Lektion 40

40.1. सुभाषितानि

विद्या ददाति विनयं विनयाद्याति पात्रताम् । पात्रत्वाद्धनमाप्नोति धनाद्धर्मं ततः सुखम् ॥१॥ सुखार्थी चेत्त्यजेद्विद्यां विद्यार्थी चेत्त्यजेत्सुखम् । सुखार्थिनः कुतो विद्या कुतो विद्यार्थिनः सुखम् ॥२॥ आचार्यात्पादमादत्ते पादं शिष्यः स्वमेधया । पादं सब्रह्मचारिभ्यः पादं कालक्रमेण च ॥३॥

Fig.: पादं सब्रह्मचारिभ्यः
(Billedkilde: Details)

40.2. Dannelsen af verbumformene i første person perfektum (लिट्)

Endelser for første person (तृतीयः) i perfektum (लिट्)

परस्मैपदम्	←	आत्मनेपदम्	←
एकवचनम्	बहुवचनम्	एकवचनम्	बहुवचनम्
-a	-ma	-e	-mahe

Bemærk, at endelserne for 1. person singular P og Ā er identiske med dem for 3. person singular. Derfor er formerne for 1. singular P og Ā i alle perfekttyper undtagen type III(a,b) og type V(a,b,c) altid identiske med dem for 3. singular P og Ā.

Ved type IV ender 1. sg. P som 3. sg.P på -au.

Ved perfekttyperne III og V er 1. singular Ā altid identisk med 3. singular Ā.

Ved perfekttyperne III og V er 1. singular P og 3. singular P valgfrit identiske: 3.sg.P skal altid være i forlænget grad ved disse dannelses typer, mens 1.sg.P kan være enten i høj grad eller forlænget grad.

Except before the ending -re, where -i- must always appear; this connecting vowel does not appear before consonant-initial endings for eight roots ending in -ṛ or -u, namely

1. कृ 8U (except for संस्कृ)
2. भृ 1U
3. वृ 9U "to choose"
4. सृ 1P
5. द्रु 1p "to run"
6. श्रु 5P
7. स्तु 2U
8. स्रु 1P "to flow"

For so-called facultative अनिट्-roots, the connecting vowel may optionally be inserted or not. (List of these roots in Kielhorn, Grammar p. 92 § 298b,2,3)

40.2.1. Perfect Type I: no stem gradation

1.sg. = 3.sg.

Verbs that follow this type:

• Consonant-Long Vowel-Consonant
• Consonant-Vowel-Consonant-Consonant
• a-Consonant(-Consonant)
• ā-Konsonant

बन्ध् 9P

• 1.sg.P बबन्ध
• 1.pl.P बबन्धिम

जीव् 1P

• 1.sg.P जिजीव
• 1.pl.P जिजिविम

अश् 5Ā

• 1.sg.Ā आनशे
• 1.pl.Ā आनशिमहे

अस् 2P and अस् 4P

• 1.sg.P आस
• 1.pl.P आसिम (a + as-i-ma)

40.2.2. Perfect Type II: strong stem in guṇa grade, weak stem in zero grade

Verbs that follow this type:

• (Consonant-)i/u/ṛ/ḷ-Consonant

भिद् 7U

• 1.sg.P बिभेद

• 1.pl.P बिभिदिम

• 1.sg.Ā बिभिदे

• 1.pl.Ā बिभिदिमहे

मुह् 4P facultative अनिट्

• 1.sg.P मुमोह

• 1.pl.P मुमुहिम । मुमुह्म

40.2.3. Perfect Type III: Strong stem in guṇa/long grade

1.sg.P valgfri høj grad eller forlænget grad

40.2.3.1. Perfekt type IIIa: Stærk stamme høj grad/forlænget grad, svag stamme lav grad

Verber, der følger denne type:

• (Konsonant-)(Konsonant-)i/ī/u/ū
• (Konsonant-)-ṛ

इ 2P

• 1.sg.P इयाय । इयय (i+e+a)

• 1.pl.P ईयिम (i+iy+i+ma)

नी 1U

• 1.sg.P निनाय । निनय

• 1.pl.P निन्यिम (ni-nī + i + ma !!!)

