Les 28

28.1. Die causatief (णि, णिच्, कारित)

As mens wil uitdruk dat iemand of iets veroorsaak of teweegbring dat 'n ander persoon of ding iets doen of ondergaan, wat uitgedruk word deur 'n wortel (met of sonder 'n voorsetsel), gebruik mens die causatief (णि, णिच्, कारित).

Voorbeeld:
गम् "gaan" » Causatief: गमयति "hy laat iemand gaan; hy stuur"
दृश् "sien" » Verwekkend: दर्शयति "hy laat iemand sien = hy wys"

28.2. Sinbou met die causativum (णि, णिच्, कारित)

Skema 1:

As die wortel wat aan die basis van die lydende werkwoord lê (met of sonder 'n voorsetselwoord) ONOORDRYFLIK is (d.w.s. nie 'n akkusatiewe voorwerp kan neem nie) of beweging, kennis, inligting of eet uitdruk:

Agent (कर्ता) van die causatief in die nominatief (प्रथमा) — Agent van die veroorsaakte handeling in die akkusatief (द्वितीया) — (Teiken van beweging, voorwerp van kennis, ens. in die akkusatief = द्वितीया) — Werkswoord in die verbuigingsvorm

Voorbeelde:

दुर्जनो रामं मोहयति = "'n bose persoon laat Rāma verward raak = verwar Rāma = laat Rāma dwaal"
Resultaat: रामो मुह्यति = "Rāma is verward / mislei / vergis."

रामः शत्रून्स्वर्गं गमयति = "Rāma laat die vyande na die hemel gaan = stuur die vyande na die hemel"
Resultaat: शत्रवः स्वर्गं गच्छन्ति = "die vyande gaan na die hemel / betree die hemel"

गुरू रामं वेदार्थं वेदयति = "Die Meester laat Rāma die betekenis van die Veda ken = verduidelik / leer Rāma die betekenis van die Veda"
Resultaat: रामो वेदार्थं वेत्ति = "Rāma ken / verstaan die betekenis van die Veda"
स रामं वेदमध्यापयति = "hy leer Rāma die Veda"
Resultaat: रामो वेदमधीते "Rāma bestudeer die Veda"

रामो देवानामृतमाशयति = "Rāma laat die gode die voedsel van onsterflikheid eet = gee die gode die voedsel van onsterflikheid om te eet" (अश् 9 "eet")
Resultaat: देवा अमृतमश्नन्ति "Die gode eet die voedsel van onsterflikheid"

Fig.: स नरान्प्रबन्धविज्ञानमध्यापयति
ISKCON-tempel, Bangalore.
(Beeldbron: Besonderhede)

Die wortel दृश्, onder andere, is volgens Skema 1 gekonstrueer:

Vir uitsonderings op Skema 1, sien Skema 2

Voorbeeld:
(स) रामं पुत्रं दर्शयति = "hy wys Rāma die seun"

Die volgende vers som voorbeelde van die causatiewe vorming volgens Skema 1 op (die werkwoordvorme is almal in die derde persoon imperfek Parasmaipada):

शत्रूनगमयत्स्वर्गं वेदार्थं स्वानवेदयत् । आशयच्चामृतं देवान् वेदमध्यापयद्विधिम् । आसयत्सलिलै पृथ्वीं यः स मे श्रीहरिगतिः ॥

My toevlug en my doel is Hari,
Wat die vyande na die hemel gestuur het,
Wat Sy eie die betekenis van die Veda geleer het,
Wat die gode met die voedsel van onsterflikheid gevoed het,
Wat die Veda aan die Skepper geleer het,
Wat die aarde in die water geplaas het.

