Lección 42

42.1. Tribus en -ṛ

42.1.1. Tribus con grado de extensión en la raíz fuerte

Todos los masculinos en -ṛ con excepción de las designaciones de parentesco mencionadas en 1.3. A este grupo pertenecen también las designaciones de parentesco:

• नप्तृ m. "nieto"
• भर्तृ m. "esposo (literalmente, sostenedor)"

La mayor parte de los nombres pertenecientes a este grupo son nombres de agente con el sufijo कृत् -तृ.

Formación:

• Raíz fuerte: -ār
• Raíz débil
  • antes de vocal: -r
  • antes de consonante: -ṛ

¡Tenga en cuenta las formaciones irregulares (marcadas en rojo)!

Masculino:

दातृ m. "dador"

	एकवचनम्	बहुवचनम्
प्रथमा	दाता	दातारस्
द्वितीया	दातारम्	दातॄन्
तृतीया	दात्रा	दातृभिस्
चतुर्थी	दात्रे	दातृभ्यस्
पञ्चमी	दातुस्	दातृभ्यस्
षष्ठी	दातुस्	दातॄणाम्
सप्तमी	दातरि	दातृषु

Para la explicación de las formaciones irregulares, véase Thumb-Hauschild I,2 p. 76 -81

Femenino:

स्वसृ f. se declina como दातृ con excepción del acusativo (द्वितीया) plural: स्वसॄस्.

42.1.2. Formación nominal: Sufijo कृत् -तृ

Con el muy frecuente sufijo कृत् -तृ se forman nomina agentis (designaciones para el कर्तृ) a casi cualquier raíz o bien a la raíz causativa.

Formación:

• raíz en grado completo + -tṛ

o

• raíz en grado completo / raíz causativa + i + tṛ

Ejemplos:

कर्तृ m. "Hacedor"

जेतृ m. "Vencedor"

धातृ m. "Creador"

रक्षितृ m. "Protector"

बोधयितृ m. "Despertador"

Fig.: अयं बोधयिता
(Fuente de la imagen: Detalles)

Los neutros de aparición rara en -तृ tienen una declinación parcialmente propia (véase Kielhorn, Gramática § 148).

El femenino de las raíces en -तृ termina en -त्री (como देवी).

p.ej. कर्त्री f. "Hacedora"

42.1.3. Tribus con grado alto en la raíz fuerte

Estos incluyen las siguientes designaciones de parentesco:

• पितृ m. "Padre"
• मातृ f. "Madre"
• दुहितृ f. "Hija"
• भ्रातृ m. "Hermano"
• देवृ m. "Hermano del esposo (cuñado de la esposa)"
• यातृ f. "Esposa del hermano del esposo"
• ननान्दृ f. "Hermana del esposo (cuñada de la esposa)"

Formación:

• raíz fuerte: -ar
• raíz débil
  • antes de vocal: -r
  • antes de consonante: -ṛ

Ejemplos:

पितृ m. "Padre"

मातृ f. "Madre"

	पुंस् (एकवचनम्)	पुंस् (बहुवचनम्)	स्त्री (एकवचनम्)	स्त्री (बहुवचनम्)
प्रथमा	पिता	पितरस्	माता	मातरस्
द्वितीया	पितरम्	पितॄन्	मातरम्	मातॄस्
Resto como दातृ	←	←	←	←

42.1.4. Tribus con terminación -ṛ en compuestos

Como primer miembro de un compuesto, los nombres terminados en -ṛ se encuentran, por supuesto, en su forma de raíz débil, es decir,

• antes de consonante: -ṛ
• antes de vocal: -r

42.2. Lista de palabras

प्रकृति f.: (a partir de कृ + प्र) forma básica, estado natural, naturaleza; materia prima, elemento primordial

अर्जुन m. nombre propio: Arjuna, uno de los cinco hijos de पण्डु. Héroe en el महाभारत (véase Basham, Maravilla p. 409 - 414)

स्था + अव 1Ā अवतिष्ठते : abstenerse, apartarse, mantenerse alejado, permanecer, estar de pie

PPP अवस्थित 3: de pie, existente

पुरा Adv.: antes, anteriormente

अनेक 3: muchos (no algunos)