• 1.sg.Ā निन्ये

• 1.pl.Ā निन्यिमहे

स्तु 2U strengt अनिट्

• 1.sg.P तुष्टाव । तुष्टव (tu-sto + a)

• 1.pl.P तुष्टुम

• 1.sg.Ā तुष्टुवे

• 1.pl.Ā तुष्टुमहे

कृ 8U strengt अनिट्

• 1.sg.P चकार । चकर

• 1.pl.P चकृम

• 1.sg.Ā चक्रे

• 1.pl.Ā चकृमहे

40.2.3.2. Perfekt type IIIb: Stærk stamme høj grad/forlænget grad, svag stamme høj grad

Verber, der følger denne type:

• (Konsonant-)(Konsonant-)-ṝ
• Konsonant-Konsonant-ṛ

पॄ 3P

• 1.sg.P पपार । पपर

• 1.pl.P पपरिम

स्मृ 1P

• 1.sg.P सस्मार । सस्मर

• 1.pl.P सस्मरिम

संस्कृ 8U

• 1.sg.P सञ्चस्कार । सञ्चस्कर

• 1.pl.P सञ्चस्करिम

• 1.sg.Ā सञ्चस्करे

• 1.pl.Ā सञ्चस्करिमहे

40.2.4. Perfekt type IV: Rødder på -ā / -ai

• Stærk stamme:
• 1.,3. sg. Parasamaip.: -au
• Svag stamme:
• før konsonant: lav grad-i
• før vokal: lav grad-ø

दा 3U

• 1.sg.P ददौ

• 1.fl.P ददिम (da-d-i-ma)

• 1.sg.Ā ददे

• 1.fl.Ā ददिमहे

40.2.5. Perfekt Type V: Konsonant-a-Konsonant

1.sg.P. valgfrit højgradig eller forlænget grad

40.2.5.1. Perfekt Type Va: Konsonant-a-Konsonant, svag stamme lav grad

Verber, der følger denne type:

1. gam "gå"
2. han (»ghan) "slå ihjel"
3. jan "blive født"
4. vac "sige"
5. vad "sige"
6. yaj "ofre"
7. og andre

गम् 1P

• 1.sg.P जगाम । जगम

• 1.fl.P जग्मिम (ja-gm-i-ma)

हन् 2P

• 1.sg.P जघान । जघन

• 1.fl.P जघ्निम

जन् 4Ā

• 1.sg.Ā जज्ञे

• 1.fl.Ā जज्ञिमहे

वच् 2P

• 1.sg.P उवाच । उवच

• 1.fl.P ऊचिम (u + uc-ima)

वद् 1P (Ā)

• 1.sg.P उवाद । उवद

• 1.fl.P ऊदिम

• 1.sg.Ā ऊदे

• 1.fl.Ā  ऊदिमहे

यज् 1U

• 1.sg.P इयाज । इयज

• 1.fl.P ईजिम

• 1.sg.Ā ईजे

• 1.fl.Ā ईजिमहे

40.2.5.2. Perfekt Type Vb: Konsonant-a-Konsonant, startkonsonant ikke guttural, aspirat, h, svag stamme uden reduplikation, med -e-

पच् 1U

• 1.sg.P पपाच । पपच

• 1.fl.P पेचिम

• 1.sg.Ā पेचे

• 1.fl.Ā पेचिमहे

40.2.5.3. Perfekt Type Vc: Konsonant-a-Konsonant, svag stamme høj grad

Verber, der følger denne type:

• Alle andre rødder med mellemliggende -a-

क्रम् 1U

• 1.sg.P चक्राम । चक्रम

• 1.fl.P चक्रमिम

• 1.sg.Ā चक्रमे

• 1.fl.Ā चक्रमिमहे

40.2.6. Særlige perfekt-dannelser

विद् 2P præsentisk perfekt:

• 1.sg.P वेद (= 3.sg.P)

• 1.fl.P विद्म

अह् 1. person ikke almindelig!

भू 1P

• 1.sg.P बभूव (= 3.sg.P)

• 1.fl.P बभूविम

जि 1P

• 1.sg.P जिगाय (= 3.sg.P) । जिगय

• 1.fl.P जिग्यिम (ji-gi + i + ma !)

