष्ठी, सप्तमी

पितृ m. "Vater"

	Maskulininum पुंस्
प्रथमा, द्वितीया, आमन्त्रितम्	पितरौ
तृतीया, चतुर्थी, पञ्चमी	पितृभ्याम्
षष्ठी, सप्तमी	पित्रोस्

53.5. Dualdvandva

Examples:

अर्थधर्मौ "Benefit (अर्थ) and Dharma"
युधिष्ठिरार्जुनौ "Yudhiṣṭhira and Arjuna"
सुखदुःखे (alongside: सुखदुःखम्) "Happiness and Suffering"
शीतोष्णे "Cold and Heat"

When two kinship terms ending in -ṛ (or two substantives on -ṛ, which are designations for sacrificial priests) are compounded into a Dvandva, the first member stands in the form of the Nominative Singular:

मातापितरौ "Mother and Father"

The same occurs with such a kinship term in a Dvandva before -पुत्र :

पितापुत्रौ "Father and Son"

When the names of two deities, usually mentioned in sacrifices, form a Dvandva, the final vowel of the first member is usually lengthened:

मित्रावरुणौ "Mitra and Varuṇa"
अग्नीसोमौ "Agni and Soma"

This vowel lengthening also occurs in other Dvandvas.

Fig.: पितापुत्रौ
(Image source: Details)

53.6. The Dual of Pronouns

	तद्	एतद्	इदम्	यद्	किम्
Masculine
प्रथमा	तौ	एतौ	इमौ	यौ	कौ
द्वितीया	तौ	एतौ एनौ	इमौ एनौ	यौ	कौ
तृतीया, चतुर्थी, पञ्चमी	ताभ्याम्	एताभ्याम्	आभ्याम्	याभ्याम्	काभ्याम्
षष्ठी, सप्तमी	तयोस्	एतयोस् एनयोस्	अनयोस् एनयोस्	ययोस्	कयोस्
Neuter
प्रथमा	ते	एते	इमे	ये	के
द्वितीया	ते	एते एने	इमे एने	ये	के
Feminine
प्रथमा	ते	एते	इमे	ये	के
द्वितीया	ते	एते एने	इमे एने	ये	के

कतर 3 "kumbki" ja कतम 3 "mitmest" käänduvad kõigis käänetes nagu यद्.

53.7. Pronominaladjektive

Järgmised pronominaalsed omadussõnad käänduvad kõigis käänetes nagu यद्:

• अन्य 3 "teine"

• अन्यतर 3 "üks kahest"

• इतर 3 "teine"

• सर्व 3 "iga, kõik" käändub kõigis käänetes, välja arvatud nominatiivi-akusatiivi ainsuse neutrum (सर्वम्), nagu यद्.

• उभय 3 "mõlemad" ei oma duaali. Ainsuses ja mitmuses, maskuliinis ja neutrumis käändub see nagu सर्व. Feminiin: उभयी (nagu देवी).

• उभ 3 "mõlemad" kasutatakse ainult duaalis ja see käändub nagu देव m., फल n. või देवता f.

Järgmised pronominaalsed omadussõnad käänduvad nagu सर्व. Ablatiivi-lokatiivi ainsuse maskuliinis ja neutrumis ning nominatiivi mitmuses võivad need käänduda vastavalt -a- või -ā-käändelõppude järgi:

• अपर 3 "teine"
• उत्तर 3 "ülemine, põhjapoolne, järgnev"
• पर 3 "järgnev, hilisem"
• पूर्व 3 "eelnev, idapoolne"
• स्व 3 "oma (minu, sinu, tema ...)"

53.8. Unregelmässige Steigerung

Mõned omadussõnad moodustavad komparatiivi või superlatiivi järgmiste कृत्-sufiksitega (!):

• Komparativ: -īyas
• Superlativ: -iṣṭha

Kui तद्धित-sufiksid -तर ja -तम liituvad omadussõna maskuliinse tüvega, siis sufiksid -ईयस् ja -इष्ठ liidetakse juurele, millest omadussõna on tuletatud (eeldusel, et selline juur eksisteerib!). Juurevokaal on kõrge astmega.

Ülivõrded -iṣṭha (naissoost: iṣṭhā) käänduvad nagu a- või ā-tüved.

-īyas'e käänamist vaata allpool.

Examples:

Root	Adjective	Comparative	Superlative
क्षिप् 6P "to throw"	क्षिप्र 3 "fast"	क्षेपीयस् 3 "faster" क्षिप्रतर 3	क्षेपिष्ठ 3 "fastest" क्षिप्रतम 3
स्था 1P "to stand"	स्थिर 3 "constant, firm"	स्थेयस् 3 "firmer" स्थिरतर 3	स्थेष्ठ 3 "firmest" स्थिरतम 3

Special rules for the attachment of these suffixes:

Rule 1: The final vowel of a multisyllabic masculine stem or the final vowel and the preceding vowel are dropped.

