Lesson 15

15.1. सुभाषितम् गुरुशुश्रूषया विद्या पुष्कलेन धनेन वा । अथवा विद्यया विद्या चतुर्थी नैव विद्यते ॥

15.2. Determinative compounds = Tatpuruṣa m. = तत्पुरुष

The relationship between entities designated by nouns (substantives and adjectives) can be expressed not only through a genitive construction but also by means of a Tatpuruṣa (तत्पुरुष). Similarly, attributive coordination of adjectives or appositional coordination of substantives can be expressed by a specific type of Tatpuruṣa, namely the so-called Karmadhāraya (m.) = कर्मधारय.

तत्पुरुषः = तस्य पुरुषः "his servant", i.e., as a designation for this type of compound, an example of such compounds is used.

In determinative compounds (Tatpuruṣa), a noun (substantive or adjective) is more precisely determined by another noun or adverb. The word being determined usually forms the second member of the compound.

The relationship between the first member (determining element) and the second member (determined element) can be:

• attributive or appositional: upon resolution of the compound, the first member forms a more precise determination for the second member in the same case (i.e., outside of sentence context, in the nominative (प्रथमा); within a sentence, in the syntactically required case)
• casusal: upon resolution of the compound, the first member stands in a different case than the second member (i.e., not in the nominative - प्रथमा)
• adverbial: the first member is an indeclinable word

The case relationship of both components of a compound is independent of the case in which the compound stands: for the compound is, after all, a single declinable word:

e.g.

Nom. sg. तत्पुरुषः = तस्य पुरुषः
Acc. sg. तत्पुरुषम् = तस्य पुरुषम्
Instr. sg. तत्पुरुषेण = तस्य पुरुषेण
Gen. sg. तत्पुरुषस्य = तस्य पुरुषस्य
Nom. pl. तत्पुरुषाः = तस्य पुरुषाः
etc.

The gender of a Tatpuruṣa is, with few exceptions, that of its second component.

15.3. Determinative compounds with attributive / appositional first component = Karmadhāraya m. = कर्मधारय

When resolving a Karmadhāraya, both components of the compound stand in the same case.

e.g.

गुणवत्पुत्रः = गुणवान्पुत्रः = "a son with good qualities"
Acc. sg. गुणवत्पुत्रम्
Nom pl. गुणवत्पुत्राः पुण्यवत्क्षत्रिया = पुण्यवती क्षत्रिया = "a Kṣatriya woman of merit"

साधुजनाः = साधवो जनाः = "good people"

इष्टदेवता = इष्टा देवता = "the desired deity = the deity to which one has a special relationship of devotion and refuge"

Fig.: लक्ष्मी
(Image source: Details)

The following special rule applies to the sequence of components in a Karmadhāraya:

• if a Karmadhāraya expresses a COMPARISON, then that which serves as the standard of comparison stands in the second component of the compound:

नरसिंहः = सिंह इव नरः = "a man like a lion"
पुरुषव्याघ्रः = व्याघ्र इव पुरुषः = "a man like a tiger"

• kui Karmadhāraya väljendab appositsiooni (tagumise liikme täpsemat määratlust nimisõna abil), siis seisab täpsemalt määratlev liige eesliikmes, nagu seda nõuab ka Tatpuruṣa liikmete järjekorra üldine reegel:

नरसिंहः saab lahti mõtestada ka kui: नर एव सिंहः = „Lõvi, kes (tegelikult) on mees.“

Sellised appositsioonilised Karmadhārayad lahendatakse kohalikes kommentaarides, nagu ülaltoodud näites, एव abil.

Joonis: नरसिंहः

(Pildi allikas: Details)

15.4. Determinatiivsed liitsõnad eesliikmega, mis on tagumise liikmega mitte-atribuutses/appositsioonilises käändesuhtes = Tatpuruṣa kitsamas tähenduses

Tatpuruṣa compounds are possible for connections of nouns (nouns and adjectives), where the first member – according to the rules of syntax – can be in any case. As expected, the first member most frequently represents a genitive (षष्ठी), as this is indeed the case used to express the relationship between nouns.

z.B.

क्षत्रियपुत्रः = क्षत्रियस्य पुत्रः = „Kṣatriya poeg“, „noor Kṣatriya“, „Kṣatriyate rühma liige“
Akk. sg. क्षत्रियपुत्रम्
Gen. sg. क्षत्रियपुत्रस्य
j.n.e.

गुरुभावः = गुरोर्भावः = „õpetaja olemus“

धनलोभः = धनस्य लोभः = „rikkusehimu, ahnus“

लोकगतिः = लोकस्य गतिः = „maailma käik, inimeste käitumine“

Almost every genitive relationship can be replaced by a Tatpuruṣa. The few exceptions see e.g. in Kale, A higher Sanskrit grammar § 211; there you will also find the corresponding passages in Pāṇini.

