Pamoka 15

15.1. सुभाषितम् गुरुशुश्रूषया विद्या पुष्कलेन धनेन वा । अथवा विद्यया विद्या चतुर्थी नैव विद्यते ॥

15.2. Determinatyviniai compoundai = Tatpuruṣa m. = तत्पुरुष

Santykį tarp daiktų (daiktavardžių ir būdvardžių) galima išreikšti ne tik kilmininko konstrukcija, bet ir Tatpuruṣa (तत्पुरुष). Taip pat galima atributinį būdvardžių derinimą arba appozicinį daiktavardžių derinimą išreikšti tam tikru Tatpuruṣa tipu, vadinamu Karmadhāraya (m.) = कर्मधारय.

तत्पुरुषः = तस्य पुरुषः "jo tarnas", t.y. kaip šio tipo compound pavyzdys naudojamas toks compound pavyzdys.

Determinatyviniuose compound (Tatpuruṣa) vienas daiktavardis (daiktavardis arba būdvardis) yra tikslinamas kitu daiktavardu ar prieveiksmiu. Tikslinamas žodys paprastai sudaro compound galinę dalį.

Pirmosios (determinuojančios) dalies ir galinės (tikslinamos) dalies santykis gali būti:

• atributyvus arba appozicinis: išskleidus compound, pirmoji dalis sudaro tikslinimą su galine ta pačia linksme (t.y. be sakinio konteksto nominatyve (प्रथमा), sakinyje sintaksiškai reikalaujamoje linksme)
• kasualus: pirmoji dalis išskleidžiant compound yra kitoje linksme nei galinė (t.y. ne nominatyve - प्रथमा)
• adverbialus: pirmoji dalis yra nedeklinuojamas žodis

The case relationship of both members of a compound is independent of the case in which the compound stands: for the compound is indeed a single declinable word:

e.g.

Nom. sg. तत्पुरुषः = तस्य पुरुषः
Acc. sg. तत्पुरुषम् = तस्य पुरुषम्
Instr. sg. तत्पुरुषेण = तस्य पुरुषेण
Gen. sg. तत्पुरुषस्य = तस्य पुरुषस्य
Nom. pl. तत्पुरुषाः = तस्य पुरुषाः
etc.

The gender of a Tatpuruṣa is, with few exceptions, that of its second member.

15.3. Determinative compounds with attributive / appositional first member = Karmadhāraya m. = कर्मधारय

When resolving the Karmadhāraya, both members of the compound stand in the same case.

e.g.

गुणवत्पुत्रः = गुणवान्पुत्रः = "a son with good qualities"
Acc. sg. गुणवत्पुत्रम्
Nom pl. गुणवत्पुत्राः पुण्यवत्क्षत्रिया = पुण्यवती क्षत्रिया = "a Kṣatriya woman of merit"

साधुजनाः = साधवो जनाः = "good people"

इष्टदेवता = इष्टा देवता = "the desired deity = the deity to which one has a special relationship of devotion and refuge"

Fig.: लक्ष्मी
(Image source: Details)

The following special rule applies to the sequence of members in a Karmadhāraya:

• if a Karmadhāraya expresses a COMPARISON, then that which serves as the standard of comparison stands in the second member of the compound:

नरसिंहः = सिंह इव नरः = "a man like a lion"
पुरुषव्याघ्रः = व्याघ्र इव पुरुषः = "a man like a tiger"

• jei Karmadhāraya reiškia appoziciją (vėlesniojo nario patikslinimą daiktavardžiu), tai tikslinantysis yra pirmajame naryje, kaip to reikalauja bendroji taisyklė dėl Tatpuruṣa narių eilės:

नरसिंहः taip pat gali būti išskleistas: नर एव सिंहः = „Liūtas, kuris (iš tikrųjų) yra žmogus.“

Tokios appozicinės Karmadhāraya vietinėse komentaruose, kaip ir aukščiau pateiktame pavyzdyje, išskleidžiamos naudojant एव.

