Les 44

44.1. Vorming van die werkwoordsvorms vir die 2e persoon (मध्यमः) van athematiese stamme met 'n vokale eindende suffix

Die 3.sg.Ā.Imperfek is vormgelyk aan die 2.pl.P.Imperfek!!!

44.1.1. Vyfde teenwoordige tyd klas (स्वादि)

सु 5U

	परस्मैपदम्		आत्मनेपदम्
	एकवचनम्	बहुवचनम्	एकवचनम्	बहुवचनम्
Indikatiewe Teenwoordige Tyd लट्	सुनोषि Cerebralisation!	सुनुथ	सुनुषे Cerebralisation!	सुनुध्वे
Imperfek लङ्	असुनोस्	असुनुत	असुनुथास्	सुनुध्वम्
Optatief विधिलिङ्	सुनुयास्	सुनुयात	सुन्वीथास्	सुन्वीध्वम्

44.1.2. Agste teenwoordige tyd klas (तनादि)

तन् 8U

	परस्मैपदम्		आत्मनेपदम्
	एकवचनम्	बहुवचनम्	एकवचनम्	बहुवचनम्
Indikatiewe Teenwoordige Tyd लट्	तनोषि	तनुथ	तनुषे	तनुध्वे
Imperfek लङ्	अतनोस्	अतनुत	अतनुथास्	अतनुध्वम्
Optatief विधिलिङ्	तनुयास्	तनुयात	तन्वीथास्	तन्वीध्वम्

कृ 8U

	परस्मैपदम्		आत्मनेपदम्
	एकवचनम्	बहुवचनम्	एकवचनम्	बहुवचनम्
Indikatiewe Teenwoordige Tyd लट्	करोषि	कुरुथ	कुरुषे	कुरुध्वे
Imperfek लङ्	अकरोस्	अकुरुत	अकुरुथास्	अकुरुध्वम्
Optatief विधिलिङ्	कुर्यास्	कुर्यात	कुर्वीथास्	कुर्वीध्वम्

44.1.3. Negende teenwoordige tydklas (क्र्यादि)

	परस्मैपदम्		आत्मनेपदम्
	एकवचनम्	बहुवचनम्	एकवचनम्	बहुवचनम्
Teenwoordige aanwysende लट्	क्रीणासि	क्रीणीथ	क्रीणीषे Serebralisering!	क्रीणीध्वे
Onvolmaaklik लङ्	अक्रीणास्	अक्रीणीत	अक्रीणीथास्	अक्रीणीध्वम्
Optatief विधिलिङ्	क्रीणीयास्	क्रीणीयात	क्रीणीथास् krī + n + ī-thās	क्रीणीध्वम् krī + n + ī-dhvam

44.2. Oor woord-sandhi

Vir teenwoordige tydstamme wat op 'n medeklinker eindig, moet die reëls van woord-sandhi wat reeds bespreek is, nagekom word.

Daarbenewens geld die volgende reëls van woord-sandhi.

('n Gedetailleerde opsomming van al die klankveranderings wat hier van toepassing is, kan gevind word in Kielhorn, Grammar, bl. 76 vv.)

44.2.1. Oor woord-sandhi vir dh-

1. 'n Geaspireerde letter wat 'n ander geaspireerde letter voorafgaan, word vervang deur die ooreenstemmende nie-geaspireerde letter:
   bv. रुध् 7U: रुन्ध् + ध्वे » रुन्द्ध्वे (runddhve)
2. -h + dh- » -gdh-
   bv. दुह् 2U: दुह् + ध्वे » धुग्ध्वे (dhugdhve)
3. -ṣ + dh- » -ḍḍh- (Hierdie reël geld slegs vir konjugasie!)
   bv. द्विष् 2U: द्विष् + ध्वे » द्विड्ढ्वे (dviḍḍhve)
4. -s + dh- » -dh- (weglating van die -s)
   bv. आस् 2Ā: आस् + ध्वे » आध्वे (ādhve)

44.2.2. Oor woord-sandhi vir s-

1. -s + s- » -ts- of (nie opsioneel nie!) -ss- (soos in die 2de teenwoordige tydklas)
   Voorbeelde:
   • वस् 1P: Toekoms: वस् + स्य + ति » वत्स्यति (vatsyati)
   • वस् 2Ā: वस् + से » वस्से (vasse)
2. -ṣ + s- » -kṣ-
   bv. द्विष् 2U: द्वेष् + सि » द्वेक्षि (dvekṣi)