However, the first member of a Tatpuruṣa can in principle represent any case. Nevertheless, not all syntactically possible case relationships can be replaced by a Tatpuruṣa. The corresponding rules can be found in Kale, A higher Sanskrit grammar § 203 - 217 or Pāṇini 2,1,22 - 2,2,22 in case of doubt.

The first member can stand in the singular, dual, or plural when resolving the compound. Which possibility is present must be inferred from meaning and context.

Examples:

The first member represents the accusative (द्वितीया): e.g. with certain PPPs to verbs of motion (Pāṇini 2,1,24):

ग्रामगतः = ग्रामं गतः = "one who has gone into the village"
नरकपतिता = नरकं पतिता = "one who has fallen into a hell"

The first member represents the instrumental (तृतीया): e.g. frequently the agent (कर्तृ) of nominal formations with kṛt suffixes (e.g. PPP):

देवकृतम् = देवेन / देवैः कृतम् = "made by a god / made by gods"
Also resolvable: देवस्य / देवानां कृतम् = "deed/action of a god / by gods; divine deed, deeds of the gods"

बुद्धरक्षिता = बुद्धेन रक्षिता = "the one who was protected by Buddha" (a proper name)

15.5. Decomposition of compounds (except Dvandvas)

Although compounds of arbitrary length can be formed in Sanskrit and are also very frequently formed (compounds consisting of 10 to 30 members are no rarity!), nevertheless - with the exception of Dvandvas - all compounds must be decomposed progressively and hierarchically into two parts each:

Fig.: समासविच्छेदः
(Image source: Details)

etc. until one reaches the individual word stems.

e.g.

गुणवत्पुत्रकृतपुण्यम्

1. stage (main caesura): गुणवत्पुत्रकृतं ॥१॥ पुण्यम्

2. stage (first secondary caesura): गुणवत्पुत्रेण ॥२॥ कृतं ॥१॥ पुण्यम्

3. stage (second secondary caesura): गुणवता॥३॥ पुत्रेण ॥२॥ कृतं ॥१॥ पुण्यम्

= "the meritorious deed (merit) that my virtuous son has performed"

Various types of compounds can be mixed here, e.g. foreground element: Bahuvrīhi (बहुव्रीहि) - background element: Tatpuruṣa etc.

e.g.

ब्राह्मणक्षत्रियवैश्यधर्मः

1. stage: ब्राह्मणक्षत्रियवैश्यानां धर्मः (foreground element: Itaretaradvandva)

2. stage: ब्राह्मणानां क्षत्रियाणां वैश्यानां च धर्मः

= "the dharma of Brahmans, Kṣatriyas and Vaiśyas"

Very often there are various possibilities for resolving a compound. Which one is the correct or at least the best can only be decided from the context and content of the text. Sometimes such a decision is not possible. Often two resolution possibilities are presumably intended by the author. Then both resolution possibilities must be rendered in the translation (connected with "and", "or" "resp." and similar).

e.g.

पुण्यवत्पुत्रकृतम्

1. stage: either - or

1. पुण्यवत्पुत्रेण कृतम्
2. पुण्यवत्पुत्रस्य कृतम्
3. पुण्यवत् पुत्रकृतम्

2. stage: accordingly

1. पुण्यवता पुत्रेण कृतम् = "the deed done by my meritorious son"
2. पुण्यवतः पुत्रस्य कृतम् = "the deed of my meritorious son"
3. 1. पुण्यवत् पुत्रेण कृतम् = "the meritorious deed done by my son"
4. पुण्यवत् पुत्रस्य कृतम् = "the meritorious deed of my son"

15.6. The Form of the First Member in Compounds (समास m.)

In all types of compounds, the first member is generally the unchanged stem. Two-stem nouns stand in the weak stem. Feminine adjectives, which further specify a following member in the compound, generally stand in the masculine stem:

e.g.

पुण्यवत्क्षत्रिया = पुण्यवती क्षत्रिया = "a Kṣatriya woman who possesses merit"
गुणवत्पुत्रः = गुणवान् पुत्रः = "a son with good qualities"

15.7. Classification of तत्पुरुष

1. प्रथमातत्पुरुषः : First member stands in विग्रहवाक्य in the Nominative (प्रथमा)
2. द्वितीयातत्पुरुषः : First member stands in विग्रहवाक्य in the Accusative (द्वितीया)
3. तृतीयातत्पुरुषः : First member stands in विग्रहवाक्य in the Instrumental (तृतीया)
4. चतुर्थीतत्पुरुषः : First member stands in विग्रहवाक्य in the Dative (चतुर्थी)
5. पञ्चमीतत्पुरुषः : First member stands in विग्रहवाक्य in the Ablative (पज्चमी)
6. षष्ठीतत्पुरुषः : First member stands in विग्रहवाक्य in the Genitive (षष्ठी)
7. सप्तमीतत्पुरुषः : First member stands in विग्रहवाक्य in the Locative (सप्तमी)

