Les 15

15.1. सुभाषितम् गुरुशुश्रूषया विद्या पुष्कलेन धनेन वा । अथवा विद्यया विद्या चतुर्थी नैव विद्यते ॥

15.2. Bepalende samestellings = Tatpuruṣa m. = तत्पुरुष

Die verhouding tussen die elemente wat deur selfstandige naamwoorde (substantiewe en byvoeglike naamwoorde) aangedui word, kan nie net deur 'n genitiefkonstruksie uitgedruk word nie, maar ook deur 'n Tatpuruṣa (तत्पुरुष). Op dieselfde wyse kan attributiewe konstruksies met bywoorde of apposisie van selfstandige naamwoorde uitgedruk word deur 'n spesifieke tipe Tatpuruṣa, naamlik die sogenaamde Karmadhāraya (m.) = कर्मधारय.

तत्पुरुषः = तस्य पुरुषः 'sy dienaar', d.w.s. 'n voorbeeld van hierdie tipe samestelling dien as die term vir hierdie tipe samestelling.

In determinatiewe samestellings (Tatpuruṣa) word 'n selfstandige naamwoord (substantief of byvoeglike naamwoord) verder gespesifiseer deur 'n ander selfstandige naamwoord of byvoeglike naamwoord. Die woord wat verder gespesifiseer word, vorm gewoonlik die tweede element van die samestelling.

Die verhouding tussen die voorste element (bepalende element) en die agterste element (gedefinieerde element) kan wees:

• attributief of appositief: wanneer die samestelling uitgebrei word, funksioneer die eerste element as 'n meer spesifieke wyser van die tweede element in dieselfde geval (d.w.s. buite 'n sinskonteks in die nominatief (प्रथमा), en in die sintakties vereiste geval binne 'n sin)
• gevallerelateerd: wanneer die samestelling ontleed word, is die eerste element in 'n ander geval as die tweede element (d.w.s. nie in die nominatief nie – प्रथमा)
• adverbiaal: die eerste element is 'n nie-fleksibele woord
  Die gevalleverhouding tussen die twee dele van 'n samestelling is onafhanklik van die geval waarin die samestelling voorkom: immers, die samestelling is 'n enkele, buigbare woord:

bv.

> Nom. sg. तत्पुरुषः = तस्य पुरुषः
> Acc. sg. तत्पुरुषम् = तस्य पुरुषम्
> Instr. sg. तत्पुरुषेण = तस्य पुरुषेण
> Gen. sg. तत्पुरुषस्य = तस्य पुरुषस्य
> Nom. pl. तत्पुरुषाः = तस्य पुरुषाः
> ens.

Die geslag van 'n Tatpuruṣa is – met 'n paar uitsonderings – dié van sy tweede komponent.

15.3. Bepalende samestellings met 'n attributiewe / appositiewe eerste element = Karmadhāraya m. = कर्मधारय

Wanneer die Karmadhāraya uitgebrei word, is beide elemente van die samestelling in dieselfde geval.

bv.

गुणवत्पुत्रः = गुणवान्पुत्रः = "'n seun met goeie eienskappe"
Akk. sg. गुणवत्पुत्रम्
Nominatief meervoud गुणवत्पुत्राः पुण्यवत्क्षत्रिया = पुण्यवती क्षत्रिया = "'n deugsaam Kṣatriya-vrou"

साधुजनाः = साधवो जनाः = "goeie mense"

इष्टदेवता = इष्टा देवता = "die verlangde godheid = die godheid met wie 'n mens 'n spesiale verhouding van toewyding en toevlug het"

Afb.: लक्ष्मी
(Beeldbron: Details)

Die volgende spesiale reël geld vir die volgorde van die bestanddele in 'n Karmadhāraya:

• As 'n Karmadhāraya 'n VERGELYKING uitdruk, word die element waarmee vergelyk word, in die laaste bestanddeel van die samestelling geplaas:

  नरसिंहः = सिंह इव नरः = "'n man soos 'n leeu"
  पुरुषव्याघ्रः = व्याघ्र इव पुरुषः = "'n man soos 'n tier"

• As 'n Karmadhāraya egter 'n apposisie uitdruk ('n meer spesifieke beskrywing van die tweede element deur middel van 'n selfstandige naamwoord), verskyn die meer spesifieke element in die eerste element, soos vereis deur die algemene reël wat die volgorde van elemente in 'n Tatpuruṣa reguleer:

  नरसिंहः kan ook uitgebrei word as: नर एव सिंहः = ''n leeu wat (in werklikheid) 'n man is.'