44.3. Vorming van die werkwoordsvorms vir die tweede persoon (मध्यमः) van athemeatiese stamme sonder 'n vokale eindende suffix

44.3.1. Tweede teenwoordige tyd klas (अदादि)

	परस्मैपदम्		आत्मनेपदम्
	एकवचनम्	बहुवचनम्	एकवचनम्	बहुवचनम्
Indikatiewe teenwoordige tyd लट्	द्वेक्षि	द्विष्ठ	द्विक्षे	द्विड्ढ्वे
Onvoltooid verlede tyd लङ्	अद्वेट् a-dveṣ + s	अद्विष्ट	अद्विष्ठास्	द्विड्ढ्वम्
Optatief विधिलिङ्	द्विष्यास्	द्विष्यात	द्विषीथास्	द्विषीध्वम्

आस् 2Ā

	आत्मनेपदम्
	एकवचनम्	बहुवचनम्
Indikatiewe teenwoordige tyd लट्	आस्से	आध्वे
Onvoltooid verlede tyd लङ्	आस्थास्	आध्वम्
Optatief विधिलिङ्	आसीथास्	आसीध्वम्

दुह् 2U

	परस्मैपदम्		आत्मनेपदम्
	एकवचनम्	बहुवचनम्	एकवचनम्	बहुवचनम्
Indikatiewe teenwoordige tyd लट्	धोक्षि	दुग्ध	धुक्षे	धुग्ध्वे
Onvoltooid verlede tyd लङ्	अधोक् aus: adhokṣ	अदुग्ध	अदुग्धास्	अधुग्ध्वम्
Optatief विधिलिङ्	दुह्यास्	दुह्यात	दुहीथास्	दुहीध्वम्

इ 2P

	परस्मैपदम्		आत्मनेपदम्
	एकवचनम्	बहुवचनम्	एकवचनम्	बहुवचनम्
Indikatiewe teenwoordige tyd लट्	एषि	इथ	इषे	इध्वे
Onvoltooid verlede tyd लङ्	ऐस् a + e + s	ऐत a + i + ta
Optatief विधिलिङ्	इयास्	इयात	इयीथास् iy-ī-thās	इयीध्वम्

	परस्मैपदम्
	एकवचनम्	बहुवचनम्
Indikatief teenwoordig लट्	हंसि han + si	हथ aus: *hn + ta
Imperfek लङ्	अहन् aus: a-han + s	अहत aus: a-*hn + ta
Optatief विधिलिङ्	हन्यास्	हन्यात

स्तु 2U

	परस्मैपदम्		आत्मनेपदम्
	एकवचनम्	बहुवचनम्	एकवचनम्	बहुवचनम्
Indikatief teenwoordig लट्	स्तौषि स्तवीषि	स्तुथ स्तुवीथ	स्तुषे स्तुवीषे	स्तुध्वे स्तुवीध्वे
Imperfek लङ्	अस्तौस् अस्तवीस्	स्तुत अस्तुवीत	अस्तुथास् अस्तुवीथास्	स्तुध्वम् अस्तुवीध्वम्
Optatief विधिलिङ्	स्तुयास् स्तुवीयास्	स्तुयात स्तुवीयात	स्तुवीथास् stu + ī-thās	स्तुवीध्वम्

अस् 2P (veralg goed onthou!)

	परस्मैपदम्
	एकवचनम्	बहुवचनम्
Indikatief teenwoordig लट्	असि	स्थ
Imperfek लङ्	आसीस्	आस्त
Optatief विधिलिङ्	स्यास्	स्यात

तत्त्वमसि शास् 2P

	परस्मैपदम्
	एकवचनम्	बहुवचनम्
Indikatief teenwoordig लट्	शास्सि	शिष्ठ
Imperfek लङ्	अशास्	अशिष्ट
Optatief विधिलिङ्	शिष्यास्	शिष्यात

	परस्मैपदम्
	एकवचनम्	बहुवचनम्
Indikatief teenwoordig लट्	अत्सि	अत्थ
Imperfek लङ्	2.sg. आदस् 3.sg. आदत्	अत्त
Optatief विधिलिङ्	अद्यास्	द्यात

44.4. Die vokatief (आमन्त्रितम्)

Inboorlinggrammatikane beskou die vokatief (आमन्त्रितम्) nie as 'n geval op sigself nie, maar slegs as 'n wysiging van die nominatief (प्रथमा).