Examples:

Adjective	Comparative	Superlative
पाप 3 "evil"	पापीयस्	पापिष्ठ
महान्त् 3 "great"	महीयस्	महिष्ठ

Rule 2: Possessive suffixes (-mant, vant, -vin, -in etc.) are dropped. If the remaining part consists of only one syllable, it is not further changed; only sound changes caused by the connection with the possessive suffix are reversed. However, if the remainder consists of more than one syllable, Rule 1 applies.

Examples:

Adjective	Comparative	Superlative
धनवन्त् 3 "rich"	धनीयस्	धनिष्ठ
बलिन् 3 "(especially) strong"	बलीयस्	बलिष्ठ
वसुमन्त् "possessing goods"	वसीयस्	वसिष्ठ

Rule 3: -ra- is substituted for -ṛ-, when it is preceded by an initial vowel and followed by only a single consonant.

Example:

Adjective	Comparative	Superlative
पृथु 3 "broad"	प्रथीयस्	प्रथिष्ठ

List of the most frequent inflectional forms of this type for adjectives learned so far:

Adjective	Comparative	Superlative
अल्प 3 "small, little"	अल्पीयस्	अल्पिष्ठ
क्षिप्र 3 "quick" (from क्षिप्)	क्षेपीयस्	क्षेपिष्ठ
गुरु 3 "heavy" (from *गृ)	गरीयस्	गरिष्ठ
दीर्घ 3 "long" (from *दृघ्)	द्राघीयस्	द्राघिष्ठ
दूर 3 "far" (from दु/दू)	दवीयस्	दविष्ठ
धनवन्त् 3 "rich"	धनीयस्	धनिष्ठ
पाप 3 "evil"	पापीयस्	पापिष्ठ
पृथु 3 "broad"	प्रथीयस्	प्रथीष्ठ
प्रिय 3 "dear"	प्रेयस्	प्रेष्ठ
बलिन् 3 "(especially) strong"	बलीयस्	बलिष्ठ
महान्त् 3 "large"	महीयस्	महिष्ठ
युवन् 3 "young"	यवीयस्	यविष्ठ
स्थिर 3 "firm" (from स्था)	स्थेयस्	स्थेष्ठ
ह्रस्व 3 "short"	ह्रसीयस्	ह्रसिष्ठ

Fig.: द्राघीयो लिङ्गम्
(Image source: Details)

Some inflectional forms of this type have no root-related base form at all; they are "defective". Therefore, the following paradigms must be memorized especially well:

(Adjective)	Comparative	Superlative
(अल्प 3 "small, little")	कनीयस् cf. कन्या f. "girl = the small one"	कनिष्ठ
(प्रशस्य 3 "praiseworthy, good")	श्रेयस् from श्री f. "splendor"	श्रेष्ठ
(प्रशस्य 3 "praiseworthy, good")	ज्यायस् also: "older" from ज्या f. "superiority"	ज्येष्ठ also: "oldest"
(बहु 3 "much")	भूयस्	भूयिष्ठ
(वृद्ध 3 "old")	वर्षीयस् from वर्ष n.m. "rainy season, year"	वर्षिष्ठ
(वृद्ध 3 "old")	ज्यायस् also: "better" from ज्या f. "superiority"	ज्येष्ठ also: "best"

53.9. Declension of Comparatives in -īyas

Comparatives in -īyas form the feminine in -īyasī (declension like देवी). The masculine and neuter are declined according to the following paradigm.

	एकवचनम्		द्विवचनम्		बहुवचनम्
	पुमान्	नपुंसकम्	पुमान्	नपुंसकम्	पुमान्	नपुंसकम्
प्रथमा	गरीयान्	गरीयस्	गरीयांसौ	गरीयसी	गरीयांसस्	गरीयांसि
द्वितीया	गरीयांसम्
तृतीया	गरीयसा		गरीयोभ्याम्
चतुर्थी
षष्ठी	गरीयसस्		गरीयसोस्
सप्तमी
आमन्त्रितम्	गरीयान्	गरीयस्	गरीयांसौ	गरीयसी	गरीयांसस्	गरीयांसि

53.10. Metrics (The Science of Metrical Feet)

Fig.: क्रिश्चियन-मोर्गन्स्टर्न्
(Image source: Details)

See also:

Payer, Alois (1944–): Introduction to the Exegesis of Sanskrit Texts : Script. -- Ch. 8: The Actual Exegesis, Part II: On Individual Questions of Synchronous Understanding. -- Appendix B: On the Metrics of Sanskrit Texts. -- URL: http://www.payer.de/exegese/exeg08b.htm

53.10.1. Significance of Determining the Meter

The determination of the meter is important for the following reasons:

1. Esteetiline: Meetriline muster aitab muu hulgas kaasa lause ilule. Lisaks võivad teatud meetrumid väljendada spetsiifilisi meeleolusid või need on määratud teatud sotsiaalsetele klassidele (वर्ण). Erinevaid meetrumeid retsiteeritakse erinevalt. :br Hea ettekujutuse esteetilisest mõjust saab näiteks शिवताण्डवस्तोत्र (hümn, mis ülistab Śiva tantsu) retsiteerimisest: http://de.youtube.com/watch?v=5KjfiJlkO58
2. Tekstikriitiline: Meetrilise mustri vead võivad viidata sellele, et tekst ei ole teatud punktis õigesti edasi antud. Meetrum aitab tekstiparanduste tegemisel.
3. Kronoloogiline: Teatud meetrumid läbisid ajaloo jooksul spetsiifilisi muutusi. See võib aidata teksti ligikaudsel dateerimisel. Vaata siit Oldenberg, Hermann (1854–1920): Zur Geschichte der Triṣṭhubh ; idem: Zur Geschichte des Śloka. -- Mõlemad uuesti trükitud: :br Oldenberg, Hermann (1854–1920): Kleine Schriften / Hermann Oldenberg. Toimetanud Klaus L. Janert. -- Wiesbaden : Steiner. -- 3 köidet. -- (Glasenapp-Stiftung ; ...). -- 2. köide. -- 1967. -- lk 1188 - 1255.

Fig.: हर्मन्-ओल्डन्बेर्ग्
(Image source: Details)

53.10.2. Types of Metres

The Indians distinguish:

• वृत्त n.: Metres in which the number of syllables (अक्षर) is fixed
• जाति f.: Metres in which the sum of metrical units (मात्रा) (morae) is fixed (see below for these)

For those metres in which the number of syllables is fixed (वृत्त), one can initially distinguish further:

• Metres in which the number of syllables is fixed, but the quantity of these syllables only partially
• Metres in which the number of syllables and their quantity is fixed

53.10.3. The Metrical Quantity of Syllables

Merkvers

सानुस्वारश्च दीर्घश्च विसर्गी च गुरुर्भवेत् । वर्णः संयोगपूर्वश्च तथा पादान्तगो ऽपि वा ॥

"Üks silp on raske,

• kui selle vokaalil on anusvāra,
• on pikk,
• on visarga,
• as well as when it stands before a consonant cluster
• as well as when the syllable stands at the end of a quarter-verse (Pāda)."

Üks silp on

• kas लघु = kerge
• või गुरु = raske

लघु = kerge on silp, kui

• selle täishäälik on lühike ja sellele täishäälikule
• ei järgne Anusvārat,
• ei järgne Visargat,
• ei järgne kahte kaashäälikut.

Lühikesed vokaalid on a, i, u, ṛ, ḷ

Kõik teised silbid on गुरु = rasked. Värsirea (पाद) viimane silp loetakse alati गुरु.

Meetrilises analüüsis tähendab:

• ◡ = ल = लघु
• — = ग = गुरु
• × = लघु või गुरु
• / = tsesuur (sõnavahe)

Beispiel: भगवद्गीता १,१:

धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे समवेता युयुत्सवः । मामकाः पाण्डवाश्चैव किम् अकुर्वत संजय ॥१॥

लघु ja गुरु jaotus:

— — — — ◡ — — — ◡ ◡ — — ◡ — ◡ —

— ◡ — —   ◡ — — —  ◡ ◡ — ◡   ◡ — ◡ —

53.10.4. Eepiline Śloka (श्लोक m.)

Merkvers:

श्लोके षष्ठं गुरु ज्ञेयं सर्वत्र लघु पञ्चमम् । द्विचतुष्पादयोर्ह्रस्वं सप्तमं दीर्घमन्ययोः ॥

"Ślokas on Pāda kuues silp raske,
viies kõigis Pādades kerge
Seitsmes silp on teises ja neljandas Pādas lühike, teistes kahes pikk."
Kõige olulisem värsimõõt eepostes (महाभारत, रामायण) ja lugematutes teistes teostes on Śloka ("kutse", "heli", "stroof" sõnast श्रु "kuulma").

श्लोक on kahevärss, mis koosneb poolvärssidest, milles kummaski on 16 silpi. Iga poolvärss jaguneb omakorda kaheks veerandvärsiks (पाद), milles kummaski on 8 silpi. Iga veerandvärss jaguneb kaheks osaks, milles kummaski on 4 silpi. Kogu värss (पद्य n.) koosneb seega neljast पाद (m. "jalg, veerand"). Neli पाद nummerdatakse a, b, c, (क्, ख्, ग्, घ्).

Śloka ülesehitus:

Grundschema (पथ्या):

a = c:

× × × ×   ◡ — — —

b = d:

× × × ×   ◡ — ◡ —

पाद teine ja kolmas silp ei tohiks olla korraga लघु. b-s ja d-s ei tohi silp 2–4 olla ¯ ˘ ¯.

Kõrvalskeemid (विपुला) a ja c jaoks:

विपुला 1:

× × × —   ◡ ◡ ◡ —

विपुला 2:

× — ◡ —   — ◡ ◡ —

विपुला 3:

× — ◡ —   — / — — —

विपुला 4:

× × × ×   / — ◡ — —

In all Śloka forms, the main caesura lies at the end of the 2nd पाद: there is either word-end or - in the case of long compounds - end of a compound component.

53.11. Übung

Determine the Ślokas among all verses learned so far. Create the metrical scheme for these in writing. Point out any irregularities or Vipulā forms.

Finitum feliciter 1984-02-15
Editio interretialis feliciter finita 2009-01-19
Alois Maria Payer
श्रीगणेशाय नमः