• कर्मधारयः : appositional Tatpuruṣa, among others:
• उपमानपूर्वपदकर्मधारयः : विग्रहवाक्य with इव after the first member
• उपमानोत्तरपदकर्मधारयः : विग्रहवाक्य with इव after the second member
• रूपकसमासः : विग्रहवाक्य with एव
• द्विगुसमासः : Numeral in the first member
• नञ्तत्पुरुषः (निषेधतत्पुरुषः) : with negation a-, an- in the first member
• गतिसमासः : with preposition in the first member
• प्रथमातत्पुरुषः etc. (see above)

15.7.1. कर्मधारय liigitus

1. विशेषणपूर्वपदकर्मधारयः : eesliige on omadussõna (विशेषण)
2. विशेषणोभयपदकर्मधारयः : mõlemad liikmed on omadussõnad, siia kuuluvad ka omadussõnad, mis väljendavad ajalist kulgu: "esimene vannitatud, siis salvitud"
3. उपमानपूर्वपदकर्मधारयः (= उपमासमासः): eesliikmes võrdlus, tagumises liikmes võrreldav omadus: nt "ilus nagu lootos"
4. उपमानोत्तरपदकर्मधारयः (= उपमितसमासः): võrdlus tagumises liikmes
5. रूपकसमासः : विग्रहवाक्य koos एव-ga pärast eesliiget (metafoor)
6. संभावनपूर्वपदकर्मधारयः : mõlemad liikmed viitavad samale isikule või asjale, nt कालिदासकविः = कालिदास इति कविः = "poeet Kālidāsa"
7. कर्मधारयः koos कु / कद्-ga eesliikmena: "halb..."
8. कर्मधारयः koos किम्-ga eesliikmena: laitus
9. PPP + eitatud PPP: "osaliselt", nt कृताकृतम् = "osaliselt tehtud"
10. द्विगुसमासः : arvsõna eesliikmes

15.8. Wortliste

पुष्कल 3: herrlich, prächtig, reichlich

वा : või (järelasendis)

अथवा : või (eelasendis)

चतुर्थ 3 (f.: चतुर्थी): vierter

विद् "finden" 6 U विन्दति ; Pass. विद्यते ; PPP विन्न / वित्त

विद् "wissen" 2 P वेत्ति ; Pass. विद्यते ; PPP विदित

पत् "fliegen, fallen" 1 P पतति ; Pass. पत्यते ; PPP पतित

अर्ध 3: halb, m.n. Hälfte

पूजा f.: Ehrung, ehrenvoller Empfang, religiöse Verehrung (Pūjā)

Joonis: पूजा

(Pildi allikas: Details)

कुल n.: Herde, Menge, Geschlecht, Abstammung, Familie

इन्द्र m.: valitseja, esimene, parim seas; jumalate kuningas Indra

Joonis: इन्द्रः

(Pildi allikas: Details)

दास m.: Sklave, Leibeigener, Diener

दासी f.: Sklavin, Leibeigene, Dienerin

काल m.: Zeit, (rechter) Zeitpunkt ; Schicksal, Tod ; Todesgott Kāla

काल 3: schwarz, blauschwarz, dunkel

पुरुष m.: Mensch, Mann, Knecht

-जन Tatpuruṣa teise liikmena väljendab sageli mitmust

स्तु 2 स्तौति ; Pass. स्तूयते ; PPP स्तुत : loben, preisen

davon:

स्तुति f.: Lobpreis, Loblied

स्तोत्र n.: (Mittel zum Preisen =) Loblied, Hymnus

सिंह m.: Löwe (Panthera leo persica)

Joonis: सिंहः

(Pildi allikas: Details)

व्याघ्र m.: Tiger (Panthera tigris tigris) (wörtl: Gähner)

Joonis: व्याघ्रः

(Pildi allikas: Details)

इव (järelpaigutatud): justkui, nagu (võrdlustes: व्याघ्र इव पुरुषः = "mees nagu tiiger", "tiigrisarnane mees"

एव (järelpööratud): rõhutab eelnevat, vastab saksa keeles sageli rõhutamisele, omamoodi emotikon \<!\>, nt सत्यमेव जयति "ainult tõde võidab", "just tõde võidab", "tõde võidab"

अरि m.: vaenlane (Thieme järgi, Der Fremdling im Ṛgveda: algselt = võõras)

आर्य 3: aaria, üllas; m. aarialane (sanskriti keelt kõnelevate vanade indialaste enesemääratlus, sõna-sõnalt: külalislahke (Thieme)); üllas, auväärne mees

zu जन्

जाति f.: sünd, liik, kast (जाति kui kasti kohta vt Basham, Wonder, lk 148jj.)