Die vokatief word gebruik om iemand aan te roep of aan te spreek en staan buite die konteks van die res van die sin; dit verskil dus van die ander gevalle, wat 'n verhouding tot die werkwoord of tot 'n ander selfstandige naamwoord uitdruk.

Die vokatief word gewoonlik aan die begin van die sin geplaas:

बाल किं वदसि = "Kind, wat sê jy?"

Mens behoort te vermy om die vokatief met "O …" te vertaal. Ons gebruik vokatiewe die heeltyd in Duits, byvoorbeeld wanneer ons sê: "Darling, what shall we cook today?". Niemand sou in hierdie konteks sê: "O darling, what shall we cook today?"

Fig.: Oor die korrekte gebruik van "O" in Duits: "O Mann!"
(Beeldbron: Details)

Die vorme van die vokatief meervoud en dual is identies aan dié van die nominatief (प्रथमा) meervoud en dual, onderskeidelik.

Die vorme van die roepnaam enkelvoud word behandel in Les 45.

44.5. Woordelys

प्रति Preposisies: agter, teen, na

bv.

हन् + प्रति 2P प्रतिहन्ति : terugklap

वद् + प्रति 1P प्रतिवदति : reply = respond

ख्या + प्रति + आ 2P प्रत्याख्याति : om te verwerp, om af te wys

या 2P याति : om te gaan, om te ry

Perf. IV ययौ
Fut. यास्यति
Pass. यायते
Kausatief यापयति
Teenwoordige voltooide tyd यात
Infinitief यातुम्
waarvan:

यान n.: loop, pad, voertuig

Fig.: रेल्यानम्
(Beeldbron: Details)

शी 2Ā शेते : lê. Hierdie wortel het Hoë-vlak: 1ste sing. ind. teenw. Ā शेये (śe + e) in alle vorme van die teenwoordige stam. Spesiale aandag moet geskenk word aan die volgende vorme: 3de pers. meervoud ind. teenw. Ā शेरते, 3de pers. meervoud imperf. Ā अशेरत

Perfekt IIIa शिश्ये (śi-śī + e)
Toekoms शयिष्यते
Kausatief शापयति
PPP शयित
Infinitief शयितुम्

waarvan:

शयन n.: sofa, bed

Figuurlik: योगी शयने शेते
(Beeldbron: Details)

नन्द् 1P नन्दति : om te juig in (तृतीयया)

Perf. I ननन्द
Fut. नन्दिष्यति
Pass.: नन्द्यते
Caus. नन्दयति
PPP नन्दित
Inf. नन्दितुम्
Absolute -नन्द्य
Gerundief नन्द्य

waarvan:

नन्दिन् 3: gekenmerk deur (bepaalde) vreugde, vrolik; met die naam van die berging (वहन) van die शिव ('n bul)

Fig.: नन्दी
(Beeldbron: Besonderhede)

नन्द् + अभि 1P (1Ā) अभिनन्दति : om plesier in (द्वितीयया) te hê, om iemand vrolik te groet, om iemand welkom te heet

यम् 1P यच्छति : om vas te hou, om te dra; om aan te bied, om te verleen; om saam te hou, om in toom te hou, om te rem, om te onderdruk

Perf. vnw. ययाम, येमुर्
Fut. यंस्यति
Pass. यम्यते
Caus. यामयति maar: नियमयति
PPP यत
Inf. यन्तुम्
Absol. -यम्य

यम् + आ 1U आयच्छति : uitrek, uitbrei

PPP आयत 3: verlengd

Fig.: आयतो मरुः
(Beeldbron: Besonderhede)

यम् + प्र 1P प्रयच्छति : oorhandig, aanbied, voorlê

यम् + सम् 1P संयच्छति : om saam te bind, om vas te maak, om in te hou

यत् 1Ā यतते : daarna streef (सप्तमी, चतुर्थी, द्वितीया)