  Sulke apposisisionele Karmadhāraya word in die inheemse kommentare, soos in die voorbeeld hierbo, uitgebrei met behulp van एव.

Afb.: नरसिंहः
(Beeldbron: Besonderhede)

15.4. Determinatiewe samestellings met 'n eerste element wat in 'n nie-atributiewe/apposisionele gevalleverhouding tot die tweede element staan = Tatpuruṣa in die streng sin

Tatpuruṣa-konstruksies is moontlik vir kombinasies van selfstandige naamwoorde (substantiewe en byvoeglike naamwoorde) waarin die eerste element – in ooreenstemming met die reëls van sintaksis – in enige geval kan voorkom. Soos verwag, neem die eerste element die genitief die meeste gereeld (षष्ठी), aangesien dit die gevall wat gebruik word om die verhouding tussen selfstandige naamwoorde uit te druk.

bv.

क्षत्रियपुत्रः = क्षत्रियस्य पुत्रः = "die seun van 'n Kṣatriya", "'n jong Kṣatriya", "'n lid van die Kṣatriya-groep"
Akk. enk. क्षत्रियपुत्रम्
Gen. enk. क्षत्रियपुत्रस्य
ens.

गुरुभावः = गुरोर्भावः = "die aard van 'n onderwyser"

धनलोभः = धनस्य लोभः = "begeerte na rykdom, gierigheid"

लोकगतिः = लोकस्य गतिः = "die gang van die wêreld, die gedrag van mense"
Byna elke genitiefverhouding kan deur 'n Tatpuruṣa vervang word. Vir die paar uitsonderings, sien byvoorbeeld Kale, A Higher Sanskrit Grammar, § 211, wat ook die relevante gedeeltes uit Pāṇini aanhaal.

In beginsel kan die voorste element van 'n tatpuruṣa egter enige geval verteenwoordig. Nietemin kan nie alle sintakties moontlike gevalsverhoudings deur 'n tatpuruṣa vervang word nie. By twyfel kan die relevante reëls gevind word in Kale, A Higher Sanskrit Grammar, § 203–217, of in Pāṇini 2.1.22–2.2.22.

Wanneer die samestelling ontleed word, kan die voorste element in die enkelvoud, die dualis of die meervoud wees. Watter vorm van toepassing is, moet uit die betekenis en konteks afgelei word.

Voorbeelde:

Die eerste element is in die akkusatief (द्वितीया): bv. in sekere voltooide deelwoorde met bewegingswerkwoorde (Pāṇini 2.1.24):

ग्रामगतः = ग्रामं गतः = "iemand wat na die dorp gegaan het"
नरकपतिता = नरकं पतिता = "iemand wat in die hel geval het"

Die eerste element verteenwoordig die instrumentale geval (तृतीया): bv. dikwels die agent (कर्तृ) in nominale konstruksies met kṛt-agtervoegsels (bv. PPP):

देवकृतम् = देवेन / देवैः कृतम् = "gemaak deur 'n god / deur gode"
Kan ook afgebreek word as: देवस्य / देवानां कृतम् = "handeling / daad van 'n god / van gode; goddelike handeling, handeling van die gode"

बुद्धरक्षिता = बुद्धेन रक्षिता = "sy wat deur die Boeddha beskerm is" ('n eie naam)

15.5. Ontleding van samestellings (behalwe vir dvandvas)

Alhoewel samestellings van enige lengte in Sanskrit gevorm kan word en baie gereeld gevorm word (samestellings wat uit 10 tot 30 elemente bestaan, is geensins skaars nie!), kan alle samestellings – met die uitsondering van dvandvas – progressief hiërargies in elk twee dele afgebreek word:

Afb.: समासविच्छेदः
(Beeldbron: Besonderhede)

en so voorts totdat jy by die individuele woordstamme uitkom.

bv.

