Lesson 16

16.1. On the Sandhi of Final Consonants

To form compounds whose first member consists of stems ending in consonants, the following rules are required:

Final guttural, retroflex, dental, and labial stops (i.e., not nasals or palatals).

in pause and before voiceless sounds	Replacement by the corresponding voiceless unaspirated sound: e.g. -g + p- » -kp- -d + ph- » -tph- -dh + p- » -tp-
before voiced non-nasal sounds	Replacement by the corresponding voiced unaspirated sound: e.g. -t + g- » -dg- -k + b- » -gb- -dh + d- » -dd- -k + a- » -ga-
before nasals	Replacement by the corresponding nasal: e.g. -t + n- » -nn- -p + n- » -mn-

Exception to the above rule:

Final dental stop (not nasal):

before palatals	Replacement by the relevant unaspirated palatal: i.e. -t + c- » -cc- -d + c- » -cc- -th + c- » -cc- -dh + c- » -cc- -t/-th/-d/-dh + ch- » -cch- -t/-th/-d/-dh + j- » -jj- -t/-th/-d/-dh + jh- » -jjh-
+ ś	» -cś- or -cch-
before retroflexes	Replacement by the relevant unaspirated retroflex: i.e. -t/-th/-d/-dh + ṭ(h)- » -ṭṭ(h)- -t/-th/-d/-dh + ḍ(h)- » -ḍḍ(h)-
before l-	Replacement by -l: i.e. -t/-th/-d/-dh + l- » -ll-

Examples:

तद् + फल = तत्फल पुण्यवत् + ब्राह्मण = पुण्यवद्ब्राह्मण पुण्यवत् + नर = पुण्यवन्नर पुण्यवत् + पुरुष = पुण्यवत्पुरुष सत्यवत् + चैतन्य =सत्यवच्चैतन्य सुखवत् + लोक = सुखवल्लोक पुत्रवत् + जन = पुत्रवज्जन बलवत् + शत्रु = बलवच्छत्रु

16.2. Vocabulary List

अध्यापन n.: Teaching, instruction

Fig.: अध्यापनम्
"This is a special ceremony in a small temple in Satara (सातारा). It is performed by the students of the Swami Muktananda Vedashala on the celebration of Mahāśivarātri. This is a vedic school, where children by heart the sacred texts called the Vedas. This school teaches the Krishna Yajurveda and some portions of the Samaveda. I'm doing my master's thesis on this school."
(Image source: Details)

अनसूया f.: Non-complaining, envylessness

नृशंस्य n.: Malice, baseness

from which:

अनृशंस्य n.: Non-malice

जीव् 1 P जीवति ; Pass. जीव्यते ; PPP जीवित : to live

from which:

आजीव m.: livelihood

क्षमा f.: patience, forbearance, leniency

क्षेम n.: calmness, peace, well-being, secure possession

चित्त n.: consciousness, thinking, mind

निरोध m.: stopping, bringing to a standstill

• bhūta n. (भूत) (PPP to bhū): being, ghost

योग m.: yoking, connection, union, acquisition; Yoga

Fig.: योगी
Birla Mandir, Delhi
(Image source: Details)

वृत् 1 Ā वर्तते ; Pass. वृत्यते ; PPP वृत्त : to turn, to bend, to be (somewhere), to dwell

शस्त्र (śastra) n.: cutting tool, cutting weapon, sword, weapon

शौच n.: purification, purity

साधन m.,n. साधनी साधना f.: leading to the goal, effecting

अहिंसा f.: non-injury to anyone, not harming, non-violence

Fig.: अहिंसा
"The hand with a wheel on the palm symbolizes the Jain Vow of Ahimsa. The word in the middle is "ahimsa". The wheel represents the dharmacakra which stands for the resolve to halt the cycle of reincarnation through relentless pursuit of truth and non-violence."
(Image source: Details)

16.3. Exercise

A) Convert the following expressions into Tatpuruṣa compounds and translate them:

१. देवस्य पुरुषः । २. गुणवती ब्राह्मणी । ३. सत्यवान्ब्राह्मणः । ४. पशुमन्तो जनाः ।

Fig.: पशुमन्तो जनाः हरियाणा / ਹਰਿਆਣਾ
(Image source: Details)

५. सुखवान्वैश्यायाः पुत्रः । ६. सुखवत्या वैश्यायाः पुत्रः । ७. कवेरुक्त्याः सत्यम् । ८. शिवेन रक्षिता बाला । ९. रामेण पीतं जलम् । १०. फलवांल्लाभः । ११. इष्टाया देवतायाः पूजा । १२. देवानां स्तुतिः ।

B) Resolve the following compounds in Sanskrit, form sentences with inflected nouns, and translate them:

१. पुण्यवद्वैश्यपुत्रो देवेन्द्रलोकं गच्छति ।

२. पुण्यकरणं स्वर्गमार्गः । ३. न साधुः पशुवन्नरधेनुलोभः । ४. न पशुयज्ञैर्नराः स्वर्गं गच्छन्ति । धर्मयज्ञैस्तु स्वर्गसुखमाप्नुवन्ति । ५. द्विजदासा इति शूद्रा उच्यन्ते । ६. बालब्राह्मणपुत्राः सत्यवन्नरं शृण्वन्ति । ७. बलवत्क्षत्रिया धनवच्छत्रुनगरं जयन्ति । ८. ऋष्युक्त्या सत्यमुच्यते । ९. बलवद्योधा ब्राह्मणग्रामं गताः । १०. पुण्यवद्वैश्येष्टदेवतापूजां करोति ।

16.4. Review Exercise

A) Form all the cases learned so far for the following words as examples of the declension classes studied thus far.

Use the following schema, which corresponds to the order of cases among Indian grammarians and was also adopted by Western grammarians due to its advantages (to be discussed later):

Singular एकवचनम्	Plural बहुवचनम्
१. प्रथमा Nominative	१. प्रथमा
२. द्वितीया Accusative	२. द्वितीया
३. तृतीया Instrumental	३. तृतीया
६. षष्ठी Genitive	६. षष्ठी

Memorize the declension patterns based on these examples!!!

१. नर m.

२. फल n.

३. क्षत्रिया f.

४. अरि m.

५. मति f.

६. गुरु m.

७. धेनु f.

८. देवी f.

९. गुणवन्त् m., n., f.

१०. किम् m., n., f.

११. तद् m., n., f.

१२. एतद् m., n., f.

१३. इदम् m., n., f.

B) Translate and resolve all compounds into Sanskrit:

१. योगश्चित्तवृत्तिनिरोधः ॥योगसूत्र १.२॥ २. स्वधर्मो ब्राह्मणस्याध्ययनमध्यापनं यजनं याजनं दानं प्रतिग्रहश्च ॥५॥ क्षत्रियस्याध्ययनं यजनं दानं शस्त्राजीवो भूतरक्षणं च ॥६॥ वैश्यस्याध्ययनं यजनं दानं कृषिपाशुपाल्ये वणिज्या च ॥७॥ शूद्रस्य द्विजातिशुश्रूषा वार्त्ता कारुकुशीलवकर्म च ॥८॥ सर्वेषामहिंसा सत्यं शौचमनसूयानृशंस्यं क्षमा च ॥१३॥

(कौटिलीयार्थशास्त्र १.३.५-८, १३)

Explanations;

Verse 7: कृषिपाशुपाल्ये Dual, Nom. Acc.: Dvandva, denoting the two "things"

Verse 8: कर्म Nom., Acc. sg. Neuter to कर्मन् "deed"

Verse 13: सर्वेषाम् Gen. pl. masc. to सर्व "each, all" (Pronoun, declines not like deva)

३. आन्वीक्षिकीत्रयीवार्त्तानां योगक्षेमसाधनो दण्डः, तस्य नीतिर्दण्डनीतिः ॥कौटिलीयार्थशास्त्र १.४.३॥