Fig.: स मे श्रीहरिगतिः
Bestuursgebou van die Jadavpur Universiteit.
(Beeldbron: Besonderhede)

Skema 2:

Vir transitive werkwoorde (anders as dié wat onder Skema 1 genoem word). Ook vir alle werkwoorde waar die voorwerp van die vervoorsaker die agent is (d.w.s. waar die vervoorsaker self weer 'n vervoorsaker is):
Agent (कर्ता) van die causativum in die nominatief (प्रथमा) — Agens van die veroorsaakte handeling in die instrumentaalgeval (तृतीया) — Objekt van die veroorsaakte handeling in die geval wat dit ná die eenvoudige werkwoord sou hê (d.w.s. gewoonlik in die akkusatief) — Werkswoord in die causatief**

Voorbeelde:
(स) रामेण भार्यां त्याजयति = "Hy laat Rāma sy vrou verlaat"
Resultaat: रामो भार्यां त्यजति = "Rāma verlaat sy vrou"

विष्णुमित्रो रामेण गोविन्दं गमयति = "Viṣṇumitra laat Rāma Govinda laat weggaan = Viṣṇumitra laat Rāma Govinda wegstuur"
Resultaat: रामो गोविन्दं गमयति = "Rāma stuur Govinda weg"
Resultaat van hierdie resultaat: गोविन्दो गच्छति = "Govinda vertrek"

Uitsonderings op Skema 1:

Die volgende werkwoorde, onder andere, word ook volgens Skema 2 gekonstrueer:

Kausatief van:

• नी "lei"
• वह् "ry" (slegs as die agent van die veroorsaakte handeling nie die bestuurder is nie)
• स्मृ "visualiseer" (daar is uitsonderings hierop)
• अद् "eet"
• खाद् "kou"

Voorbeelde:

रामो भृत्येन भारं नाययति वाहयति वा = "Rāma laat die dienaar die vrag dra of stoot"
Resultaat: भृत्यो भारं नयति वहति वा = "Die dienaar dra of ry die vrag"

रामो बालेनान्नमादयति खादयति वा = "Rāma laat die seun kos eet of kou"
Resultaat: बालो ऽन्नमत्ति खादति वा = "die seun eet of kou kos"

(स) रामेण स्मारयति = "Hy laat Rāma onthou"
Resultaat: रामः स्मरति = "Rāma onthou"

Die volgende causatiewe kan volgens beide Skema 1 en Skema 2 gekonstrueer word:

• हृ "hou, haal"
• कृ "doen, maak"
• Ātmanepadakausatief met दृश्

Voorbeelde:

रामो भृत्यं कटं कारयति हारयति वा = "Rāma laat die dienaar 'n mat maak of haal (कट m.)"
of:
रामो भृत्येन कटं कारयति हारयति वा
Resultaat: भृत्यः कटं करोति हरति वा = "Die dienaar maak of haal 'n mat"

रामो बालं प्रतिमां दर्शयते = "Rāma laat die seun die beeld sien = wys die seun die beeld (in sy eie belang)"
of:
रामो बालेन प्रतिमां दर्शयते
Resultaat: बालः प्रतिमां पश्यति = "die seun sien die beeld"

Wanneer die causatief in 'n passiewe konstruksie gebruik word, geld die volgende patroon byna altyd:

Skema A (passiewe konstruksie):

Agent van die veroorsakende in die instrumentaalgeval (तृतीया) — Agent van die veroorsaakte handeling in die nominatiefgeval (प्रथमा) — Voorwerp van die veroorsaakte handeling in die geval wat dit ná die eenvoudige werkwoord sou hê (d.w.s. gewoonlik in die genitief) — Werkwoord in die causatief

Voorbeelde:

गुरुणा रामो ग्रामं गम्यते = "Die meester stuur Rāma na die dorp"
Resultaat: रामो ग्रामं गच्छति = "Rāma gaan na die dorp"

रामेण भृत्यः कटं कार्यते = "Rāma laat die dienaar 'n mat maak"
Resultaat: भृत्यः कटं करोति = "Die dienaar maak 'n mat"

रामेण भृत्यो भारं हार्यते = "Rāma sê vir die dienaar om die vrag te gaan haal"
Resultaat: भृत्यो भारं हरति = "Die dienaar gaan haal die vrag"

28.3. Vorming van die teenwoordige tydstam vir die causatief (णि, णिच्, कारित)

Die tematiese uitgange van die teenwoordige tydwortel word aan die causatiewe wortel aangeheg

Daar is verskeie vormtipes:

Vormtipe 1: (gewoonlik) hoëvlakwortel + -aya-

Voorbeelde:

Woortipe	Aansporende 3de persoon enkelvoud teenwoordige tyd	Betekenis
विश्	वेशयति	hy/sy/dit laat toe om in te gaan, lei in
लुभ्	लोभयति	laat iemand begeer, maak iets begeerlik, verlei
दृश्	दर्शयति	laat iemand sien = wys
वृत्	वर्तयति	laat iemand draai, draai (oorgangend), rol (oorgangend), laat rol

Vormtipe 2: lengtegraadwortel + -aya-

Dikwels gevind by wortels wat op 'n vokaal eindig, en by wortels waar -a- gevolg word deur 'n enkele slotmedeklinker.