Pav.: नरसिंहः
(Nuotraukos šaltinis: Išsamiau)

15.4. Determinatyviniai junginiai su pirmuoju nariu, kuris yra vėlesniojo nario atžvilgiu neatributyvinėje/appozicinėje linksnybinėje santykyje = Tatpuruṣa siaurąja prasme

Tatpuruṣa junginiai įmanomi sujungiant daiktavardžius (daiktavardžius ir būdvardžius), kuriuose pirmasis narys – atitinkamai sintaksės taisyklėms – gali būti bet kurioje linksnyboje. Kaip ir tikėtasi, pirmasis narys dažniausiai reiškia genityvą (षष्ठी), nes būtent tai yra linksnis, skirtas išreikšti daiktavardžių santykį.

pvz.

क्षत्रियपुत्रः = क्षत्रियस्य पुत्रः = „Kṣatrijos sūnus“, „jaunas Kṣatrija“, „Kṣatrijų grupės narys“
Ak. sg. क्षत्रियपुत्रम्
Gen. sg. क्षत्रियपुत्रस्य
ir t.t.

गुरुभावः = गुरोर्भावः = „mokytojo prigimtis“

धनलोभः = धनस्य लोभः = „geismas turto, godumas“

लोकगतिः = लोकस्य गतिः = „pasaulio eiga, žmonių elgesys“

Beve genityvo ryšio santykį galima pakeisti tatpuruša. Mažos išimties žr., pvz., Kale, A higher Sanskrit grammar § 211; ten pat ir atitinkamos vietos Pāṇini.

Tatpuruša pirmasis narys principingai gali atstovauti bet kurį linksnį. Tačiau ne visi sintaksiškai įmanomi linksnių santykiai gali būti pakeisti tatpuruša. Atitinkamas taisykles abejonių atveju galima rasti Kale, A higher Sanskrit grammar § 203–217 arba Pāṇini 2,1,22–2,2,22.

Sprendžiant kompozitą, pirmasis jo narys gali būti vienaskaita, dviskaita arba daugiskaita. Kokia forma pasirinkta, reikia spręsti iš reikšmės ir konteksto.

Pavyzdžiai:

Pirmasis narys atstovauja galininką (द्वितीया): pvz., kai kuriuose dalyviuose, sudarytuose iš judesio veiksmažodžių (Pāṇini 2,1,24):

ग्रामगतः = ग्रामं गतः = „tas, kuris nuėjo į kaimą“
नरकपतिता = नरकं पतिता = „ji, kuri nukrito į pragaro karalystę“

Pirmasis narys atstovauja įnagininką (तृतीया): pvz., dažnai agentas (कर्तृ) nominalizuotuose žodžiuose su kṛt priesaga (pvz., dalyviai):

देवकृतम् = देवेन / देवैः कृतम् = „padaryta dievo / dievų“
Taip pat galima išskirti: देवस्य / देवानां कृतम् = „dievo darbas / veikimas; dieviškas darbas, dievų darbas“

बुद्धरक्षिता = बुद्धेन रक्षिता = „ji, kurią saugojo Budas“ (vardas)

15.5. Kompozitų skaidymas (išskyrus dvandva)

Nors sanskrite galima sudaryti bet kokio ilgio kompozitus ir jie dažnai sudaromi (kompozitai iš 10–30 narių nėra retenybė), tačiau – išskyrus dvandva – visi kompozitai progresyviai hierarchingai skaidomi į dvi dalis:

Fig.: समासविच्छेदः
(Image source: Details)

etc. until one reaches the individual word stems.

e.g.

गुणवत्पुत्रकृतपुण्यम्

1. Stage (main caesura): गुणवत्पुत्रकृतं ॥१॥ पुण्यम्

2. Stage (first secondary caesura): गुणवत्पुत्रेण ॥२॥ कृतं ॥१॥ पुण्यम्

3. Stage (second secondary caesura): गुणवता॥३॥ पुत्रेण ॥२॥ कृतं ॥१॥ पुण्यम्

= "the meritorious deed (merit) that my virtuous son has performed"

Various types of compounds can be mixed here, e.g. first member: Bahuvrīhi (बहुव्रीहि) - second member: Tatpuruṣa etc.

e.g.

