Lesson 41

41.1. सुभाषिते (two proverbs)

पुस्तकस्था च या विद्या परहस्ते च यद्धनम् । कार्यकाले समुत्पन्ने न सा विद्या न तद्धनम् ॥१॥

Explanation: पर "other"

Fig.: पुस्तकस्था च या विद्या ...
(Image source: Details)

उपदेशो हि मूर्खाणां प्रकोपाय न शान्तये । पयःपानं भुजङ्गानां केवलं विषवर्धनम् ॥२॥

Explanation: पयस् n. = दुग्धम्

41.2. Further कृत् formations on -a

41.2.1. Present Participle (लडादेशः) Ā, Passive Present Participle (लडादेशः) Ā, Future Participle (ऌडादेशः) Ā

41.2.1.1. Thematic present stems, passive and future

Formation:

Present stem / passive stem / future stem + -māna (fem. mānā)

Examples:

यज् 1U, Pres.P.Ā यजमान 3 "one who is honoured with a sacrifice for one's own benefit = lord of the sacrifice"

मन् 4Ā, Pres.P.Ā मन्यमान 3 "a thinking one"

कृ 8U, Pres.P.Pass. क्रियमाण 3 "something that is done"

दा 3U, Fut.P.Ā दास्यमान 3 "one who will give for one's own benefit"

41.2.1.2. A-thematic present classes

Formation:

Weak present stem (in the form it has before the ending -ate of 3.pl.Ā) + -āna (fem. -ānā)

Examples:

Root / Class	Present Participle Ā
द्विष् 2U	द्विषाण
हु 3P	जुह्वान ju-hu + āna
सु 5U	सुन्वान su-nu + āna
रुध् 7U	रुन्धान ru-n-dh-āna
तन् 8U	तन्वान tan-u + āna
क्री 9U	क्रीणान krī + n-āna

41.2.2. Passiivse vajaduse "kesksõna" (gerundiiv) (कृत्य)

To express passive necessity ("what must/should be done"), adjectives derived from roots and derived verbal stems can optionally be formed with the following suffixes:

• -तव्य (fem. -तव्या)
• -अनीय (fem. -अनीया)
• -य (fem. -या)
• -त्य (fem. -त्या) (statt -य/-या)

41.2.2.1. Sufiks -तव्य / -तव्या

Sufiks -तव्य / -तव्या lisatakse tüvedele ja tuletatud tegusõnatüvedele (nt kausatiiv) samamoodi nagu infinitiivi sufiks -तुम् (vt 23. õppetund), st

• hochstufige Wurzel + तव्य

oder

• hochstufige Wurzel + -i- + तव्य

Kausatiivis:

• Causative stem in -ay + -i- + तव्य

Beispiele:

जि 1P	जेतव्य 3	"jemand, der besiegt werden muss; ein zu besiegender"
वृत् 1Ā	वर्तितव्य 3	"das, wo man sich befinden soll"
बुध् Kaus.	बोधयितव्य	"jemand, der geweckt werden soll; ein zu erweckender"

41.2.2.2. Sufiks -अनीय / -अनीया

Bildung:

Hochstufige Wurzel + -अनीय / -अनीया

Causative and 10th conjugation class:

Root as it appears in the causative stem, without -aya- + -अनीय / -अनीया

Beispiele:

दा 3U	दानीय 3	"zu gebendes; was gegeben werden muss"
जि 1P	जयनीय 3	"zu besiegender"
कृ 8U	करणीय 3	"zu tuendes"
दृश्	दर्शनीय 3	"was man sehen muss; sehenswertes"
बुध् Kaus.	बोधनीय 3 bodh-aya - aya + -anīya	"ein zu weckender"
दा Kaus.	दापनीय 3 dā-paya - aya + -anīya	"was man geben lassen muss"

41.2.2.3. The Suffix -य / -या

Formation:

Root (in weak, strong or guṇa grade) + -य

For the exact rules, see Kielhorn, Grammar of the Sanskrit Language, pp. 195 - 197!

