Pamoka 32

32.1. Praeterito laikai

Senesnėje sanskritų literatūroje ir vietinių gramatikų tradicijoje trys praeities laikai aiškiai skiriami savo vartojimu:

• Aoristas (लुङ् , अद्यतनी) žymi paprastą veiksmo įvykdymą arba tai, kas nutiko bėgančią dieną – artimą praeitį
• Imperfectas (लङ्) žymi tai, kas nutiko prieš bėgančią dieną – tolimą praeitį
• Perfekta (लिट्) taip pat, kaip ir imperfectas, žymi tolimą praeitį, tačiau priešingai nei imperfectas, vartojama tik apie įvykius, kurių kalbantis asmuo pats nematė

Klasikinėje sanskritų literatūroje trys praeities laikai vartojami be reikšminio skirtumo (išimtis: भारवि's kūrybinis poemėlis किरातार्जुनीय).

32.2. Imperfectas (लङ्)

Formavimas:

Augmentas a- + Esamojo laiko kamienas + Antrinės galūnės

Trijų asmenų singuliaro parasmaipada imperfectas formuojamas iš stipriojo esamojo laiko kamieno neamatiškajams kamienams, o visos kitos formos – iš silpnojo esamojo laiko kamieno.

Imperfectas turi tik indikatyvą.

Pavyzdžiai:

भू 3. sg. Impf. P. अभवत् (a-bhava-t)

सु

• 3. sg. Impf. P. असुनोत् (a-suno-t)
• 3. pl. Impf. P. असुन्वन् (a + sunu + an)

32.3. Taisyklės dėl augmento

1. Jei augmentas a- stovi prieš balsiu prasidedančią šaknį, tai augmentas ir šaknies pradžios balsis susilieja į वृद्धि šaknies balsio.

Examples:

	3. sg. Imperfect	3. pl. Imperfect
इष्	ऐच्छत् (a- + iccha-t)
इ	ऐत् (a- + e + t)	आयन् (a + i + an)
आस्	आस्त (a + ās-ta)

2. If prepositions precede a root, the augment a- appears immediately after the preposition and directly before the root.

Examples:

	3. sg. Imperfect
आगम्	आगच्छत् (ā + a + gaccha-t)
संगम्	समगच्छत् (sam-a-gaccha-t)
उपगम्	उपागच्छत् (upa + a + gaccha-t)
उपागम्	उपागच्छत् (upa + ā + a + gaccha-t)

32.4. Examples of Imperfect Formation

To demonstrate the formation of forms, Ātmanepada forms are also created here for Parasmaipada roots! These artificial forms stand between < >.

32.4.1. Thematic Present Classes

Present Class	Root धातु	3. sg. P.	3. pl. P.	3. sg. Ā.	3. pl. Ā.
1.	भू	अभवत्	अभवन्	अभवत	अभवन्त
4.	नृत्	अनृत्यत्	अनृत्यन्	अनृत्यत	अनृत्यन्त
6.	विश्	अविशत्	अविशन्	अविशत	अविशन्त
10. / Caus.	चुर्	अचोरयत्	अचोरयन्	अचोरयत	अचोरयन्त
Passive	गम्	अगम्यत	अगम्यन्त

