Lekcija 15

15.1. सुभाषितम् गुरुशुश्रूषया विद्या पुष्कलेन धनेन वा । अथवा विद्यया विद्या चतुर्थी नैव विद्यते ॥

15.2. Determinativkompozita = Tatpuruṣa m. = तत्पुरुष

Odnos između onoga što je označeno imenicama (imenicama i pridjevima) može se, osim genitivnom konstrukcijom, izraziti i Tatpuruṣa (तत्पुरुष). Slično tome, atributivna podređenost pridjeva ili apozicijska podređenost imenica može se izraziti određenom vrstom Tatpuruṣe, naime onim što se naziva Karmadhāraya (m.) = कर्मधारय.

तत्पुरुषः = तस्य पुरुषः "njegov sluga", što znači da se kao naziv za ovu vrstu kompozita koristi primjer takvog kompozita.

U determinativnim kompozitima (Tatpuruṣa) jedna imenica (imenica ili pridjev) bliže se određuje drugom imenicom ili prilogom. Riječ koja je bliže određena obično čini zadnji član kompozita.

Odnos prvog člana (determinirajući član) prema zadnjem članu (determinirani član) može biti:

• atributivni ili apozicijski: pri razlaganju kompozita prvi član čini bližu odredbu drugog člana u istom padežu (tj. izvan konteksta rečenice u nominativu (प्रथमा), a unutar rečenice u sintaktički traženom padežu)
• kazuálni: prvi član pri razlaganju kompozita stoji u drugom padežu od zadnjeg člana (tj. nije u nominativu - प्रथमा)
• adverbijalni: prvi član je nepromjenjiva riječ

The case relationship of both components of a compound is independent of the case in which the compound stands: for the compound is indeed a single declinable word:

e.g.

Nom. sg. तत्पुरुषः = तस्य पुरुषः
Acc. sg. तत्पुरुषम् = तस्य पुरुषम्
Instr. sg. तत्पुरुषेण = तस्य पुरुषेण
Gen. sg. तत्पुरुषस्य = तस्य पुरुषस्य
Nom. pl. तत्पुरुषाः = तस्य पुरुषाः
etc.

The gender of a Tatpuruṣa is, with few exceptions, that of its second component.

15.3. Determinative compounds with attributive / appositional first component = Karmadhāraya m. = कर्मधारय

When resolving a Karmadhāraya, both components of the compound stand in the same case.

e.g.

गुणवत्पुत्रः = गुणवान्पुत्रः = "a son with good qualities"
Acc. sg. गुणवत्पुत्रम्
Nom pl. गुणवत्पुत्राः पुण्यवत्क्षत्रिया = पुण्यवती क्षत्रिया = "a Kṣatriya woman of merit"

साधुजनाः = साधवो जनाः = "good people"

इष्टदेवता = इष्टा देवता = "the desired deity = the deity to which one has a special relationship of devotion and refuge"

Fig.: लक्ष्मी
(Image source: Details)

The following special rule applies to the sequence of components in a Karmadhāraya:

• if a Karmadhāraya expresses a COMPARISON, then that which serves as the standard of comparison stands in the second component of the compound:

नरसिंहः = सिंह इव नरः = "a man like a lion"
पुरुषव्याघ्रः = व्याघ्र इव पुरुषः = "a man like a tiger"

• ako Karmadhāraya izražava apoziciju (bliže određivanje zadnjeg člana imenicom), pobliže određujući član stoji u predčlanu, kao što to zahtijeva i opće pravilo za redoslijed članova u Tatpuruṣi: (Kielhorn)

नरसिंहः se može razriješiti i kao: नर एव सिंहः = "Lav koji je (u stvarnosti) čovjek." (Kielhorn)

Takve apozicijske Karmadhāraye razrješuju se u domaćim komentarima kao u gornjem primjeru pomoću एव. (Kielhorn)

Slika: नरसिंहः
(Izvor slike: Details)

15.4. Determinativne složenice s predčlanom u ne-atributivnom/apozicijskom padežnom odnosu prema zadnjem članu = Tatpuruṣa u užem smislu (Kielhorn)

[L90] Tatpuruṣa-spojevi mogući su za spojeve imenskih riječi (imenica i pridjeva), pri čemu predčlan - prema pravilima sintakse - može stajati u bilo kojem padežu. Kao što se očekuje, predčlan najčešće zastupa genitiv (षष्ठी), jer je to upravo padež za izražavanje odnosa među imenskim riječima. (Kielhorn)

[L93] npr.

क्षत्रियपुत्रः = क्षत्रियस्य पुत्रः = "sin kšatrije", "mladi kšatrija", "pripadnik kšatrija"
Aku. jd. क्षत्रियपुत्रम्
Gen. jd. क्षत्रियपुत्रस्य
itd. (Kielhorn)

गुरुभावः = गुरोर्भावः = "priroda učitelja" (Kielhorn)

धनलोभः = धनस्य लोभः = "žudnja za bogatstvom, pohlepa" (Kielhorn)

लोकगतिः = लोकस्य गतिः = "tok svijeta, ponašanje ljudi" (Kielhorn)

Almost every genitive relationship can be replaced by a Tatpuruṣa. The few exceptions see e.g. in Kale, A higher Sanskrit grammar § 211; there you will also find the corresponding passages in Pāṇini.