Voorbeelde:

Woorwortel	Aansporende 3de pers. enk. teenwoordige wysende	Betekenis
भू	भावयति (from: bhau-aya-ti)	om iemand of iets te laat word, te laat ontstaan
इ	आययति (from: ai-aya-ti)	om iemand te laat gaan
नी	नाययति (from: nai-aya-ti)	om iemand te laat lei word
कृ	कारयति (kār-aya-ti)	om iemand iets te laat doen
वच्	वाचयति (vāc-aya-ti)	laat praat, laat uitspreek, (maak dat 'n teks uitgespreek word =) hardop lees

Afleidingstipe 3: laagvlakwortel + -aya-

Verskyn.

Voorbeeld:

Wortel	Causatief 3de persoon enkelvoud teenwoordige aanwysende wijs	Betekenis
दुष्	दूषयति (dūṣ-aya-ti)	om (iemand) te verwoes

Tipe Pendidikan 4: Akar + -paya-

Bagi akar yang berakhir dengan -ā dan beberapa akar lainnya.

Contoh:

Akar	Kausatif 3. sg. Indikativ Präsens	Arti
स्था	स्थापयति (sthā-paya-ti)	membuat berdiri, menempatkan
इ + अधि "mempelajari"	अध्यापयति (keluar: adhi+ā-paya-ti) (liat penjelasan di Thumb-Hauschildt Bd. I,2 S. 341)	membiarkan belajar, mengajar

Pembentukan Tidak Beraturan:

Grammarian lokal menganggap bentuk-bentuk berikut sebagai Kausatif:

han : Kaus. ghātayati¹ "membiarkan membunuh, membuat mati"
pā 2 "menjaga": pālayati² "membawa melintasi, menyelamatkan, melindungi"

Catatan:

1. ghātayati sebenarnya adalah kata kerja yang berasal dari nomina ghāta m. "pukulan" (denominativum) dan digunakan sebagai pengganti Kausatif dari han.
2. pālayati adalah Kausatif sejati, namun berasal dari akar pṛ 3 "membawa melintasi, menyelamatkan, melindungi": pārayati (pār-aya-ti) » pālayati (di beberapa wilayah India, r setara dengan l, dan di tempat lain sebaliknya).

28.4. Pembentukan Pasif (यक्) dari Kausatif

Pasif dari Kausatif dibentuk sebagai berikut:

Stem Kausatif TANPA -aya- + Suffix Pasif -ya-

Contoh:
bhāvyate (bhāv-ya-te) "ia/di/itu dibawa keluar"
sthāpyate (sthāp-ya-te) "ia/di/itu ditempatkan"

Sementara Pasif dari akar asli biasanya dibentuk dari akar tingkat rendah, Pasif dari Kausatif umumnya dapat dikenali karena dibentuk dari akar tingkat tinggi atau panjang.

28.5. Vorming van die Toekomende Tyd (ऌट्, भविष्यन्ती v.) vir die Kausatief

Die Toekomende Tyd van die Kausatief word vanaf die kausatiwewortelstam gevorm, waarby die uitgaande -a- van die kausatiwsuffiks weggelaat word:

-ay-iṣya-

Voorbeeld:
budh Toekomende-Tydkausatief: bodhayiṣyati (bodh-ay-i-ṣya-ti): "hy/sy/ Dit sal opwek"

28.6. Vorming van die PPP (क्त) vir die Kausatief

Kausatiwewortelstam op -ay- (sonder uitgaande a) + -i- + -ta

Voorbeelde:
gam — gamayati — gamita (gam-i-ta) "gestuur" (PPP van die eenvoudige wortel: gata)
sthā — sthāpayati — sthāpita (sthāp-i-ta) "opgerig"

