Les 33

33.1. Die Reduplicasie (अभ्यास m.)

• Die derde teenwoordklas
• (sowel as sekere werkele van ander teenwoordklasse),
• die voltooide tyd,
• die geredupliseerde aoristus,
• die frekwentatiefum en
• die desideratium

word deur middel van reduplicasie gevorm. Die deel van 'n geredupliseerde vorm wat voor die wortel geplaas word, heet reduplicasiestil.

Die reduplicasiestel bestaan uit (een konsonant en) 'n klinker.

33.1.1. Die Reduplicasiekonsonant

1. Gewoonlik:
Herhaling van die eerste konsonant van die wortel

Voorbeelde:

दा 3 "gee"

• 3.sg.P.Ind.Präs. ददाति पॄ 3 "vul"
• 3.sg.P.Ind.Präs. पिपर्ति मा 3Ā "meet"
• 3.sg.Ā.Ind.Präs. मिमीते

2. 'n Geaspireerde begin-konsonant van 'n wortel word deur die ooreenstemmende nie-geaspireerde konsonant geredupliseer.

Voorbeelde:

धा 3 "plaas"

• 3.sg.P.Ind.Präs. दधाति भी 3 "vrees"
• 3.sg.P.Ind.Präs. बिभेति

3. 'n Guttural word deur die ooreenstemmende nie-geaspireerde palataal geredupliseer:

क्, ख् deur च् ग्, घ् deur ज्

ह् word altyd deur ज् geredupliseer.
Voorbeelde:

हु 3 "(vir die offerbrand) in vuur gooi"

• 3.sg.P.Ind.Präs. जुहोति

4. Begin 'n wortel met verskeie konsonante, word slegs die eerste (indien nodig onder toepassing van reël 2 of 3) herhaal.

5. Begin 'n wortel met 'n konsonantgroep sibilant + onbeklemtoonde konsonant, word nie die sibilant geredupliseer nie, maar die daaropvolgende onbeklemtoonde konsonant volgens bogenoemde reëls.

Voorbeeld:

स्था 1 "staan"

• 3de persoon enkelvoud teenwoordige aanwysende तिष्ठति

33.2. Die derde teenwoordige tydklas (जुहोत्यादि = "जुहोति ens.")

Vorming:

sterk stam:
herhaalde hoë-graadwortel + agtervoegsel

swak stam:
herhaalde lae-graadwortel + agtervoegsel

Die bogenoemde reëls geld vir die reduplikasieklinker.

33.2.1. Die reduplikasieklinker van die 3de teenwoordige tydklas

• Die gereelde reduplikasie-vokaal is -i-
• Stofwoorde wat -u- bevat, redupliseer met -u-
• Die wortels दा, धा en हा word met -a- herhaal

Voorbeelde:

हु derde persoon meervoud 'om (as 'n offer) in die vuur te gooi'

• sterk stam: जुहो
• swak stam: जुहु

	3de sing. teenw.	3de mv. teenw.	3de sing. verlede tyd	3de mv. verlede tyd
Teenwoordige aanwysende wyswoord	जुहोति	जुह्वति juhu + ati	जुहुते	जुह्वते juhu + ate
Imperfek	अजुहोत् a-juho-t	जुहवुर् a-juho + ur	अजुहुत	अजुह्वत a-juhu + ata
Optatief	जुहुयात् juhu-yā-t	जुहुयुर् juhu-y-ur	जुह्वीत juhu + ī-ta	जुह्वीरन् juhu + ī-ran

33.3. Oor die ablaut van ā

ā kann

• aan die een kant, om die lang graad te wees van een van die ablautreekse wat -a- bevat
• aan die ander kant, om die hoë graad te wees in 'n ablautreeks van die ā-groep

Die twee belangrikste ablautreekse van die ā-groep is:

A.

• Lae graad
  • voor 'n medeklinker: -i-
    bv. धा PPP: हित (hi-ta)
  • voor 'n vokaal: Ø
    bv. धा 3de pl. a.w. teenw. दधति (dadh-ati)
• Hoë graad: -ā-
  bv. धा 3de persoon enkelvoud teenwoordige aanwysende दधाति

Hieronder val byvoorbeeld ook:

स्था 1

• PPP स्थित (sthi-ta)
• 3.sg.P.Fut. स्थास्यति (sthā-sya-ti)

B.

• Diep-vlak: -ī-
  bv. पा 1: PPP पीत (pī-ta)
• Hoog-vlak: -ā-
  bv. पा 1: Inf. पातुम्

33.4. Wortstamme op -ā van die derde teenwoordige klas

Woorde op -ā (behalwe दा en धा) verander gewoonlik na -ī- in die swak stam (sien Thumb-Hauschild Bd. 1,1 bl. 271. Waarskynlik het die hierbo genoemde ablaut-reeks B as voorbeeld gedien, alhoewel hierdie wortels andersins volgens reeks A ablaut), voor vokale eindings verdwyn die wortelvokaal volledig (sien ablaut-reeks A).