ब्राह्मणक्षत्रियवैश्यधर्मः

1. Stage: ब्राह्मणक्षत्रियवैश्यानां धर्मः (first member: Itaretaradvandva)

2. Stage: ब्राह्मणानां क्षत्रियाणां वैश्यानां च धर्मः

= "the dharma of Brahmans, Kṣatriyas and Vaiśyas"

Very often there are various possibilities for resolving a compound. Which one is the correct or at least the best can only be decided from the context and content of the text. Sometimes such a decision is not possible. Often two resolution possibilities are presumably intended by the author. Then both resolution possibilities must be rendered in the translation (connected with "and", "or" "resp." and similar).

e.g.

पुण्यवत्पुत्रकृतम्

1. Stage: either - or

1. पुण्यवत्पुत्रेण कृतम्
2. पुण्यवत्पुत्रस्य कृतम्
3. पुण्यवत् पुत्रकृतम्

2. Stage: accordingly

1. पुण्यवता पुत्रेण कृतम् = "the deed done by my meritorious son"
2. पुण्यवतः पुत्रस्य कृतम् = "the deed of my meritorious son"
3. 1. पुण्यवत् पुत्रेण कृतम् = "the meritorious deed done by my son"
4. पुण्यवत् पुत्रस्य कृतम् = "the meritorious deed of my son"

15.6. The form of the preceding member in compounds (समास m.)

In all types of compounds, the preceding member is usually the unchanged word stem. Two-stem nouns stand in the weak stem. Feminine adjectives, which specify a following member in the compound, generally stand in the masculine stem:

e.g.

पुण्यवत्क्षत्रिया = पुण्यवती क्षत्रिया = "a Kṣatriya woman who possesses merit"
गुणवत्पुत्रः = गुणवान् पुत्रः = "a son with good qualities"

15.7. Classification of तत्पुरुष

1. प्रथमातत्पुरुषः : preceding member stands in विग्रहवाक्य in the nominative (प्रथमा)
2. द्वितीयातत्पुरुषः : preceding member stands in विग्रहवाक्य in the accusative (द्वितीया)
3. तृतीयातत्पुरुषः : preceding member stands in विग्रहवाक्य in the instrumental (तृतीया)
4. चतुर्थीतत्पुरुषः : preceding member stands in विग्रहवाक्य in the dative (चतुर्थी)
5. पञ्चमीतत्पुरुषः : preceding member stands in विग्रहवाक्य in the ablative (पज्चमी)
6. षष्ठीतत्पुरुषः : preceding member stands in विग्रहवाक्य in the genitive (षष्ठी)
7. सप्तमीतत्पुरुषः : preceding member stands in विग्रहवाक्य in the locative (सप्तमी)

• कर्मधारयः : appositional Tatpuruṣa, among others:
• उपमानपूर्वपदकर्मधारयः : विग्रहवाक्य with इव after the first member
• उपमानोत्तरपदकर्मधारयः : विग्रहवाक्य with इव after the second member
• रूपकसमासः : विग्रहवाक्य with एव
• द्विगुसमासः : numeral in the preceding member
• नञ्तत्पुरुषः (निषेधतत्पुरुषः) : with negation a-, an- in the preceding member
• गतिसमासः : with preposition in the preceding member
• प्रथमातत्पुरुषः etc. (see above)