गुणवत्पुत्रकृतपुण्यम्

1ste vlak (hoofkessuur): गुणवत्पुत्रकृतं ॥१॥ पुण्यम्

2de vlak (1ste sekondêre kessuur): गुणवत्पुत्रेण ॥२॥ कृतं ॥१॥ पुण्यम्

3de vlak (2de sekondêre breek): गुणवता॥३॥ पुत्रेण ॥२॥ कृतं ॥१॥ पुण्यम्

= "die verdienstelike daad (die verdienste) wat my deugsaamse seun verrig het"

Verskillende soorte samestellings kan hier gemeng word; byvoorbeeld, eerste element: Bahuvrīhi (बहुव्रीहि) – tweede element: Tatpuruṣa, ens.

bv.

ब्राह्मणक्षत्रियवैश्यधर्मः

1ste vlak: ब्राह्मणक्षत्रियवैश्यानां धर्मः (eerste element: Itaretaradvandva)

2de vlak: ब्राह्मणानां क्षत्रियाणां वैश्यानां च धर्मः

= "die Dharma van Brahmins, Kṣatriyas en Vaiśyas"

Baie dikwels is daar verskeie moontlike maniere om 'n samestelling op te los. Watter een die korrekte een is, of ten minste die beste een, kan slegs uit die konteks en die inhoud van die teks bepaal word. Soms is so 'n besluit nie moontlik nie. Dikwels word na alle waarskynlikheid twee moontlike interpretasies deur die outeur bedoel. In sulke gevalle moet albei interpretasies in die vertaling weerspieël word (gekoppel deur 'en', 'of', 'onderskeidelik' en derglike).

bv.

पुण्यवत्पुत्रकृतम्

Stap 1: óf – of

1. पुण्यवत्पुत्रेण कृतम्
2. पुण्यवत्पुत्रस्य कृतम्
3. पुण्यवत् पुत्रकृतम्

Fase 2: ooreenkomstig

1. पुण्यवता पुत्रेण कृतम् = "dit van my deugdelike seun Getane"
2. पुण्यवतः पुत्रस्य कृतम् = "die daad van my deugdelike seun"
3. 1. पुण्यवत् पुत्रेण कृतम् = "die verdienstelike, deur my seun Getane"
   2. पुण्यवत् पुत्रस्य कृतम् = "die verdienstelike daad van my seun"

15.6. Die vorm van die eerste element in samestellings (समास m.)

In alle soorte samestellings is die eerste element gewoonlik die onverbuigde woordstam. Selfstandige naamwoorde met twee stamme is in die swak stam. Vroulike byvoeglike naamwoorde wat 'n daaropvolgende element in die samestelling verder spesifiseer, is oor die algemeen in die manlike stam:

bv.

पुण्यवत्क्षत्रिया = पुण्यवती क्षत्रिया = "'n Kṣatriya-vrou wat verdienste besit"
गुणवत्पुत्रः = गुणवान् पुत्रः = "'n seun met goeie eienskappe"

15.7. Klassifikasie van तत्पुरुष

1. प्रथमातत्पुरुषः: Die eerste element is in die nominatief in विग्रहवाक्य (प्रथमा)
2. द्वितीयातत्पुरुषः: Die eerste element is in die akkusatief in विग्रहवाक्य (द्वितीया)
3. तृतीयातत्पुरुषः : Die eerste element is in die instrumentale geval in विग्रहवाक्य (तृतीया)
4. चतुर्थीतत्पुरुषः : Die eerste element is in die datief in विग्रहवाक्य (चतुर्थी)
5. पञ्चमीतत्पुरुषः : Die eerste element is in die ablatief in विग्रहवाक्य (पज्चमी)
6. षष्ठीतत्पुरुषः : Die eerste element is in विग्रहवाक्य in die genitief (षष्ठी)
7. सप्तमीतत्पुरुषः : Die eerste element is in die lokatiwus in विग्रहवाक्य (सप्तमी)

• कर्मधारयः : appositiewe Tatpuruṣa, bv.:
  • उपमानपूर्वपदकर्मधारयः : विग्रहवाक्य met इव ná die eerste element
  • उपमानोत्तरपदकर्मधारयः : विग्रहवाक्य met इव ná die tweede element
  • रूपकसमासः : विग्रहवाक्य met एव
  • द्विगुसमासः : getal in die eerste element
• नञ्तत्पुरुषः (निषेधतत्पुरुषः): met ontkenning 'a-', 'an-' in die eerste element
• गतिसमासः : met 'n voorsetsel in die voorste element
• प्रथमातत्पुरुषः ens. (sien hierbo)

