Lekcija 41

41.1. सुभाषिते (dve poslovice)

पुस्तकस्था च या विद्या परहस्ते च यद्धनम् । कार्यकाले समुत्पन्ने न सा विद्या न तद्धनम् ॥१॥

Objašnjenje: पर "drugi"

Slika: पुस्तकस्था च या विद्या ...
(Izvor slike: Detalji)

उपदेशो हि मूर्खाणां प्रकोपाय न शान्तये । पयःपानं भुजङ्गानां केवलं विषवर्धनम् ॥२॥

Objašnjenje: पयस् n. = दुग्धम्

41.2. Dalje कृत् tvorbe na -a

41.2.1. Particip prezenta (लडादेशः) Ā, particip prezenta pasiva (लडादेशः) Ā, particip futura (ऌडादेशः) Ā

41.2.1.1. Tematski prezentski koreni, pasiv i futur

Tvorba:

Prezentski koren / pasivni koren / futuristički koren + -māna (ž. r. mānā)

Primeri:

यज् 1U, Part.Prez.Ā यजमान 3 "onaj koji se žrtvuje u sopstvenom interesu = gospodar žrtve"

मन् 4Ā, Part.Prez.Ā मन्यमान 3 "onaj koji razmišlja"

कृ 8U, Part.Prez.Passiv क्रियमाण 3 "ono što se čini"

दा 3U, Part.Fut.Ā दास्यमान 3 "onaj koji će dati u sopstvenom interesu"

41.2.1.2. Attematski prezentske klase

Tvorba:

Slabi prezentski koren (u obliku koji ima pred nastavkom -ate 3.l.Ā) + -āna (ž. r. -ānā)

Primeri:

Koren / klasa	Particip prezenta Ā
द्विष् 2U	द्विषाण
हु 3P	जुह्वान ju-hu + āna
सु 5U	सुन्वान su-nu + āna
रुध् 7U	रुन्धान ru-n-dh-āna
तन् 8U	तन्वान tan-u + āna
क्री 9U	क्रीणान krī + n-āna

41.2.2. Particip pasivne nužnosti (gerundiv) (कृत्य) (Kielhorn)

Kako bi se izrazila pasivna nužnost ("ono što se mora/treba učiniti"), mogu se pridjevi iz korijena i izvedenih glagolskih osnova po izboru tvoriti sljedećim sufiksima: (Kielhorn)

• -तव्य (fem. -तव्या)
• -अनीय (fem. -अनीया)
• -य (fem. -या)
• -त्य (fem. -त्या) (umjesto -य/-या)

41.2.2.1. Sufiks -तव्य / -तव्या (Kielhorn)

Sufiks -तव्य / -तव्या dodaje se na korijene i izvedene glagolske osnove (npr. kauzativ) na isti način kao i infinitivni sufiks -तुम् (v. Lekciju 23), tj.: (Kielhorn)

• hochstufige Wurzel + तव्य

oder

• hochstufige Wurzel + -i- + तव्य

U kauzativu:

• Kauzativna osnova na -ay + -i- + तव्य (Kielhorn)

Beispiele:

जि 1P	जेतव्य 3	"jemand, der besiegt werden muss; ein zu besiegender"
वृत् 1Ā	वर्तितव्य 3	"das, wo man sich befinden soll"
बुध् Kaus.	बोधयितव्य	"jemand, der geweckt werden soll; ein zu erweckender"

41.2.2.2. Sufiks -अनीय / -अनीया

Bildung:

Hochstufige Wurzel + -अनीय / -अनीया

Kauzativ i 10. prezentski razred: (Kielhorn)

Korijen u obliku kauzativne osnove, bez -aya- + -अनीय / -अनीया (Kielhorn)

Beispiele:

दा 3U	दानीय 3	"zu gebendes; was gegeben werden muss"
जि 1P	जयनीय 3	"zu besiegender"
कृ 8U	करणीय 3	"zu tuendes"
दृश्	दर्शनीय 3	"was man sehen muss; sehenswertes"
बुध् Kaus.	बोधनीय 3 bodh-aya - aya + -anīya	"ein zu weckender"
दा Kaus.	दापनीय 3 dā-paya - aya + -anīya	"was man geben lassen muss"

41.2.2.3. The Suffix -य / -या

Formation:

Root (in weak, strong or guṇa grade) + -य

For the exact rules, see Kielhorn, Grammar of the Sanskrit Language, pp. 195 - 197!