Treatment of final vowels:

1. Roots ending in -ā form this gerundive with the suffix -eya

Examples:

ज्ञा 9U	ज्ञेय 3	"to be known; that which must be recognized"
दा 3U	देय 3	"that which must be given"

2. Roots ending in -i /-ī / -u / -ū /-ṛ generally have strong or guṇa grade, unless they belong to those roots ending in -i / -u /-ṛ that form a gerundive with the suffix -त्य (fem. -त्या) (list of these roots in Kielhorn, Grammar §537).

Example:

स्मृ 1P	स्मर्य 3	"that which must be remembered"

2a. Roots ending in -i/-ī have strong grade

Examples:

विक्री 9Ā	विक्रेय 3	"to be sold; salable"
नी 1U	नेय 3	"to be led"

Fig.: विक्रेयाणि पुष्पानि
(Image source: Details)

2b. Roots ending in -u /-ū replace the strong grade -o before -ya with -av, and the guṇa grade -au with -āv. Guṇa grade formation in this case denotes necessity.

Example:

स्तु 2U	स्तव्य 3	"that which should be praised"
	स्ताव्य 3	"that which must necessarily be praised"

Beispiele für konsonantisch auslautende Wurzeln (Regeln s. Kielhorn, Grammatik § 533ff.):

Tiefstufige Bildung:

Beispiele:

दृश्	दृश्य 3	"sehenswert"
शास् 2P	शिष्य 3	"jemand, der zu belehren ist = Schüler"

Joonis: दृश्यो मन्दिरः

(Pildi allikas: Details)

Hochstufige Bildung:

Beispiele:

द्विष् 2U	द्वेष्य 3	"zu hassender = Feind"
भिद् 7U	भेद्य 3	"zu spaltender"

Causatives and verbs of the 10th conjugation class (चुरादि)

Bildung:

Kausatiiv-/olevikutüvi ilma -aya- + -य

Beispiel:

मन् Kausativ¹	मान्य 3 mān-aya - aya + ya	"zu ehrender, hochverehrter"

¹ eigentl. Denominativ zu मान

Joonis: मान्यः

(Pildi allikas: Details)

41.2.2.4. Sufiks -त्य / त्या (sufiksi -य / -या asemel)

Liste der Wurzeln auf -i / -u /-ṛ, die ein Gerundiv statt mit -य / -या mit dem Suffix -त्य (fem. -त्या) bilden, bei Kielhorn, Grammatik §537.

Bildung:

tiefstufige Wurzel + -त्य / -त्या

Beispiele:

इ 2P	इत्य 3	"zu gehender"
श्रु 5P	श्रुत्य 3	"zu hörender"
कृ 8U	कृत्य 3	"zu tuender"

41.2.3. Passiivse vajaduse "kesksõna" (gerundiivi) (कृत्य) süntaks

The gerundive can be used attributively:

दर्शनीयं नगरम् = "linn, mida peab nägema; vaatamisväärne linn"

Gerundiivi saab kasutada ka predikaatnimisõnana lausetes, millel on passiivne konstruktsioon ja mis väljendavad kohustust või käsku (koos न-ga keeldu, võimatust):

काशी द्विजैर्द्रष्टव्या = "Kaks korda sündinud peavad nägema Benaresit"

Joonis: दर्शनीयं नगरं काशी

(Pildi allikas: Details)

41.2.4. Differences in the usage of the gerundive suffixes

The usage of these suffixes largely overlaps

• -तव्य (naissoost -तव्या): väljendab alati vajadust ja seda kasutatakse eelistatult predikatiivselt (harvem atributiivselt). Selle sufiksiga moodustatud sõnu ei tohiks kasutada nimisõnaühendites.
• -अनीय (naissoost -अनीया) ja -य (naissoost -या) / -त्य (naissoost -त्या) (sufiksi -य/-या asemel): võivad omada täiendavat tähendust (eriti -य) saksa keele "-wert" (nt "sehenswert" – vaatamisväärne) või lihtsalt võimalust "-bar" (दृश्य "sichtbar" – nähtav). Nende sufiksitega moodustatud sõnu saab eitada अ-/-अन्- abil (kuid mitte -तव्य-ga moodustatud sõnu) ja esineb तत्पुरुष, mille tagaliikmena need esinevad.