Voorbeelde:

मा 3Ā "meet"

	3. sg. Ā.	3. pl. Ā.
Indikatiewe teenwoordige	मिमीते mimī-te	मिमते mim-ate
Onvoltooid verlede	अमिमीत	अमिमत
Optatief	मिमीत mim-ī-ta !	मिमीरन् mim-ī-ran

हा 3P "verlaat"

	3. sg. P.	3. pl. P.
Indikatiewe teenwoordige	जहाति	जहति jah-ati
Onvoltooid verlede	अजहात्	अजहुर्
Optatief	जह्यात् jah-yā-t (Die wortel हा het voor die optatief-yā/y dieselfde vorm as voor vokale!)	जह्युर् jah-y-ur

33.4.1. Die wortels दा en धा

Die wortels दा en धा redupliseer met die vokaal -a- en verloor in die swak stam die wortelvokaal.

Let op by धा die wet van asem-dissimilasie!

धा 3U 'om op te stel, om te bepaal, om toe te wys'

	3de sing. teenw.	3de vgl. teenw.	3de sing. verlede tyd	3de vgl. verlede tyd
Teenwoordige aanwysende	दधाति	दधति dadh-ati	धत्ते dadh-te (Verduideliking: Thumb-Hauschild 1,1, bl. 302ff.)	दधते dadh-ate
Imperfek	अदधात्	अदधुर्	अधत्त a + dadh + ta	अदधत
Wensvorm	दध्यात् dadh-yā-t	दध्युर्	दधीत dadh-ī-ta	दधीरन्

Die vorme van दा word verkry deur dh met d te vervang in die paradigma van धा. Soos volg:

दा 3U 'gee'

	3de sing. teenw.	3de vgl. teenw.	3de sing. verlede tyd	3de vgl. verlede tyd
Teenwoordige aanwysende	ददाति	ददति	दत्ते	ददते
Imperfeet	अददात्	अददुर्	अदत्त	अददत
Wensvorm	दद्यात्	दद्युर्	ददीत	ददीरन्

33.5. Die Parasmaipada-teenname van derde-teenname-klaswortels

Werwe van die 3de klas vorm al die vorme van die Parasmaipada-teenwoordige deelwoord vanaf die swak stam.

Uitsondering: Die nominatief/akkusatief meervoud neutrum kan óf vanaf die sterk óf die swak stam gevorm word.

दा Parasmaipada-teenskikking:

	Masklyn पुंल्लिङ्ग	Neutraal नपुंसकलिङ्ग	Vroulik स्त्रीलिङ्ग
Enkelvoud
1ste naamval	ददत् dad-at + s	ददत् dad-at-Ø	ददती
2de genitief	ददतम् dad-at-am	ददत्
Meervoud
1. Nominatief	ददतस्	ददति dad-at-i ददन्ति dad-ant-i
2de geval (genitief)	ददतस्	ददति ददन्ति

Gelyk aan जुह्वत् (juhu-at + s)

33.6. Woordelys

दा 3U ददाति: gee

Toek. दास्यति
Pass. दीयते
Kaus. दापयति
PPP दत्त
Inf. दातुम्

waarvan:

दान n.: gee, geskenk, vrygewigheid

Fig.: दानम्
(Beeldbron: Besonderhede)

दा + आ 3Ā अदत्ते: ontvang, in besit neem, saamneem

Absoluut आदाय: met die genitief: in die geselskap van, met

Fig.: सा पुत्रमादाय भारं बिभ्रती गच्छति
(Beeldbron: Details)

धा 3U दधाति: stel, bepaal, toewys

Fut. धास्यति
Pass. धीयते
Kous. धापयति
PPP हित (!!)
Inf. धातुम्

धा + सम् + आ 3U समादधाति: om jou volle aandag op iets te fokus, om jou gedagtes bymekaar te maak

waarvan:

समाधि m.: innerlike samestelling, uiterste aandag

Fig.: समाधि
(Beeldbron: Details)

पॄ derde persoon meervoud पिपर्ति: vul, vervul

Nota:
3de pl. P पिपुरति
3de sg. impf. P अपिपर् (van: *apipart)
3de mv. imperatief: sig[अपिपरुर्]
3de enk. optatief: sig[पिपूर्यात्]

Fut. परिष्यति / परीष्यति
Pass. पूर्यते
Kaus. पूरयति / पारयति
PPP पूर्ण / पूर्त / पूरित

पॄ + सम् slegs Pass. सम्पूर्यते en Caus.: vul heeltemal

भी 3P बिभेति: om bang te wees vir (abl., gen.)