Treatment of final vowels:

1. Roots ending in -ā form this gerundive with the suffix -eya

Examples:

ज्ञा 9U	ज्ञेय 3	"to be known; that which must be recognized"
दा 3U	देय 3	"that which must be given"

2. Roots ending in -i /-ī / -u / -ū /-ṛ generally have strong or guṇa grade, unless they belong to those roots ending in -i / -u /-ṛ that form a gerundive with the suffix -त्य (fem. -त्या) (list of these roots in Kielhorn, Grammar §537).

Example:

स्मृ 1P	स्मर्य 3	"that which must be remembered"

2a. Roots ending in -i/-ī have strong grade

Examples:

विक्री 9Ā	विक्रेय 3	"to be sold; sellable"
नी 1U	नेय 3	"to be led"

Fig.: विक्रेयाणि पुष्पानि
(Image source: Details)

2b. Roots ending in -u /-ū replace the strong grade -o before -ya with -av, and the guṇa grade -au with -āv. Guṇa grade formation in this case denotes necessity.

Example:

स्तु 2U	स्तव्य 3	"that which should be praised"
	स्ताव्य 3	"that which must necessarily be praised"

Examples of roots ending in consonants (see rules: Kielhorn, Grammar § 533ff.):

Low-grade formation:

Examples:

दृश्	दृश्य 3	"worth seeing"
शास् 2P	शिष्य 3	"one who is to be instructed = student"

Fig.: दृश्यो मन्दिरः
(Image source: Details)

High-grade formation:

Examples:

द्विष् 2U	द्वेष्य 3	"to be hated = enemy"
भिद् 7U	भेद्य 3	"to be split"

Causatives and verbs of the 10th present class (चुरादि)

Formation:

Causative/present stem without -aya- + -य

Example:

मन् Causative¹	मान्य 3 mān-aya - aya + ya	"to be honored, highly revered"

¹ actually a denominative to मान

Fig.: मान्यः
(Image source: Details)

41.2.2.4. The suffix -त्य / त्या (instead of -य / -या)

List of roots ending in -i / -u /-ṛ, which form a gerundive not with -य / -या but with the suffix -त्य (fem. -त्या), in Kielhorn, Grammar §537.

Formation:

low-grade root + -त्य / -त्या

Examples:

इ 2P	इत्य 3	"to be gone"
श्रु 5P	श्रुत्य 3	"to be heard"
कृ 8U	कृत्य 3	"to be done"

41.2.3. Sintaksa "participa" pasivne nužnosti (gerundiva) (कृत्य)

Gerundiv se može rabiti atributno: (Kielhorn)

दर्शनीयं नगरम् = "grad koji se mora vidjeti; grad vrijedan gledanja" (Kielhorn)

Gerundiv se može rabiti i kao predikatno ime u rečenicama s pasivnom konstrukcijom koje izražavaju obvezu ili zapovijed (s न zabranu, nemogućnost): (Kielhorn)

काशी द्विजैर्द्रष्टव्या = "Dvaputrođeni moraju vidjeti Varanasi" (Kielhorn)

Slika: दर्शनीयं नगरं काशी
(Izvor slike: Details)

41.2.4. Razlike u upotrebi gerundivnih sufiksa (Kielhorn)

Upotreba ovih sufiksa u velikoj se mjeri preklapa: (Kielhorn)