32.4.2. Athematic Present Classes

Present Class	Root धातु	3. sg. P.	3. pl. P.	3. sg. Ā.	3. pl. Ā.
2.	द्विष्	अद्वेट् (adveṣṭ > adveṣ > adveṭ)	अद्विषन् अद्विषुर्	अद्विष्ट	अद्विषत
2.	दुह्	अधोक् (a + doh + t > adogdh > adhok)	अदुहन्	अदुग्ध	अदुहत
2.	इ	ऐत्	आयन्
2.	हन्	अहन् (aus *ahant)	अघ्नन्
2.	स्तु	अस्तौत् अस्तवीत्	अस्तुवन्	अस्तुत	अस्तुवत
2.	अस्	आसीत्	आसन्
5.	सु	असुनोत्	असुन्वन्	असुनुत	असुन्वत
5.	आप्	आप्नोत्	आप्नुवन्	आप्नुत	आप्नुवत
8.	तन्	अतनोत्	अतन्वन्	अतनुत	अतन्वत
8.	कृ	अकरोत्	अकुर्वन्	अकुरुत	अकुर्वत
7.	युज्	अयुनक् (a-yunaj + t > ayunakt > ayunak)	अयुञ्जन्	अयुङ्क्त (a-yuñj + ta)	अयुञ्जत
7.	रुध्	अरुणत् (a-ruṇadh + t > aruṇaddh > aruṇat)	अरुन्धन्	अरुन्द्ध	अरुन्धत
9.	क्री	अक्रीणात् (a-krīṇā-t)	अक्रीणन् (a-krīṇ-an)	अक्रीणीत (a-krīṇī-ta)	अक्रीणत (a-krīṇ-ata)

32.5. Žodynas

अग्र n.: Galas, pats tolimiausias taškas

मही f.: Žemė, gruntas (žodžiškai: Didžioji)

एकदा

श्रम् श्राम्यते

श्रमिष्यते:br
श्रम्यते:br
श्रमयति:br
श्रान्त:br
श्रमित्वा । श्रान्त्वा:br
श्रम्य:br
श्रमितुम्

पार्श्व चूत

Pav.: चूतः
Mangų medis, Kanpur.
(Nuotraukos šaltinis: Išsamiau)

तरु वृक्ष पचेलिम स्पृहा परम्

रुह् रोहति

रोक्ष्यति:br
रुह्यते:br
रोहयति । रोपयति:br
रूढ:br
रुह्य:br
रोढुम्

ग्रह् गृह्णाति

ग्रहीष्यति (!):br
गृह्यते:br
ग्राहयति:br
गृहीत:br
गृह्य:br
ग्रहीतुम् (!)

वानर कपि

Pav.: वानराः
Žvėrys (rhesus makakai) Delhi.
(Nuotraukos šaltinis: Išsamiau)

लोक् लोकयति

लोकयिष्यति:br
लोक्यते:br
लोकित:br
लोक्य:br
लोकितुम्

प्रहर्ष कति उपल

Pav.: उपलाः
Akmenų karjeras pietuose Pune, Maharashtra.
(Nuotraukos šaltinis: Išsamiau)

लक्ष्य

Pav.: लक्ष्यम्
Šaudymo praktika / strėlių taikinys, Karnataka.
(Nuotraukos šaltinis: Išsamiau)

क्षिप् क्षिपति

क्षेप्स्यति:br
क्षिप्यते:br
क्षेपयति:br
क्षिप्त:br
क्षिप्य:br
क्षेप्तुम्

चि चिनोति

चेष्यति:br
चीयते:br
चाययति:br
चित:br
चित्य:br
चेतुम्

Pav.: चितं गोमयं दहति
Deginant karvės mėšlo plokšteles Rajastane.
(Nuotraukos šaltinis: Išsamiau)

चि अव

प्रति अहो

कौशल कुशल

Pav.: कौशलम्
Mehndi piešinys ant rankų Mumbajuje.
(Nuotraukos šaltinis: Išsami informacija)

32.6. Pratimas

A) Nustatykite šias veiksmažodžio formas ir sudarykite atitinkamas imperfekto formas pagal asmenį, skaičių ir giminę:

1. हरि्ष्यन्ते
2. घातयति
3. विहन्ति
4. घ्नन्ति
5. विस्मर्यते
6. प्रस्थास्यन्ते
7. प्रस्तुते
8. स्रक्ष्यन्ति
9. सेक्ष्यन्ति
10. श्रूयते
11. शक्नोति
12. वर्त्स्यन्ति
13. वसते
14. वत्स्यन्ति
15. वदति
16. प्रवक्ति
17. वेशयन्ते
18. लुभ्यन्ति
19. उपलप्स्यन्ते
20. रुन्द्धे
21. रोदिति
22. रक्षन्ति
23. युध्यन्ते
24. युञ्जते
25. युजन्ति
26. म्रियते
27. विमोचयन्ति
28. मंस्यन्ते
29. मोहिष्यति
30. भवति
31. भुनक्ति
32. भिनत्ति
33. भञ्जन्ति
34. भजते
35. ब्रूते
36. विजेष्यन्ते
37. जायन्ते
38. छिन्त्ते
39. आचरन्ति
40. चोर्यन्ते
41. आगमिष्यन्ति
42. कामयन्ते
43. खादन्ति
44. विक्रेष्यते
45. संस्करोति
46. क्रुध्यन्ति
47. एषयन्ति
48. संयन्ति
49. समास्ते
50. व्यङ्क्ते
51. सन्ति
52. अस्यन्ति
53. अश्नाति
54. अश्नुते
55. प्राप्स्यन्ति
56. अदन्ति
57. प्रभोत्स्यन्ते
58. बध्नाति
59. प्रक्ष्यन्ति
60. पुनाति
61. पान्ति
62. पास्यन्ति
63. पद्यते
64. पातयति
65. पक्ष्यन्ति
66. नर्तिष्यति
67. आनेष्यन्ति
68. द्वेष्टि
69. द्रक्ष्यन्ति
70. दूषयन्ति
71. उपदेक्ष्यन्ति
72. धक्ष्यति
73. तनोति
74. प्रजानीते
75. जीवन्ति

B) Išverkite ir išskirkite sanskrito sandaugas:

आसीत्क्षत्रिय उपपन्नो गुणैरिष्टै रूपवान् । स जनेन्द्राग्रे ऽतिष्ठत् । स देवानयजतारीनजयज्जनानपानमहापुण्यमकरोत् । तस्मान्मृत्वा देवलोके पुनर्भवमलभत ॥१॥ ब्राह्मणो महानगरे ऽवसत् । स पुत्रमागमय्यावक् । ब्राह्मणपुत्रो वेदं गुरावधीयीतेति । तच्छ्रुत्वा स पुत्रो ऽध्ययनाय गुरुमैत् । गुरुगृहे प्रविश्य गुरुमुपातिष्ठद्गुरुश्च तं पुत्रम् ब्राह्मणमपृच्छत् । ततस्तेन पुत्रेणान्नमादयत् ॥२॥ राम आचार्यमुपसंगम्य वचनमब्रवीत् ॥३॥ ब्राह्मणा वेदमध्यैयन् चाध्यापयंश्च देवांश्चायजन्नयजन्त च क्षत्रियाः श्रुतिमध्यैyet जनानरक्षन्महीमभुञ्जन्देवानयजन्त वैश्या वेदमध्यैयन् देवानयजन्ताक्रीणन्व्यक्रीणत च द्विजदासास्तु शूद्रा आसन् ॥४॥ बुद्धपुत्राः सत्यमाजानन्दुःखमरुन्धन्मोक्षं प्राप्नुवन् । बुद्धपुत्र इति बुद्धमार्गभिक्षुरुच्यते ॥५॥

Pav.: बुद्धपुत्र इति बुद्धमार्गभिक्षुरुच्यते
Budistinis vienuolis Šri Lankoje.
(Nuotraukos šaltinis: Išsamiau)

32.7. Kartojimo pratimas per Kalėdų atostogas

Pastaba: iš pradžių šis kursas buvo skaitomas Tübingeno universitete kiekvieną žiemos semestrą. 32-ojoje pamokoje prasidėjo dvejų savaičių Kalėdų atostogos.

A) Nustatykite ir išverškite šiuos žodžius:

1. देवस्य
2. उषितायाः
3. लप्स्यन्ते
4. गुरौ
5. भाव्यते
6. अग्नये
7. मोक्तुम्
8. वितत्य
9. स्मृत्यै
10. देवताः
11. ब्रवीति
12. प्रक्ष्यन्ति
13. पततः
14. पत्स्यन्ते
15. आसते
16. महान्ति
17. घ्नता
18. आययन्ति
19. एषिता
20. आनाय्य
21. अनृताय
22. पूजया
23. प्रश्नेभ्यः
24. धक्ष्यन्ति
25. मृगान्
26. बोधिम्
27. गुणैः
28. सन्ति
29. यन्ति
30. क्रियते
31. विगत्य
32. चरित्वा
33. पीते
34. अन्नानि
35. जलम्
36. वक्ति
37. उक्तिः
38. अर्धात्
39. अर्थेन
40. स्तूयन्ते
41. श्रोष्यति
42. स्रष्टुम्
43. पशुम्
44. स्तुतीः
45. अरयः
46. जात्या
47. जाताम्
48. देक्ष्यति
49. दर्शितः
50. दुष्टाः
51. द्विजातीन्
52. मृत्योः
53. दुग्धानाम्
54. दिष्टिभिः
55. मात्रायाम्
56. अत्ति
57. जायन्ते
58. जीयन्ते
59. जयन्ति
60. जनयन्ति
61. प्रभृतेः
62. उपतिष्ठन्ति
63. स्थित्याम्
64. भिक्षुषु
65. पक्त्वा
66. योद्धुम्
67. मारयित्वा
68. धेन्वा
69. मंस्यन्ते
70. इज्यते
71. प्रोद्य
72. लम्भयति
73. स्थापिताभिः
74. शक्तिभ्यः
75. अलम्
76. हेतून्
77. प्रतिमासु
78. यस्याः
79. हि
80. तस्मिन्
81. ह्रियन्ते
82. अधिकृतेषु
83. अध्यापयति
84. वाचयन्ति

B) Sandhi pratikrija: Įrašykite žodžius iš skliaustų į šiuos sakinius. Atkreipkite ypatingą dėmesį į sandhį:

१. रामो ग्रामात् ... (द्वितीया विभक्तिः) ... गच्छति । (नगर । आर्यग्राम । महानगर । शत्रुग्राम । जयनगर । लोकेश्वरनगर । कविगृह )

२. जयन् ... (प्रथमा विभक्तिः) ... अरीन्हन्ति । (इन्द्रशत्रु । शत्रु । जितशत्रुक्षत्रिय । लोकेश्वर । तद्गुणशूर । देवता)

३. न हि पुण्यवन्तस्ते ... (प्रथमा विभक्तिः) ... । (अरि । आर्यशत्रु)

४. देवता ... (तृतीया विभक्तिः) ... आद्यते । (ऋषि (एकवचने बहुवचने च) । इन्द्रदेवी)

५. ब्राह्मणस् ... (सप्तमी विभक्तिरेकवचने बहुवचने च) ... एति । (नगर)

६. रामो गृहे ... । (आस् । इ । वस्)

७. शूरेण ... (प्रथमा विभक्तिः) ... जीयते । (अरि । इन्द्रशत्रु । उक्तानृतनर । एष नर)

८. कविना... (प्रथमा विभक्तिः) ... स्तूयन्ते । (आर्यदेव । इन्द्रादिदेव)

९. रामस् ... (द्वितीया विभक्तिः) ... गच्छति । (कवि । गृह । आर्यग्राम । अरिनगर । सुखता । तन्नगर । शूद्रग्राम । चन्द्रकीर्ति । ट्युबिङ्गन्नगर)

C) Išversti į sanskritą:

1. Kai sūnus gimsta, brahmanė siunčia tarną pas brahmaną. Brahmanas leidžia tam tarnui įeiti į namus ir tada klausia apie sūnų. Tarnas sako, kad sūnus yra sveikas. Tai išgirdęs brahmanas džiaugiasi.

2. Šventasis iškentė (jam) padarytą blogį.

3. Dorybė yra vyro puošmena.

4. Galingieji kariai nuėjo į brahmanų kaimą.

5. Merelė verkia.

6. Nėra ligos, prilygstančios geidulingumui; nėra priešo, lygio painiavai; nėra ugnies, prilygstančios pykčiui; nėra laimės, lygios išmanymui.

7. Žmogus, kurį saugo deivė, yra laimingas.