15.7.1. कर्मधारय skirstymas

1. विशेषणपूर्वपदकर्मधारयः : Pirmasis narys yra būdvardis (विशेषण)
2. विशेषणोभयपदकर्मधारयः : abu nariai yra būdvardžiai; čia taip pat priklauso būdvardžiai, reiškiantys laiko seką: „pirmiausia išsimaudęs, paskui išteptas aliejumi“
3. उपमानपूर्वपदकर्मधारयः (=  उपमासमासः): pirmajame naryje yra palyginimas, antrajame – tai, kas lyginama: pvz., „gražus kaip lotosas“
4. उपमानोत्तरपदकर्मधारयः (=  उपमितसमासः): palyginimas antrajame naryje
5. रूपकसमासः : विग्रहवाक्य su एव po pirmojo nario (metafora)
6. संभावनपूर्वपदकर्मधारयः : abu nariai nurodo tą patį asmenį ar daiktą, pvz., कालिदासकविः = कालिदास इति कविः = „poetas Kālidāsa“
7. कर्मधारयः su कु / कद् kaip pirmuoju nariu: „blogas...“
8. कर्मधारयः su किम् kaip pirmuoju nariu: pasmerkimas, atmetimas
9. PPP + neigiamas PPP: „iš dalies“, pvz., कृताकृतम् = „iš dalies padarytas“
10. द्विगुसमासः : skaitvardis pirmajame naryje

15.8. Žodynėlis

पुष्कल 3: puikus, gausus

वा : eller (etterstilt)

अथवा : eller (førstilt)

चतुर्थ 3 (f.: चतुर्थी): fjerde

विद् "finna" 6 U विन्दति ; Pass. विद्यते ; PPP विन्न / वित्त विद् "vita" 2 P वेत्ति ; Pass. विद्यते ; PPP विदित पत् "flyga, falla" 1 P पतति ; Pass. पत्यते ; PPP पतित अर्ध 3: halv, m.n. halvdelen

पूजा f.: ærlegheit, ærleg mottaking, religiøs tilbeding (Pūjā)

Fig.: पूजा
(Biletkjelde: Details)

कुल n.: hjord, mengd, slekt, avstamning, familie

इन्द्र m.: prince, first, best among ; king of gods Indra

Fig.: इन्द्रः
(Image source: Details)

दास m.: slave, serf, servant

दासी f.: slave woman, serf, servant

काल m.: time, (right) moment ; fate, death ; god of death Kāla

काल 3: black, bluish-black, dark

पुरुष m.: human being, man, servant

-जन as the second member of Tatpuruṣas often expresses the plural

स्तु 2 स्तौति ; Pass. स्तूयते ; PPP स्तुत : to praise, extol

from this:

स्तुति f.: praise, hymn of praise

स्तोत्र n.: (means of praise =) hymn of praise, hymnus

सिंह m.: lion (Panthera leo persica)

Pav.: सिंहः
(Image source: Details)

व्याघ्र m.: tiger (Panthera tigris tigris) (lit.: yowler)

Pav.: व्याघ्रः
(Image source: Details)

इव (postposed): as if, like (in comparisons: व्याघ्र इव पुरुषः = "a man like a tiger", "a tiger-like man"

एव (postposed): emphasizes the preceding, often corresponds in German to emphasis, a kind of emoticon \<!\>, e.g. सत्यमेव जयति "only the truth prevails", "precisely the truth prevails", "the truth prevails"

अरि v.: priešas (pagal Thieme, Der Fremdling im Ṛgveda: pradžioje = svetimšalis)

आर्य 3: Aryan, noble ; m. Aryan (self-designation of the Sanskrit-speaking ancient Indians, lit.: hospitable (Thieme)) ; nobleman, gentleman

to जन्

जाति m.: gimimas, rūšis, kasta (apie kastą kaip जाति žr. Basham, Wonder, p. 148 ir toliau)

मृ 4 Ā म्रियते ; Pass. म्रियते ; PPP मृत : mirti (pagal indų gramatikus: 6 Ā)

from that:

मरण n.: dying, death

मृति f.: dying, death

मृत्यु m.: death ; personified: god of death

15.9. 1 pratimas

Išskleiskite šiuos dūrinius kaip Tatpuruṣa sanskrite ir išverskite. Pateikite visas, jūsų nuomone, įmanomas išsklaidas ir vertimus. Taip pat nurodykite, kokį linksnį ir skaičių reiškia visas dūrinys.