• -तव्य (fem. -तव्या): uvijek izražava nužnost i preferirano se rabi predikatno (rjeđe atributno). Tvorbe s ovim sufiksom ne bi se smjele rabiti u imenskim složenicama. (Kielhorn)
• -अनीय (fem. -अनीया) i -य (fem. -या) / -त्य (fem. -त्या) (umjesto -य/-या): mogu imati šire značenje u smislu vrijednosti (npr. "vrijedan gledanja") ili puke mogućnosti (दृश्य "vidljiv"). Tvorbe s ovim sufiksima mogu se negirati s अ-/-अन्- i javljaju se kao zadnji član तत्पुरुष složenica. (Kielhorn)

41.2.5. Bez spajanja sa सु- i दुस्- (Kielhorn)

S prefiksima सु- i दुस्- u značenju "lako" odn. "teško" gerundivi se ne smiju spajati. Umjesto njih stoje तत्पुरुष složenice tipa सुकर 3 ("lako za učiniti") (v. Lekciju 18). (Kielhorn)

41.3. Word List

मूर्ख m = मूढ भुजङ्ग m.: snake

Fig.: भुजङ्गः
(Image source: Details)

केवलम् Adv.: only, alone, completely

विष n.: poison

Fig.: भुजङ्गस्य विषम्
(Image source: Details)

शास् 2P शास्ति : to reprimand, control, command, teach

has the weak present stem शिष् : शिष्मस्, but the 3rd pl. pres. has the strong stem: शासति (!! ending -ati) alongside occasional शासन्ति. अशासुर्. Also the entire आत्मनेपद has, insofar as it occurs, the strong stem: शास्ते

Perf I शशास, शशासुर्
Fut. शासिष्यति
Pass. -शास्यते । शिष्यते
PPP शिष्ट : taught, wise
Inf. शासितुम्
Absol. -शिष्य । -शास्य

from which:

शासना f.: royal edict, teaching, religion

Fig.: शासना
(Image source: Details)

शास्त्र n.: teaching, textbook

शास्त्रिन् m.: learned, scholar

Fig.: शास्त्री
(Image source: Details)

शिष्य 3: to be instructed = student

शरण 3: protecting, shielding; n. protection, refuge, taking refuge

सङ्घ n.: (to सम्-हन् : to strike together): group, crowd, community (e.g. Buddhist)

कन्या f.: young girl, daughter, maiden

अति prefix: over, beyond (in space, in time, by number, by quantity, in order, by power, by intensity), exceedingly

इ + अति 2P अत्येति : to pass by

PPP अतीत : n. past tense

41.4. Exercise

A) Translate the two proverbs at the beginning of the lesson.

B) Translate:

बुद्धम् शरणं गच्छामि धर्मं शरणं गच्छामि सङ्घं शरणं गच्छामीति बुद्धगतैर्वक्तव्यम् ॥१॥ काशीं पत्स्ये गङ्गां द्रक्ष्यामि तत्र च मरिष्यामीति मन्यमानो मान्यो वृद्धनरः पुत्रांश्च पुत्रपुत्रांश्च धनं च तत्याज काशीं च प्राव्रजत् । एवं च रोध्यं दुःखं तरिष्यतीति मन्ये ॥२॥

Fig.: काशीं पत्स्ये गङ्गां द्रक्ष्यामि ...
(Image source: Details)

कन्यां व्युवह तस्यां च पुत्रमजनयं महाधनं च लेभ एवं सुखमापेत्यतीते मुमोह । ततः प्रजज्ञौ सुखाद्दुःखं जायते तस्माल्लोकसुखमपि त्यजनीयं न च किंचिदिन्द्रियैः स्प्रष्टव्यमिति ॥३॥ विक्रेयाणि विक्रीयापुत्रवैश्यो भिक्षुभ्यो विक्रयफलमददाद्दानपुण्यं चादत्त । एतत्कर्म स्तुत्यमिति भिक्षवः प्रोचुर्बुद्धिमन्तस्तु विकल्पयन्ति किमेवं कुर्वाणो वश्यः पुण्यं चकारेति ॥४॥ गुरुभिः शिष्याः शासितव्याः शिष्यैरध्ययनमध्येतव्यम् ॥५॥