8. Koks vėjas neša debesyje esantį vandenį (वारि n.), tuo pačiu vėju išmintis judina savo skėtį.

9. Nėra vaisių duodančių veiklų, susijusių su kilmėmis, gyvenimo etapais ir pan.

10. Pergimimų ratas neturi pradžios.

11. Atėjo laikas skirti dėmesį maistui.

12. Sveikinu karalienę.

13. Žmonės daro nuopelnus dėl dangaus.

14. Žmogus, kuris iš pasipūtimo, godumo, pykčio ar baimės priima neteisingą teismo sprendimą, keliauja į pragarą.

15. Rāma, mokytojo nurodymu, iš kaimo nuėjo į miestą, įžengė į šventojo žmogaus namus, pagarbiai atsistojo prieš šventąjį ir tarė: „Atsisakyk pykčio!“

16. Tegul jo ryšys su tais, kurie subrendo moksluose, visada išlieka, kad jo auklėjimas/geras elgesys augtų. (Tai) todėl, kad auklėjimas/geras elgesys turi šį ryšį su tais kaip savo šaknimis.

17. Kol mokytojas stovi, berniukas negali sėdėti.

18. Nėra geresnio prieglobsčio kaip Rāma.

19. Viṣṇumitra siunčia Rāma pasiųsti Govindą į kaimą.

20. Govinda siunčia Devadatta virti ryžius.

21. Arijų dharma yra ta, kad jauni brahmanai nuolat studijuoja Vėdų ir Smṛti skyrius.

22. Mokytojas mokė berniukus Vedą ir tada nuėjo į namus.

23. Koks amuletas apsaugojo mergaitę?

24. Tiesa yra pasaulio žibintas.

25. Kam priklauso šie namai?

26. Visų dharma: nekenkimas, tiesa, švarumas, pavydo nebuvimas, piktybingumo nebuvimas ir kantrybė.

27. Kṣatrijos, kurie nugalėjo priešus, sėdi namie.

28. Tai yra (tikra) žmona, kuri kalba meilę; o tas yra (tikras) sūnus, kuris gyvena. Gyvena tas, kuris turi gerų savybių; gyvena tas, kuris turi dharmą.

29. Dievų valdovas nugalėtoja ne-arijus, Indros priešus. (Pasyvas)

30. Veikimo joga yra asketizmas (tapas n.), (Vedos) recitavimas, tarnystė PANAUGIAM. Jis padeda meditacinio susitelkimo plėtrai ir kleśų silpninimui.

31. Maisto vartojimas, miegas, baimė ir poravimasis: tai yra bendras bruožas žmonių ir gyvūnų. Dharma (yra) būtent jų papildomas ypatumas. Palikę dharmą, jie yra lygūs gyvūnams (Instr.).

32. Žmonės gimsta, kad mirtų.

33. Pragarai yra dėl blogio. Blogis turi pradžią skurdą. Skurdas kyla iš nedavimo.

34. Tai yra Kṣatrijų dharma, kad Kṣatrijos saugo žmones nuo priešų.

35. Todėl trys (tris) mokslai turi valdymą kaip šaknį. Valdymas, kuris turi auklėjimą/gelą elgesį kaip šaknį, duoda gyvoms būtybėms (प्राणभृत्) naudą ir saugią nuosavybę.

36. Blogi žmonės neklauso, kai mokytojas kalba apie dharmą.

37. Tam Rāmai būti garbinimas!

38. Šlovintas Hari yra mano kelias/tikslas, kuris (jo) priešus į dangų išsiuntė, savo žmones Vedos prasmę suprasti privertė, dievams nemirtingumo maistą duoti leido, kūrėją (विधि) Vedą mokyti, žemę vandenyje (tvirtai) įsitvirtinti.

39. Viṣṇu pasirodo savo šalininkams.

40. Karalystė, kuri nėra valdoma, sukelia žuvų normą.

41. Kas turi turtus, tas turi draugų; kas turi turtus, tas turi giminaičių; kas turi turtus, tas yra žmogus (पुमान् v. g.) pasaulyje; kas turi turtus, tas iš tikrųjų yra išminčius.