41.2.5. Puudub ühendus सु- ja दुस्-ga

Gerundiive ei tohi ühendada सु- ja दुस्-ga tähenduses "lihtne" või "raske". Selle asemel kasutatakse तत्पुरुष tüüpi सुकर 3 ("lihtne teha") (vt 18. õppetund).

41.3. Wortliste

मूर्ख m = मूढ

भुजङ्ग m.: Schlange

Joonis: भुजङ्गः

(Pildi allikas: Details)

केवलम् Adv.: nur, allein, vollständig

विष n.: Gift

Joonis: भुजङ्गस्य विषम्

(Pildi allikas: Details)

शास् 2P शास्ति : zurechtweisen, beherrschen, befehlen, lehren

on nõrk olevikutüvi शिष् : शिष्मस्, kuid 3. isiku mitmuse P. on tugev tüvi: शासति (!! lõpp -ati) ja aeg-ajalt ka शासन्ति. अशासुर्. Ka kogu आत्मनेपद, niipalju kui see esineb, on tugeva tüvega: शास्ते

Perf I शशास, शशासुर्
Fut. शासिष्यति
Pass. -शास्यते । शिष्यते
PPP शिष्ट : gelehrt, weise
Inf. शासितुम्
Absol. -शिष्य । -शास्य

davon:

शासना f.: königliches Edikt, Lehre, Religion

Joonis: शासना

(Pildi allikas: Details)

शास्त्र n.: Lehre, Lehrwerk

शास्त्रिन् m.: gelehrt, Gelehrter

Joonis: शास्त्री

(Pildi allikas: Details)

शिष्य 3: zu belehrender = Schüler

शरण 3: kaitsev, varjav; n. kaitse, varjupaik, varjupaiga otsimine

सङ्घ n.: (zu सम्-हन् : zusammen-schlagen): Schar, Haufe, Gemeinde (z.B. buddhistische)

कन्या f.: junges Mädchen, Tochter, Jungfrau

अति Eesliide: üle, üle - ära, üle - kaugemale (ruumis, ajas, arvus, koguses, järjekorras, võimus, intensiivsuses), üli-

इ + अति 2P अत्येति : to pass by

PPP अतीत : n. past tense

41.4. Exercise

A) Translate the two proverbs at the beginning of the lesson.

B) Translate:

बुद्धम् शरणं गच्छामि धर्मं शरणं गच्छामि सङ्घं शरणं गच्छामीति बुद्धगतैर्वक्तव्यम् ॥१॥ काशीं पत्स्ये गङ्गां द्रक्ष्यामि तत्र च मरिष्यामीति मन्यमानो मान्यो वृद्धनरः पुत्रांश्च पुत्रपुत्रांश्च धनं च तत्याज काशीं च प्राव्रजत् । एवं च रोध्यं दुःखं तरिष्यतीति मन्ये ॥२॥

Fig.: काशीं पत्स्ये गङ्गां द्रक्ष्यामि ...
(Image source: Details)

कन्यां व्युवह तस्यां च पुत्रमजनयं महाधनं च लेभ एवं सुखमापेत्यतीते मुमोह । ततः प्रजज्ञौ सुखाद्दुःखं जायते तस्माल्लोकसुखमपि त्यजनीयं न च किंचिदिन्द्रियैः स्प्रष्टव्यमिति ॥३॥ विक्रेयाणि विक्रीयापुत्रवैश्यो भिक्षुभ्यो विक्रयफलमददाद्दानपुण्यं चादत्त । एतत्कर्म स्तुत्यमिति भिक्षवः प्रोचुर्बुद्धिमन्तस्तु विकल्पयन्ति किमेवं कुर्वाणो वश्यः पुण्यं चकारेति ॥४॥ गुरुभिः शिष्याः शासितव्याः शिष्यैरध्ययनमध्येतव्यम् ॥५॥