15.7.1. Klassifikasie van कर्मधारय

1. विशेषणपूर्वपदकर्मधारयः: die eerste element is 'n byvoegsel (विशेषण)
2. विशेषणोभयपदकर्मधारयः : albei elemente is byvoeglike naamwoorde; hierdie kategorie sluit ook byvoeglike naamwoorde in wat 'n volgorde van gebeure uitdruk: 'eerstens gebad, dan gesalf'
3. उपमानपूर्वपदकर्मधारयः (= उपमासमासः): 'n vergelyking in die eerste element, die vergelykte kwaliteit in die tweede element: bv. "mooi soos 'n lotus"
4. उपमानोत्तरपदकर्मधारयः (= उपमितसमासः): vergelyking in die tweede deel
5. रूपकसमासः : विग्रहवाक्य met एव as die antecedent (metafoor)
6. संभावनपूर्वपदकर्मधारयः : beide dele verwys na dieselfde persoon of ding, bv. कालिदासकविः = कालिदास इति कविः = "die digter Kālidāsa"
7. कर्मधारयः met कु / कद् as die eerste element: "sleg..."
8. कर्मधारयः met किम् as die eerste element: berisping
9. PPP + ontkende PPP: "gedeeltelik", bv. कृताकृतम् = "gedeeltelik gedoen"
10. द्विगुसमासः : getal in die voorste element

15.8. Woordelys

पुष्कल 3: pragtig, magnifiek, volop

वा : of (daarna)

अथवा : of (voorafgaande)

चतुर्थ 3 (v.: चतुर्थी): vierde

विद् 'vind' 6 U विन्दति ; Pass. विद्यते ; PPP विन्न / वित्त विद् "weet" 2 P वेत्ति ; Pass. विद्यते ; PPP विदित पत् "vlieg, val" 1ste persoon पतति ; Passief पत्यते ; PPP पतित अर्ध 3: half, m.n. half

पूजा f.: eer, eervolle ontvangs, godsdienstige aanbidding (Pūjā)

Afb.: पूजा
(Beeldbron: Besonderhede)

कुल n.: trop, skare, geslag, geslaglyn, familie

इन्द्र m.: prince, first, best among ; king of gods Indra

Afb.: इन्द्रः
(Image source: Details)

दास m.: slave, serf, servant

दासी f.: slave woman, serf, servant

काल m.: time, (right) moment ; fate, death ; god of death Kāla

काल 3: black, dark blue-black, dark

पुरुष m.: human, man, servant

-जन as the second component of Tatpuruṣas often expresses the plural

स्तु 2 स्तौति ; Pass. स्तूयते ; PPP स्तुत : to praise, extol

from this:

स्तुति f.: praise, hymn of praise

स्तोत्र n.: (means of praise =) hymn of praise, hymnus

सिंह m.: lion (Panthera leo persica)

Afb.: सिंहः
(Image source: Details)

व्याघ्र m.: tiger (Panthera tigris tigris) (lit.: yawner)

Afb.: व्याघ्रः
(Image source: Details)

इव (postposed): as it were, like (in comparisons: व्याघ्र इव पुरुषः = "a man like a tiger", "a tiger-like man"

एव (postposed): emphasizes the preceding, often corresponds in German to emphasis, a kind of emoticon \<!\>, e.g. सत्यमेव जयति "only the truth prevails", "precisely the truth prevails", "the truth prevails"

अरि m.: vyand (volgens Thieme, Der Fremdling im Ṛgveda: oorspronklik = vreemdeling)

आर्य 3: Aryan, noble ; m. Aryan (self-designation of the Sanskrit-speaking ancient Indians, literally: hospitable (Thieme)) ; nobleman, gentleman

na जन्

जाति v.: geboorte, soort, kaste (vir kaste as जाति kyk na Basham, Wonder, p. 148ff.)