28.7. Vorming van die Absolutief (क्त्वा . ल्यप्) vir die Kausatief

Die Absolutief op -tvā word vanaf die kausatiwewortelstam op -ay- (sonder uitgaande a) gevorm:

Kausatiwewortelstam op -ay- + -i- + -tvā

Voorbeeld:
sthāpayitvā (sthā-pay-i-tvā) "nadat hy opgerig het"

Die Absolutief op -ya verskyn by kausatiwum met voorvoegsels gewoonlik aan die kausatiwewortelstam SONDER -aya-

Voorbeelde:
prabudh — prabodhayati — prabodhya (pra-bodh-ya) "nadat hy opgewek het"
ānī — ānayati — ānāyya (ā-nāy-ya) "nadat hy laat kom het, nadat hy laat gebring het"

Bevat egter die wortelsilbe van die kausatief 'n kort -a- voor 'n enkele medeklinker, verskyn die -ya van die Absolutief aan die kausatiwewortelstam op -ay- (sonder uitgaande a)

Voorbeeld:
āgam — āgamayati — āgamayya (ā-gamay-ya) "nadat hy laat kom het"

28.8. Vorming van die infinitief (तुमुन्) vir die causatief

Die infinitief vir die causative word gevorm uit die causative stam wat op -ay- eindig (sonder 'n finale a):

Causative stam wat op -ay- eindig + -i- + -tum

Voorbeeld:
jan — janayati — janayitum (janay-i-tum) 'om voort te bring'

28.9. Die 10de teenwoordige tydklas (चुरादि = चुर् ens.)

Net soos die causatiewe vorm sommige wortels van die 10de teenwoordige tydklas die teenwoordige tyd (en die ander tye) sonder om causatiewe te wees.

Voorbeelde:

1. Langgraadwortel + -aya-: कम् 10Ā कामयते "om lief te hê"
2. Hoë-graadwortel + -aya- : cur 10U corayati 'om te steel'; toekoms: corayiṣyate; passief: coryate

Die vorme van die causatief vir werkwoorde in die 10de teenwoordige tydklas is identies aan dié van die eenvoudige werkwoord. Dit is slegs moontlik om te bepaal of 'n causatief teenwoordig is op grond van betekenis of, in sommige gevalle, die konstruksie.

28.10. Woordelys

विद् 2P वेत्ति, विदन्ति: om te weet, om bewus te wees van
Fut. vediṣyati
Pass. vidyate
Kaus. vedayati
Voltooide deelwoord vidita
Onvoltooide deelwoord vediṣyum
Afgeleide terme: vidyā v., veda m.

विद् 6U विन्दति (!): vind
Toek. vediṣyati / vetsyat
Pass. vidyate: daar is, dit bestaan
Kaus. vedayati
PPP vinna / vitta
Inf. vediṣtum / vettum

i + adhi 2Ā adhīte, adhīyate: om te bestudeer, om uit die kop te leer
Kaus. adhyāpayati: laat iemand studeer, onderrig
afgelei hieruit: adhyayana n.: studie (veral van die Veda); adhyāya m.: les, hoofstuk (afdeling wat uit die kop geleer moet word)

कम् 10Ā कामयते: liefhebber
Toekomende tyd kāmayiṣyate / kamiṣyate
Passief kāmyate
Kousatief kāmayati
PPP kānta (!)
Inf. kāmayitum / kamitum

Afbeelding: कृष्णो राधां कामयति
Skildery deur राजा रवि वर्मा (1848 - 1906)
(Beeldbron: Details)

चुर् 10 चोरयति: steel
Toekomende tyd corayiṣyati
Passief coryate
Kousatief corayati
PPP corita
Inf. coritum

Onthou veral die betekenis van die kousatiewe vir die volgende werkwoorde:
dṛś — darśayati: wys
man — mānayati: hoog ag, eerbiedig (is waarskynlik 'n denominatief van māna "eer")
vac — vācayati: ook: hardop lees (laat 'n teks spreek)
vad — vādayati: ook: 'n musiekinstrument laat praat = 'n musiekinstrument speel

Afbeelding: वीणां वादयति
Vīṇā-Spielerin.
(Beeldbron: Details)