कुमार m.: príncipe

दूत m.: mensajero, enviado

इष् (1,4,9) Caus. इषयति : enviar

सकाश m.: presencia, presencia actual

शर m.: caña de flecha, flecha

बाण m.: flecha, objetivo

ज्ञा + प्रति 9U प्रतिजानाति : aprobar, prometer; Ā: responder, confirmar, afirmar, reconocer

चल् 1P चलति : entrar en movimiento

Fut. चलिष्यति
Perf. Vb चचाल, चेलुर्
Pass. चल्यते
Caus. चलयति । चालयति
PPP चलित
Absol. -चल्य
Inf. चलितुम्

अधिपति m. = राजन्

आटोप m.: vanidad, orgullo

चिन्तापर 3: absorto en pensamientos

अन्तरे Adv.: mientras tanto

लीला f.: broma, juego

यावत् Adv.: cuánto tiempo, durante

तावत् Adv.: mientras

द्विधा । द्वेधा Adv.: doble, en dos partes

शंस् 1P शंसति : alabar, ordenar

Fut. शंसिष्यति
Perf. I शशंस
Pass. शस्यते
Caus. शंसयति
PPP शस्त
Absol. शसित्वा । शस्त्वा
Inf. शंसितुम्

हृदय n.: corazón

42.2.1. Algunas designaciones de parentesco

Fig.: माता, पिता, पुत्रकः
(Fuente de la imagen: Detalles)

भर्तृ m. (de भृ "llevar, sostener"): Mantenedor, Nutridor, Esposo

भार्या f., जाया f. पत्नी f.: Esposa (भार्या = gerundivo de भृ : La que debe ser llevada, la que debe ser sostenida, con derecho a mantenimiento)

पितृ m.: Padre

पितृ m. Plural: los antepasados masculinos fallecidos, es decir,

1. Padre, Abuelo, Bisabuelo
2. los antepasados de la humanidad

A ambos se les realizan ritos, llamados श्राद्ध n. Diariamente se ofrecen a cada uno de los tres antepasados masculinos (por línea paterna y materna) agua y, en ciertas ocasiones, bolas de arroz o bolas de harina (पिण्ड m. "bolas") para que los antepasados reciban alimento. La realización de esta ceremonia es una de las razones por las que un hombre debe engendrar un hijo. Aquellos que están unidos mediante esta पिण्ड-ofrecimiento se llaman सपिण्ड (a quienes les es común पिण्ड). सपिण्ड abarca seis generaciones: tres hacia atrás (hasta el bisabuelo) y tres hacia adelante (hasta el bisnieto).

तात m.: Papá

मातृ f.: Madre

पुत्र m.: Hijo

दुहितृ f. सुता f.: Hija

नप्तृ m.: Nieto

भ्रातृ m.: Hermano

स्वसृ f., भगिनी f.: Hermana

देवृ m.: Hermano del esposo (cuñado de la mujer)

यातृ m.: Esposa del hermano del esposo

ननान्दृ f.: Hermana del hombre

श्वसुर f.: Suegro (en tiempos antiguos: solo de la mujer)

श्वस्रू f.: Suegra (la declinación se verá más adelante)

मातुल m.: Hermano de la madre (tío materno)

मातुलानी f.: Esposa del hermano de la madre (esposa del tío materno)

पितृव्य m.: Hermano del padre (tío paterno)

पितामह m.: Abuelo paterno

पितामही f.: Abuela paterna

मातामह m.: Abuelo materno

मातामही f.: Abuela materna

42.3. Ejercicio

Traduzca:

प्रकृत्यैव यः कर्माणि क्रियमाणानि पश्यति स आत्मानमकर्तरं पश्यति ॥१॥

कृष्णस्तस्य लोकस्य पिता माता पितामहो धातास्ति ॥२॥

Fig.: कृष्णस्तस्य लोकस्य पिता माता पितामहो धातास्ति
(Fuente de la imagen: Detalles)

आचार्याः पितरः पुत्राश्च पितामहाः श्वशुरा नप्तरो युद्धायावस्थिताः । एतान्न हन्तुमिच्छामीत्यर्जुनो भगवद्गीतायामुवाच ॥३॥

Fig.: अर्जुनो रथे सीदति । कृष्णो ऽस्य रथवाहो ऽस्ति ।
(Fuente de la imagen: Detalles)

कवयो लब्धपुत्रतायाः पितॄन्मातॄश्च तुष्टुवुः ॥४॥

भर्त्रा भार्या भर्तव्या । तस्माद्भार्येत्युच्यते ॥५॥

सत्पुत्रः पितृभ्यः पिण्डान्ददाति । पितृभिः पिण्डदानमश्यत एवं च सुखजीवो जीवितुं शक्यते ॥६॥