१. देवेन्द्रस्य २. दुःखदग्धा ३. मोक्षधर्मः ४. अन्नजातानि ५. गृहकरणम् ६. शूद्रकृतेन ७. ईश्वरपूजा ८. देवेश्वरः ९. क्षत्रिययज्ञम् १०. वैश्यभावेन ११. देवगुरोः १२. धनलोभः १३. गृहदासी १४. दुःखमोहः १५. ग्रामेश्वरम् १६. नगरजनाः १७. यज्ञकालस्य १८. देवगृहाणि १९. देवपुत्राणाम् २०. पश्विष्टिः २१. स्मृत्युक्तम् २२. गुरुगृहम् २३. सोमयज्ञेन २४. स्वर्गगताः २५. सुखप्रश्नम् २६. पशुधर्मः २७. स्वर्गलोकः २८. ऋषियज्ञैः २९. तत्कालम् ३०. सत्यवदनम्

15.10. 2 pratimas

Išskleiskite šiuos Tatpuruṣa dūrinius kaip 1 pratime:

१. देवतागृहम् २. देवीस्तोत्रम् ३. ब्राह्मणगृहम् ४. वैश्यापुत्राः ५. शूद्रधर्मः ६. अग्निगृहम् ७. साधुगता ८. सत्यवचनेन ९. धर्मयज्ञानाम् १०. सत्यधर्मः ११. अनृतवदनस्य १२. देवीदासः

१३. द्विजदासान् १४. अग्निदग्धम् १५. साधुवादः १६. बालमृगः १७. धनसर्गः १८. अन्नद्वेषम् १९. देवदेवम् २०. देवप्रश्नेन २१. गृहजनानाम् २२. गुरुपूजायाः २३. गुरुगतैः २४. स्वर्गमार्गेण २५. नरकदेवतया २६. गृहेश्वरः २७. ग्रामधर्मः २८. देवीपूजाम् २९. देवदर्शनम् ३०. देवपादान् ३१. धनजाता ३२. बालभावेन ३३. लोकगुरोः ३४. देवपुत्रः ३५. देवमार्गम् ३६. स्वर्गसुखम् ३७. सोमसुतिः ३८. देवपूजायाः ३९. लोकधर्मेण ४०. देवजनाः ४१. पापलोकः ४२. पुण्यफलानि ४३. सत्यवादः ४४. ऋषिपुत्रः ४५. पुत्रपुत्राः ४६. धर्मवादः ४७. देवलोकम् ४८. यज्ञेश्वरः ४९. ग्रामदेवता ५०. दुःखलोकः ५१. देवशत्रुणा ५२. क्षत्रियधर्मः ५३. द्विजेन्द्रः ५४. अग्निकृतम् ५५. साधूक्तानि ५६. ब्राह्मणभावेन ५७. देवधर्मः ५८. गृहदेवता ५९. कारुकुशीलवकृतम् ६०. द्विजातिशुश्रूषया

Pav.: ग्रामदेवता
(Nuotraukos šaltinis: Išsamiau)

15.11. Pratimas 3

A) Išverkite posakį, esantį pačioje pamokos pradžioje

B) Išskirkite šiuos tatpuruṣa sandarikus:

१. बलकृतः २. बालधनस्य ३. नरककाकम् ४. लोकगुरोः ५. जलेश्वरेण ६. जनपानम् ७. वाक्यसारथीन् ८. गुणवचनानि ९. मृगेश्वरैः १०. बुद्धिकृतायाः ११. धर्मयज्ञेन १२. यज्ञाङ्गानि १३. गृहजनेन १४. ग्रामलेखकाः १५. नागदेवः १६. पुण्यजिताभिः १७. पापलोकम् १८. सत्यवदनस्य १९. दानधर्मेण

२०. सुखप्रश्नः २१. दुःखमोहस्य २२. सोमपात्राणि २३. स्वर्गमार्गः २४. कामधेन्वा २५. वर्णधर्मः २६. श्रुत्युदितम्

Pav.: नागदेवाः
(Nuotraukos šaltinis: Išsamiau)