मृ 4 Ā म्रियते; Pass. म्रियते; PPP मृत: surema (India grammatikute järgi: 6 Ā)

davon:

मरण n.: Sterben, Tod

मृति f.: Sterben, Tod

मृत्यु m.: Tod ; personifiziert: Todesgott

15.9. Übung 1

Lahutage järgmised liitsõnad sanskriti keeles Tatpuruṣa'ks ja andke saksakeelne tõlge. Esitage kõik lahendused ja tõlked, mis teile võimalikud tunduvad. Märkige ka, mis käändes ja arvus on kogu liitsõna.

१. देवेन्द्रस्य

२. दुःखदग्धा

३. मोक्षधर्मः

४. अन्नजातानि

५. गृहकरणम्

६. शूद्रकृतेन

७. ईश्वरपूजा

८. देवेश्वरः

९. क्षत्रिययज्ञम्

१०. वैश्यभावेन

११. देवगुरोः

१२. धनलोभः

१३. गृहदासी

१४. दुःखमोहः

१५. ग्रामेश्वरम्

१६. नगरजनाः

१७. यज्ञकालस्य

१८. देवगृहाणि

१९. देवपुत्राणाम्

२०. पश्विष्टिः

२१. स्मृत्युक्तम्

२२. गुरुगृहम्

२३. सोमयज्ञेन

२४. स्वर्गगताः

२५. सुखप्रश्नम्

२६. पशुधर्मः

२७. स्वर्गलोकः

२८. ऋषियज्ञैः

२९. तत्कालम्

३०. सत्यवदनम्

15.10. Übung 2

Lahutage nagu harjutuses 1 järgmised Tatpuruṣa liitsõnad:

१. देवतागृहम्

२. देवीस्तोत्रम्

३. ब्राह्मणगृहम्

४. वैश्यापुत्राः

५. शूद्रधर्मः

६. अग्निगृहम्

७. साधुगता

८. सत्यवचनेन

९. धर्मयज्ञानाम्

१०. सत्यधर्मः

११. अनृतवदनस्य

१२. देवीदासः

१३. द्विजदासान् १४. अग्निदग्धम् १५. साधुवादः १६. बालमृगः १७. धनसर्गः १८. अन्नद्वेषम् १९. देवदेवम् २०. देवप्रश्नेन २१. गृहजनानाम् २२. गुरुपूजायाः २३. गुरुगतैः २४. स्वर्गमार्गेण २५. नरकदेवतया २६. गृहेश्वरः २७. ग्रामधर्मः २८. देवीपूजाम् २९. देवदर्शनम् ३०. देवपादान् ३१. धनजाता ३२. बालभावेन ३३. लोकगुरोः ३४. देवपुत्रः ३५. देवमार्गम् ३६. स्वर्गसुखम् ३७. सोमसुतिः ३८. देवपूजायाः ३९. लोकधर्मेण ४०. देवजनाः ४१. पापलोकः ४२. पुण्यफलानि ४३. सत्यवादः ४४. ऋषिपुत्रः ४५. पुत्रपुत्राः ४६. धर्मवादः ४७. देवलोकम् ४८. यज्ञेश्वरः ४९. ग्रामदेवता ५०. दुःखलोकः ५१. देवशत्रुणा ५२. क्षत्रियधर्मः ५३. द्विजेन्द्रः ५४. अग्निकृतम् ५५. साधूक्तानि ५६. ब्राह्मणभावेन ५७. देवधर्मः ५८. गृहदेवता ५९. कारुकुशीलवकृतम् ६०. द्विजातिशुश्रूषया

Bild: ग्रामदेवता
(Pildi allikas: Details)

15.11. Übung 3

A) Translate the proverb at the beginning of the lesson

B) Resolve the following Tatpuruṣa:

१. बलकृतः २. बालधनस्य ३. नरककाकम् ४. लोकगुरोः ५. जलेश्वरेण ६. जनपानम् ७. वाक्यसारथीन् ८. गुणवचनानि ९. मृगेश्वरैः १०. बुद्धिकृतायाः ११. धर्मयज्ञेन १२. यज्ञाङ्गानि १३. गृहजनेन १४. ग्रामलेखकाः १५. नागदेवः १६. पुण्यजिताभिः १७. पापलोकम् १८. सत्यवदनस्य १९. दानधर्मेण

२०. सुखप्रश्नः

२१. दुःखमोहस्य

२२. सोमपात्राणि

२३. स्वर्गमार्गः

२४. कामधेन्वा

२५. वर्णधर्मः

२६. श्रुत्युदितम्

Joonis: नागदेवाः

(Pildi allikas: Details)