भ्रात्रा स्वसा न विवोड्धव्या । भातरि स्वसारं कामयमाने देवाः क्रुध्यन्ति ॥७॥

क्थं भर्तुर्भ्रातोच्यते । देवेति भर्तुर्भ्राता वक्तव्यः ॥८॥

नप्तॄणां लाभं पितैच्छत् ॥९॥

42.4. Ejercicio de traducción

सीताविवाहः

पुरा मिथिलायां जनको नाम राजा बभूव । तस्य सुता सीता नाम । सा रूपे शीले चानुपमा बभूव । तां परिणेतुमिछ्हन्तो ऽनेके राजकुमाराः जनकाय दूतान्प्रेषयामासुः ॥

जनकस्तु तां वीर्यसम्पन्नाय क्षत्रियकुमाराय दातुमैच्छत् । अतः स तां वीर्येण क्रेतव्यामकल्पयत् । तथा हि -- तस्य सकाशे गुरुतरं किमपि धनुरासीत् । य इदं धनुरुद्धृत्यास्मिन्शरं सन्धत्ते स मम सुतां परिणेष्यतीति जनकः प्रतिजज्ञे ॥

तां तस्य प्रतिज्ञां श्रुत्वा शतशो राजकुमाराः समाजग्मुः । परं नैको ऽपि तेषां तद्धनुश्चलयितुमपि शशाक । लङ्काधिपती रावणो ऽपि साटोपं समेत्य सलज्जं प्रतिनिवृत्त इति ज्ञायते ॥

सर्वान्राजकुमारान्प्रतिवृत्तान्विलोक्य को मे दुहितुर्भर्ता भविष्यतीति चिन्तापरो बभूव जनकः । अत्रान्तरे ऽयोध्याधिपतेर्दशरथस्य पुत्रः श्रीरामः सलक्ष्मणो विश्वामित्रेण तत्रानीयत । श्रीरामो महर्षेर्विश्वामित्रस्य वचनेन लीलयैव तद्धनुरुद्धृत्य यावत्तस्मिन्बाणमारोपयति तावत्तद्धनुर्द्वेधा भग्नं बभूव ॥

Fig.: धनुर्द्वेधा भग्नं बभूव
(Fuente de la imagen: Detalles)

साधु साध्विति श्रीरामस्य वीर्यं प्रशशंसुर्जनाः ॥

जनकस्य राज्ञो हृदयं प्रहृष्टं बभूव । ततः स दशरथादीनानाय्य महता विभवेन सीतारामयोर्विवाहोत्सवं निरवर्तयन् ॥

(संस्कृतप्रथमादर्शे)

Explicación de las expresiones destacadas en rojo:

सीता f. Nombre propio: Hija del rey जनक de विदेह. Ella había salido de la tierra cuando el rey aró el campo, de ahí su nombre: सीता f. "Surco del campo"

Fig.: रामः, सीता, हनुमान्, लक्ष्मनः
(Fuente de la imagen: Detalles)

मिथिला f. Nombre propio: Capital de विदेह

Fig.: मिथिला, विदेहः, अयोध्या, कोसलः
(Fuente de la imagen: Detalles)

जनक m. Nombre propio: Rey de विदेह

गुरुतर 3: Comparativo de गुरु 3: más pesado, muy pesado

धनुस् Nom.Acc.sg.n. de धनुस् n. "Arco"

शतशस् Adv.: cientos

लङ्का f. Nombre propio: se identifica con la actual Sri Lanka (ශ්‍රී ලංකාව / இலங்கை)

रावण m. Nombre propio; gobernante de लङ्का, gobernante de los राक्षस.

Fig.: रावणः
(Fuente de la imagen: Detalles)

अयोध्या f. Nombre propio: Capital de कोसल (¡ver mapa arriba!)

दशरथ m. Nombre propio: Rey de कोसल

राम m. Nombre propio: Hijo de दशरथ

लक्ष्मन m. Nombre propio: Hijo de दशरथ

विश्वामित्र m. Nombre propio: ऋषि, se puso a राम y लक्ष्मन para matar demonios; por ello recibe de él armas mágicas.

सीतारामयोस् Gen.Loc.Dual de सीताराम