42. Ugnis, kuri sudegina mirusįjį, sudegina ir gerąją našlę.

43. Brahmano tarnaitė paruošė maistą ir dabar jį valgo.

44. Dabar užtenka!

45. Šis vaisius jam pakanka valgyti.

46. Vidiniausias šventyklos rūmas yra namas dievo paveikslui.

47. Vagis yra atleidžiamas nuo vagystės bausme arba paleidimu. Tačiau jei karalius (राजा v. g.) nubaustų (vagies), jis prisiimtų vagies kaltę.

48. Kadangi jis padarė klaidą aukojime, Brahmanas nėra vertas priimti turto.

49. Jei įvyko iniciacijos ceremonija, jis turi pasisemti Vedą ir filosofiją iš išminčių, ekonomiką – iš skyrių vadovų (उपयुज्).

50. Vaiśjų dharma yra tai, kad vaišjos gyvena iš pirkimo ir pardavimo. Kadangi taip yra, vaiśjų sūnūs pirko ir pardavė.

51. Turi kalbėti tiesą, turi kalbėti malonų; neturi kalbėti nemalonios tiesos ir neturi kalbėti nemalonių melo. Tai yra amžinoji dharma.

52. Farewell!

Fig.: पुनर्दर्शनाय
Indian greeting / farewell.
(Image source: Details)

32.8. Review Exercise

Translate and analyze the following word forms:

1. अदुग्ध
2. स्युः
3. शूद्रायै
4. धेन्वाम्
5. दास्याः
6. आस्त
7. आनक
8. साध्वीः
9. प्राजानत
10. अद्युः
11. आसीत्
12. हरौ
13. यस्याः
14. सता
15. तासु
16. तन्वीत
17. अकुरुत
18. आगमय्य
19. ताः
20. क्रेष्यन्ति
21. वसन्तानाम्
22. अतन्वत
23. अध्यैयन्
24. गुर्व्यै
25. हराय
26. हारयत्
27. आहारयत्
28. हेतुभिः
29. धर्मवतः
30. एनया
31. तस्याम्
32. वेक्ष्यति
33. अद्विषुः
34. शक्तयः
35. आगमेभ्यः
36. व्यघ्नन्
37. भिन्दीरन्
38. भगवते
39. यत्सु
40. रोत्स्यन्ती

32.9. Translation Exercise

एकदा कश्चिद्वृद्धो ग्रामन्तरं गच्छ न्पथि श्रान्तो ऽभवत् ।:br
अतः स विश्रमाय पार्श्वस्थितस्य चूततरोर्मूलमग्च्छत् ॥:br
तस्मिन्वृक्षे पचेलिमानि फलान्यवर्तन्त ।:br
वृद्धस्य तेषु स्पृहा जाता ।:br
परं स वृक्षमारुह्य तानि ग्रहीतुं नाशक्नोत् ॥:br
दिष्ट्या तस्मिन् तरौ केचिद्वानराः फलानि खादन्तः स्थिताः ।:br
तानवलोक्य वृद्धः प्रहर्षं गतः ।:br
स किमकरोत् ।:br
स कतिचिदुपला नादाय वानरां ल्लक्ष्यीकृत्य प्राक्षिपत् ।:br
वानराः कुपिताः कानिचित्फलान्यवचित्य वृद्धं प्रति प्राक्षिपन् ।:br
वृद्धः सहर्षं तान्या दाय स्वाभीष्टदेशं गतः ॥:br
अहो वृद्धस्य कौशलम् ॥

(from: संस्कृतबालादर्श)

Paaiškinimai:

पथि Lok. sg. prie पथ् m. "kelias" (netolygios linksnys)

लक्ष्यीकृ च्विऽ-priesaga अन् लक्ष्य + कृ : daryti ką nors, kas anksčiau nebuvo लक्ष्य

आदाय abliutivas prie आ-दा (3. esamojo laiko klasė) "imti"

Pav.: तस्मिन्वृक्षे पचेलिमानि फलान्यवर्तन्त
Žiurkės mango medžiuose.
(Nuotraukos šaltinis: Išsamiau)