भार m.: las

Afbeelding: बाला भारं हरति
Meisie dra las. By Ahmedabad.
(Beeldbron: Details)

भृत्य m.: ondergeskikte, dienskneg

28.11. Oefening

A) Vorm die kousatief van die volgende werkwoord- en partisiëpvorme, en gee die betekenis aan:

1. Met hoë graad van die wortel:

1. अर्हन्ति
2. प्राप्य
3. एषिष्यन्ति
4. कुप्यति
5. कर्क्ष्यति
6. क्रुध्यन्ती
7. चोर्यते
8. गन्तुम्
9. जातः
10. देक्ष्यन्ति
11. दोग्धि
12. माद्यन्
13. द्रक्ष्यति
14. द्वेष्टि
15. नर्तितुम्
16. भोत्स्यन्ते
17. मुञ्चन्ति
18. पृच्छन्ति
19. मुह्यति
20. योत्स्यन्
21. रक्ष्यते
22. रोदिति
23. लुब्धा
24. प्रविश्य
25. वर्तते
26. सिक्त्वा
27. स्रक्ष्यति
28. लिम्पन्ति
29. वृद्धाः
30. Met 'n wortel van wisselende lengte:
31. अत्ति
32. अस्यन्ति
33. एष्यति
34. संस्कृतम्
35. चरति
36. तनोति
37. खाद्यते
38. धक्ष्यति
39. उपानैष्यति
40. पच्यते
41. पतन्ति
42. पत्स्यते
43. भक्तः
44. भवति
45. मंस्यन्ते
46. म्रियते
47. इज्यते
48. वक्ति
49. प्रोद्य
50. शृणोति
51. सुन्वन्ति
52. स्तौति
53. विस्मृत्य
54. उषितः
55. वसिता
56. अश्नुते
57. आस्ते
58. त्यक्ष्यता
59. धृतेन
60. म्रियन्ते
61. यजतः
62. उक्ते
63. उद्यन्ते
64. शक्नुवन्ति
65. श्रोष्यन्तः
66. सीदति
67. सोढायाः
68. हरन्ती
69. ऊढया

3. Verursakende vorme wat eindig op -पय

1. स्थित्वा

4. Let veral op en leer die volgende werkwoordelike vorme

1. दुष् — दूषयति
2. पा 1 ('om te drinke') — पाययति
3. पा 2 ("beskerm") — पालयति
4. लभ् — लम्भयति
5. हन् — घातयति
6. जि — जापयति
7. जीव् — जीवयति

B. Vertaal die volgende sinne, ontleed die samestelde woorde in Sanskrit en vorm, met eenvoudige werkwoorde, sinne wat uitdruk wat gebeur wanneer die handeling wat deur die causatief uitgedruk word, teweeggebring word:

Voorbeeld: रामो दासं भारं हारयति » दासो भारं हरति शत्रुजयाय क्षत्रियो ब्राह्मणेन हरिहरं याजयित्वारीन्योत्स्यते ॥१॥ गुरुर्बालान्वेदमध्याप्य गृहं गतः ॥२॥ गर्भगृहे देवीप्रतिमा दृश्यते ॥३॥ यजन्नग्निनान्नमादयति पानं च पाययति ॥४॥ पुत्रे जाते ब्राह्मणी दासं ब्राह्मणं गमयति । ब्राह्मणस्तं दासं गृहं प्रवेश्य पुत्रं पृच्छति । सुभगः पुत्र इति दासो वक्ति । तच्छ्रुत्वा ब्राह्मणो सुखतां गच्छति ॥५॥ स्तुवता नरेण देवा महाकवेः स्तोत्राणि श्राविताः ॥६॥ आर्ययोधैर्महायुद्धे ऽरयो मार्यन्ते ॥७॥ सत्क्षत्रिया ब्राह्मणेनेष्टदेवतापूजां कारयति । स ब्राह्मणः पूजां कृत्वा क्षत्रियाया धनमेषिष्यति ॥८॥ धनं जेतुं महाक्षत्रियो योधव्याघ्रैर्व्रतानि चारयिष्यति ॥९॥ पापान्मोक्षार्थेन सुगत आर्यजनानार्यसत्यानि बोधयति ॥१०॥