मृ 4 Ā म्रियते ; Pass. म्रियते ; PPP मृत : om te sterf (volgens Indiese grammatikers: 6 Ā)

thereof:

मरण n.: dying, death

मृति f.: dying, death

मृत्यु m.: death ; personified: god of death

15.9. Exercise 1

Resolve the following compounds as Tatpuruṣa in Sanskrit and provide a German translation. Provide all resolutions and translations that seem possible to you. Also indicate which case and number the entire compound represents.

१. देवेन्द्रस्य २. दुःखदग्धा ३. मोक्षधर्मः ४. अन्नजातानि ५. गृहकरणम् ६. शूद्रकृतेन ७. ईश्वरपूजा ८. देवेश्वरः ९. क्षत्रिययज्ञम् १०. वैश्यभावेन ११. देवगुरोः १२. धनलोभः १३. गृहदासी १४. दुःखमोहः १५. ग्रामेश्वरम् १६. नगरजनाः १७. यज्ञकालस्य १८. देवगृहाणि १९. देवपुत्राणाम् २०. पश्विष्टिः २१. स्मृत्युक्तम् २२. गुरुगृहम् २३. सोमयज्ञेन २४. स्वर्गगताः २५. सुखप्रश्नम् २६. पशुधर्मः २७. स्वर्गलोकः २८. ऋषियज्ञैः २९. तत्कालम् ३०. सत्यवदनम्

15.10. Exercise 2

Resolve the following Tatpuruṣa as in Exercise 1:

१. देवतागृहम् २. देवीस्तोत्रम् ३. ब्राह्मणगृहम् ४. वैश्यापुत्राः ५. शूद्रधर्मः ६. अग्निगृहम् ७. साधुगता ८. सत्यवचनेन ९. धर्मयज्ञानाम् १०. सत्यधर्मः ११. अनृतवदनस्य १२. देवीदासः

१३. द्विजदासान् १४. अग्निदग्धम् १५. साधुवादः १६. बालमृगः १७. धनसर्गः १८. अन्नद्वेषम् १९. देवदेवम् २०. देवप्रश्नेन २१. गृहजनानाम् २२. गुरुपूजायाः २३. गुरुगतैः २४. स्वर्गमार्गेण २५. नरकदेवतया २६. गृहेश्वरः २७. ग्रामधर्मः २८. देवीपूजाम् २९. देवदर्शनम् ३०. देवपादान् ३१. धनजाता ३२. बालभावेन ३३. लोकगुरोः ३४. देवपुत्रः ३५. देवमार्गम् ३६. स्वर्गसुखम् ३७. सोमसुतिः ३८. देवपूजायाः ३९. लोकधर्मेण ४०. देवजनाः ४१. पापलोकः ४२. पुण्यफलानि ४३. सत्यवादः ४४. ऋषिपुत्रः ४५. पुत्रपुत्राः ४६. धर्मवादः ४७. देवलोकम् ४८. यज्ञेश्वरः ४९. ग्रामदेवता ५०. दुःखलोकः ५१. देवशत्रुणा ५२. क्षत्रियधर्मः ५३. द्विजेन्द्रः ५४. अग्निकृतम् ५५. साधूक्तानि ५६. ब्राह्मणभावेन ५७. देवधर्मः ५८. गृहदेवता ५९. कारुकुशीलवकृतम् ६०. द्विजातिशुश्रूषया

Afb.: ग्रामदेवता
(Beeldbron: Details)

15.11. Oefening 3

A) Vertaal die spreekwoord aan die begin van die lesie

B) Ontbind die volgende Tatpuruṣa:

१. बलकृतः २. बालधनस्य ३. नरककाकम् ४. लोकगुरोः ५. जलेश्वरेण ६. जनपानम् ७. वाक्यसारथीन् ८. गुणवचनानि ९. मृगेश्वरैः १०. बुद्धिकृतायाः ११. धर्मयज्ञेन १२. यज्ञाङ्गानि १३. गृहजनेन १४. ग्रामलेखकाः १५. नागदेवः १६. पुण्यजिताभिः १७. पापलोकम् १८. सत्यवदनस्य १९. दानधर्मेण

२०. सुखप्रश्नः २१. दुःखमोहस्य २२. सोमपात्राणि २३. स्वर्गमार्गः २४. कामधेन्वा २५. वर्णधर्मः २६. श्रुत्युदितम्

Afb.: नागदेवाः
(Beeldbron: Details)