Perf. Vb येते
Fut. यतिष्यते
Pass. यत्यते
Caus. यातयति
PPP यत्त
Inf. यतितुम्

waarvan:

यत्न m.: moeite, poging

Figuur: यत्नेन
(Beeldbron: Details)

रभ् 1Ā रभते (variant van लभ्): om te som

Perf. Vb रेभे
Fut. रप्स्यते
Pass. रभ्यते
Kausatief: sig[रम्भ]यति
PPP रब्ध
Inf. रब्धुम्
Absol. -रभ्य

रभ् + आ 1Ā आरभते : om aan te pak, om te begin, om aan te neem

प्रव्रज्या nw. (verwant aan प्र–व्रज्): om sy huis te verlaat om as 'n hawelose persoon te leef; seremonie wat iemands inwyding as 'n Boeddhistiese novis aandui (Pali: पब्बजा)

Fig.: प्रव्रअज्या / पब्बजा
(Beeldbron: Besonderhede)

44.6. Oefening

A) Identifiseer en vertaal die volgende vorme:

1. आदेः
2. आदः
3. अपुनाः
4. पुनः
5. आसीः
6. आसि
7. तन्वीथाः
8. अध्यैथाः
9. वित्थ
10. वीतम्
11. आध्वम्
12. पाथ
13. कथम्
14. स्वपिषि
15. अश्नीयात
16. आश्नाः
17. आश्नुवत
18. यन्ति
19. याथ
20. यथा
21. इयात
22. शिष्ठ
23. शिष्टः
24. आध्वे
25. अवक्
26. स्थ
27. तस्थौ
28. बध्नीथ
29. अशिष्ट
30. धुक्षे
31. धोक्ष्ये
32. वध्वे
33. अहन्
34. आख्येयम्
35. वदेयम्
36. यामः
37. येमिम
38. शेरते
39. द्विषीथाः
40. कुरुथ
41. आप्नुत
42. विक्रीणीध्वम्
43. सुन्मः
44. रोदिषि
45. अस्तवीः
46. अशृणुत
47. ब्रुवीध्वम्
48. द्विड्ढ्वे
49. शेकुः
50. चिनुथ
51. हथ
52. हतः

Fig.: कस्माद्रोदिषि
(Beeldbron: Details)

B) Vertaal:

अक्रोधेन जयेत्क्रोधमसाधुं सधुना जयेज्जयेत्सत्येन चानृतम् ॥१॥ पुत्राः किं पितृभ्यः पिण्डान्प्रायच्छत ॥२॥ कानि शास्त्राणि काश्यामध्यैथाः ॥३॥ बुद्धपुत्राश्चेन्महाशयनेषु शयीरन्प्रव्रज्यायां कृतं व्रतं न चरेयुः ॥४॥ अप्यार्ययुद्धाख्यानमाख्यास्यन्तं गुरुमभ्यनन्दः ॥५॥ द्वेष्यमपि न द्विष्यात लोभनीयं च न लुभ्येतैवं च प्रसन्ना भविष्यथ ॥६॥ न योत्स्य इत्यर्जुन उवाच ॥७॥ अशोच्यानशोचः प्रज्ञावादांश्च प्रवक्तुमैच्छः । मृताञ्जीवतश्च बुद्धिमन्तो न शोचन्ति ॥८॥

44.7. Herhalingsoefening vir vormleer

Bepaal die volgende vorme:

1. वदिता
2. उदिता
3. धातुः
4. दधुः
5. अदधुः
6. दध्युः
7. रक्षामि
8. रक्षाणि
9. रक्षीणि
10. रक्षिणी
11. राजनि
12. आसि
13. इज्ये
14. अयुध्ये
15. अयोध्ये
16. अयोधये
17. शोचनीयायाम्
18. वर्त्स्यति
19. आसन्
20. असन्
21. बिभ्यति
22. कुत्र
23. चेरिम
24. योक्ष्ये
25. योज्ये
26. युज्ये
27. चिक्ये
28. अजायामहि
29. स्मर्येय
30. स्मर्याय
31. कया
32. क्रेया
33. आत्मने
34. अदानम्
35. आददानम्
36. सेदिम
37. क्व
38. पिपूर्मः
39. कैः
40. कृत्येन