Fut. भेष्यति
Pass. भीयते
Caus. भाययति
PPP भीत
Inf. भेतुम्

waarvan:

भय n.: angs, vrees; gevaar (die subjektiewe en objektiewe aspekte)

Fig.: भयम्
(Beeldbron: Details)

भृ 3U बिभर्ति: dra, bring; onderhou, voed

Toek. भरिष्यति
Pass. भ्रियते
Kaus. भारयति
PPP भृत
Infinitief भर्तुम्

waarvan:

भार m.: vrag

मा 3Ā मिमीते: meet

Fut. मास्यति / मास्यते
Pass. मीयते
Caus. मापयति
PPP मित
Inf. मातुम्

मा + उप 3Ā उपमिमीते: vergelyk

waarvan:

उपमा f.: vergelyking

प्रतिमा nw.: beeld

हा 3P जहाति: verlaat

Toek. हास्यति
Pass. हीयते
Caus. हापयति
PPP हीन: ontbrekend, tekort
Infinitief हातुम्
van PPP हीन:

हीनयान n.: die tekortwiekende voertuig (van die Boeddhisme): 'n neerbuigende term wat deur die aanhangers van die 'Groot Voertuig', die महायान, gebruik word; die onvolmaakte pad (यान tot या 2: om te loop, om te reis). Die term हीनयान moet nie meer gebruik word nie. Die vorm van antieke boeddhisme wat vandag nog bestaan, word थेरवाद genoem.

Fig.: हीनयानमेव
(Beeldbron: Details)

हु 3P जुहोति: in die vuur gooi (as 'n offer, veral ghee)

Toek. होष्यति
Pass. हूयते
Kaus. हावयति
PPP हुत
Inf. होतुम्

Afbeelding: घृतमग्नौ जुहोति
(Beeldbron: Details)

घृत n.: gesmolten boter, ghee (घी / گھی / ঘী)

"Ghee wordt gemaakt door ongezouten boter in een grote pot te laten pruttelen tot al het water verdampt is en de eiwitten naar de bodem zijn gezakt. De gekookte en gezuiverde boter wordt dan met een lepel afgehaald om de melkresten op de bodem van de pan niet te verstoren. In tegenstelling tot boter kan ghee gedurende langere tijd zonder koeling worden bewaard, mits het in een luchtdichte container wordt gehouden om oxidatie te voorkomen en blijft het vochtvrij. De textuur, kleur of smaak van ghee hangt af van de bron van de melk waaruit de boter is gemaakt. In India wordt ghee meestal gemaakt met waterbuffelmelk, omdat deze witter is dan koemelk."

[Bron: http://en.wikipedia.org/wiki/Ghee. -- Geraadpleegd op 2008-12-26]

33.7. Oefening

A) Vul in het volgende patroon de overeenkomstige vormen van de woorden tussen haakjes in:

रामस् ... (चतुर्थ्येकवचने बहुवचने च) ... अन्नं ददाति । (भिक्षु । अग्नि । शूद्रा । गुनवान्पुत्र । देवान्स्तुवन्कवि । ब्राह्मणी । महान्साधु । धेनु)

B) Vul de overeenkomstige vormen van de tussen haakjes vermelde werkwoorden in in de indicativus praesens, imperfectum en optativus:

ब्राह्मणो घृतमग्नौ ... (हु) ॥१॥ बुद्धगता भयान्न ... (भी) ॥२॥ सुगतः कुलम् ... (हा) ॥३॥ दुर्जना भिक्षुभ्यो ऽन्नं न ... (दा) ॥४॥ साधुः कृष्णे मतिम् ... (धा + सम् + आ) ॥५॥

ईश्वरो लोकान् ... जनास्तु न ... (मा) ॥६॥ दासा भारान् ... (भृ) ॥७॥ ब्राह्मणी पात्रं जलेन ... (पॄ) ॥८॥

C) Vertaal en verander enkelvoudsinne in meervoudsinne en omgekeerd:

योगयुक्तो मतिं दुःखमक्षनयन्त्यां प्रज्ञायां समाधत्ते ॥१॥ यो भिक्षवे दानानि दद्यात्सो ऽपि दानपुण्यमाददीत ॥२॥ ब्राह्मणा भारं न बिभ्रतीति ब्राह्मणदासो भारं गृहमबिभः ॥३॥

Afbeelding: पुरुषा भारं न बिभ्रतीति स्त्री भारं गृहमबिभः
(Beeldbron: Details)

क्षत्रियशूरः पुत्रमादाय योद्धुं कुलमजहात् । स युद्धे शत्रुहतत्वाच्छरीरं हित्वा पुनर्भवमैत् ॥४॥ देवदत्तमपि सुखं दुःखमोक्षेष्टिं न पिपर्ति । सेष्टिः प्रज्ञयैव सम्पूर्यते ॥५॥ यः साधुर्भूतेभ्यो ऽभयं ददाति तस्माद्भूतानि न बिभ्यति स च तेभ्यो न बिभेति ॥६॥ मितमतयो नरकभयात्स्वर्गलोभाच्च पुण्यं कुर्वन्ति पापं च जहति । अमितप्रज्ञाबुद्धा हि नरकेभ्यो न बिभीयुः स्वर्गांश्च न लुभ्येयुः । ते भयं च लोभं चारुन्धन् ॥७॥