40.3. Dannelse af verbformerne i første person af det periphrastiske perfekt (अनुप्रयोगलिट्)

Det periphrastiske perfekt dannes af:

• afledte verbalstammer (kausativ, desiderativ, frekventativ, denominativa), især kausativ
• rødder, der begynder med lang vokal (undtagen ā)
• rødder: vokal (undtagen a-)-konsonant-konsonant
• nogle andre
• ved nogle rødder kan begge perfekter valgfrit dannes: uṣ "brænde", vid "vide", jāgṛ "våge", daridrā "være fattig"
• ved følgende rødder kan begge perfekter valgfrit dannes, og også det periphrastiske perfekt er reduplikeret, nemlig med reduplikationssylben fra præsentstammen:
• bhī "frygte"
• bhṛ "bære"
• hu "ofre"
• hrī "skamme sig"

ईक्ष् 1Ā

• 1.sg.Ā ईक्षां चक्रे । ईक्षामास । ईक्षां बभूव

• 1.fl.Ā ईक्षां चकृमहे । ईक्षामासिम । ईक्षां बभूविम

बन्ध् kausativum P: बन्धयति

• 1.sg.P बन्धयां चकर । बन्धयां चकार (= 3.sg.P) । बन्धयामास (= 3.sg.P) । बन्धयां बभूव (= 3.sg.P)

• 1.pl.P बन्धयां चकृम । बन्धयामासिम । बन्धयां बभूविम

40.4. Syntaktisk om første person (तृतीयः)

Da ein Verbum finitum (konjugeret verb) udtrykker agens (कर्तृ), behøver "jeg", "vi" i ikke-passive verbale sætninger med verbum finitum ikke ekstra at blive udtrykt ved et personligt pronomen.

40.5. Personlige pronominer (पुरुषार्थकसर्वनाम) i første person singular og plural

Formen på det personlige pronomen (personligt stedord) er den samme for alle køn.

• 1.pl.P बन्धयां चकृम । बन्धयामासिम । बन्धयां बभूविम

40.4. Syntaktisk om første person (तृतीयः)

Da ein Verbum finitum (konjugeret verb) udtrykker agens (कर्तृ), behøver "jeg", "vi" i ikke-passive verbale sætninger med verbum finitum ikke ekstra at blive udtrykt ved et personligt pronomen.

40.5. Personlige pronominer (पुरुषार्थकसर्वनाम) i første person singular og plural

Formen på det personlige pronomen (personligt stedord) er den samme for alle køn.

	एकवचनम् "jeg"	बहुवचनम् "vi"
प्रथमा	अहम्	वयम्
द्वितीया	माम् / मा	अस्मान् / नस्
तृतीया	मया	अस्माभिस्
चतुर्थी	मह्यम् / मे	अस्मभ्यम् / नस्
पञ्चमी	मत्	अस्मत्
षष्ठी	मम / मे	अस्माकम् / नस्
सप्तमी	मयि	अस्मासु

De kortere former, der står på anden plads ovenfor (मा, मे, नस्), må aldrig bruges i starten af en sætning eller vers.

Før partiklerne च, वा, एव må disse såkaldte enklitiske former heller ikke bruges:

kun: ... मां च ... "og mig"

Genitiv (षष्ठी) af de personlige pronominer bruges som et ejendomsbestemt stedord:

मम । मे = "min"

अस्माकम् । नस् = "vores"

Som det første led i sammensætninger står der for disse pronominer stammerne:

• sg. मद्
• pl. अस्मद्

f.eks. मत्पुस्तकम् "min bog" ; अस्मद्पुस्तकानि "vores bøger"

40.6. Ordbog

पात्र n.: Ærværdig, mester, værdig

मेधा f.: visdom, forstand, tanke

पुस्तक m.n.: manuskript, bog

कॢप् 1Ā कल्पते : være i rigtig orden, passe til (lok.) ; forme sig, danne sig ; beslutte sig for, bøje sig for (dativ)

Perf. II चकॢपे valgfrit अनिट्
Fut. कल्पिष्यते । कल्प्स्यते
Kaus. कल्पयति : bringe i orden, skabe, danne i fantasien, indbilde sig
PPP कॢप्त
Inf. कल्पितुम् । कल्प्तुम्

deraf:

कल्पना f.: Dannelse i tanken, antagelse af noget ikke-eksisterende i virkeligheden, fiktion

कॢप् + वि Kaus. विकल्पयति : (forestille sig forskelligt =) stille i tvivl, betvivle

deraf:

विक्ल्प m.: alternativ, tvivl

तुद् 6U तुदति : slå

Perf. II तुतोद, तुतुदुर्
Fut. तोत्स्यति
Pass. तुद्यते
Kaus. तोदयति
PPP तुन्न (tud + na)
Inf. तोत्तुम्

तॄ 1P तरति : gå over, krydse, redde sig fra nogen (akk. = overskride nogen)

Perf. IIIb ततार, ततरुर् । तेरुर्
Fut. तरिष्यति । तरीष्यति
Pass. तीर्यते
Kaus. तारयति
PPP तीर्ण
Inf. तरितुम् । तरीतुम्

deraf:

तीर्थ n.: vadested, helligt badested, pilgrimssted

Billedtekst: हरिद्वारे तीर्थम्
(Billedkilde: Detaljer)

तीर्थङ्कर m. (af: तीर्थम्+ कृ): vadestedsbygger (over lidelsen) = de 24 lærere for jainisterne

Imperfekt अस्वपीत् । अस्वपत्
Perfektum सुष्वाप, सुषुपुर्
Futurum स्वप्स्यति
Passivum सुप्यते (af *svp-ya-te)
Kausativum स्वापयति
PPP सुप्त
Infinitiv स्वप्तुम्

heraf:

स्वप्न m.: søvn, drøm

सुप्ति f. (af *svp-ti): søvn, især dybesøvn

Fig.: स्वपन्ति
(Billedkilde: Details)

40.7. Øvelse

A) Oversæt de सुभाषितानि i begyndelsen af lektionen.

B) Omform følgende verbumformer til de tilsvarende perfektumformer. Ved flere muligheder, angiv venligst alle muligheder.

(Tegnforklaring: अ = अनिट्, इ = valgfrit अनिट्)

1. अश्नीमः
2. स्मः
3. स्रक्ष्यामि
4. स्तुमहे अ
5. वर्धामहे
6. आवर्ते
7. सेक्ष्यामि
8. अलुभ्याम
9. रुन्धे
10. रोदिमि
11. अयुध्यामहि
12. युञ्ज्मः
13. अजानीम
14. ददामि
15. अबिभयम्
16. वच्मः
17. कामये
18. वसामः
19. अभवाम
20. अस्यामि
21. अबिभ्रि अ
22. कल्पामहे इ
23. त्यज्यामि
24. अतरम्
25. चिन्मः
26. पृच्छामः
27. अनश्याम इ
28. चरामः
29. अवदाम
30. शोचयामः
31. दध्महे
32. पिबामि
33. धरामः
34. म्रिये
35. दूषयामः
36. मन्ये
37. स्वपिमः
38. पामि
39. शृणुमः अ
40. अतुदम्
41. अमिम
42. तिष्ठामि
43. अवहाम
44. अकुर्महि अ
45. जहीमः
46. अस्पृशम्
47. नेष्यामः
48. तन्महे
49. अक्रीणि
50. पुने
51. भुञ्ज्मः
52. स्मरिष्यामः
53. अभजाम (følger type Vb)
54. जेष्यामः
55. आसे (periphrastisk)
56. विन्दामः
57. धक्ष्यामः
58. शक्नुमः
59. भिनद्मि
60. भोत्स्ये
61. लभे
62. नर्तिष्यामि
63. अगमयम्
64. द्विष्महे
65. चोरये
66. अजुहुम
67. अहनम्
68. पश्यामः
69. ईक्षे

40.8. Gennemgang af bøjningslære

1. ददे
2. ददते
3. पापे
4. आसे
5. एते
6. इते
7. इतः
8. यतः
9. यते
10. ईयते
11. यत्
12. यदा
13. अस्तुवि
14. अस्तुवति
15. अस्तवीत्
16. ब्रह्मिणः
17. ब्रह्मणः
18. ब्राह्मणः
19. लभे
20. लाभे
21. लेभे
22. लोभे
23. काश्चन
24. तन्त्रे
25. तत्र
26. मनौ
27. मेने
28. सत्स्यामि
29. वेत्स्यामः
30. कच्चित्
31. तत्त्यागः
32. तत्याज
33. विद्ये
34. विद्याम्
35. एनेन
36. ऐक्षे
37. आह
38. आहन्