However, the first member of a Tatpuruṣa can in principle represent any case. Nevertheless, not all syntactically possible case relationships can be replaced by a Tatpuruṣa. The corresponding rules can be found in Kale, A higher Sanskrit grammar §§ 203–217 or Pāṇini 2,1,22–2,2,22 in case of doubt.

The first member may stand in the singular, dual, or plural when resolving the compound. Which possibility is present must be inferred from meaning and context.

Examples:

The first member represents the accusative (द्वितीया): e.g. in certain PPPs with verbs of motion (Pāṇini 2,1,24):

ग्रामगतः = ग्रामं गतः = "one who has gone into the village"
नरकपतिता = नरकं पतिता = "one who has fallen into a hell"

The first member represents the instrumental (तृतीया): e.g. frequently the agent (कर्तृ) in nominal formations with kṛt suffixes (e.g. PPPs):

देवकृतम् = देवेन / देवैः कृतम् = "made by a god / made by gods"
Also resolvable as: देवस्य / देवानां कृतम् = "deed/action of a god / by gods; divine deed, deeds of the gods"

बुद्धरक्षिता = बुद्धेन रक्षिता = "the one who was protected by the Buddha" (a proper name)

15.5. Decomposition of compounds (except Dvandvas)

Although compounds of arbitrary length can be formed in Sanskrit and are also very frequently formed (compounds consisting of 10 to 30 members are no rarity!), nevertheless — with the exception of Dvandvas — all compounds must be decomposed progressively and hierarchically into two parts each:

Fig.: समासविच्छेदः
(Image source: Details)

etc. until one reaches the individual word stems.

e.g.

गुणवत्पुत्रकृतपुण्यम्

1. stage (main caesura): गुणवत्पुत्रकृतं ॥१॥ पुण्यम्

2. stage (first secondary caesura): गुणवत्पुत्रेण ॥२॥ कृतं ॥१॥ पुण्यम्

3. stage (second secondary caesura): गुणवता॥३॥ पुत्रेण ॥२॥ कृतं ॥१॥ पुण्यम्

= "the meritorious deed (merit) that my virtuous son has performed"

Various types of compounds can be mixed here, e.g. first member: Bahuvrīhi (बहुव्रीहि) - second member: Tatpuruṣa etc.

e.g.

ब्राह्मणक्षत्रियवैश्यधर्मः

1. stage: ब्राह्मणक्षत्रियवैश्यानां धर्मः (first member: Itaretaradvandva)

2. stage: ब्राह्मणानां क्षत्रियाणां वैश्यानां च धर्मः

= "the dharma of Brahmans, Kṣatriyas and Vaiśyas"

Very often there are various possibilities for resolving a compound. Which one is the correct or at least the best can only be decided from the context and content of the text. Sometimes such a decision is not possible. Often two resolution possibilities are presumably intended by the author. Then both resolution possibilities must be rendered in the translation (connected with "and", "or" "resp." and similar.

e.g.

पुण्यवत्पुत्रकृतम्

1. stage: either - or

1. पुण्यवत्पुत्रेण कृतम्
2. पुण्यवत्पुत्रस्य कृतम्
3. पुण्यवत् पुत्रकृतम्

2. stage: accordingly

1. पुण्यवता पुत्रेण कृतम् = "the deed done by my meritorious son"
2. पुण्यवतः पुत्रस्य कृतम् = "the deed of my meritorious son"
3. 1. पुण्यवत् पुत्रेण कृतम् = "the meritorious deed done by my son"
4. पुण्यवत् पुत्रस्य कृतम् = "the meritorious deed of my son"

15.6. The form of the prior member in compounds (समास m.)

In all types of compounds, the prior member is generally the unchanged word stem. Two-stem nouns stand in the weak stem. Feminine adjectives, which specify a following member in the compound, generally stand in the masculine stem:

e.g.

पुण्यवत्क्षत्रिया = पुण्यवती क्षत्रिया = "a Kṣatriya woman who possesses merit"
गुणवत्पुत्रः = गुणवान् पुत्रः = "a son with good qualities"

15.7. Classification of the तत्पुरुष

1. प्रथमातत्पुरुषः : prior member stands in विग्रहवाक्य in the nominative (प्रथमा)
2. द्वितीयातत्पुरुषः : prior member stands in विग्रहवाक्य in the accusative (द्वितीया)
3. तृतीयातत्पुरुषः : prior member stands in विग्रहवाक्य in the instrumental (तृतीया)
4. चतुर्थीतत्पुरुषः : prior member stands in विग्रहवाक्य in the dative (चतुर्थी)
5. पञ्चमीतत्पुरुषः : prior member stands in विग्रहवाक्य in the ablative (पज्चमी)
6. षष्ठीतत्पुरुषः : prior member stands in विग्रहवाक्य in the genitive (षष्ठी)
7. सप्तमीतत्पुरुषः : prior member stands in विग्रहवाक्य in the locative (सप्तमी)

• कर्मधारयः : appositional Tatpuruṣa, among others:
• उपमानपूर्वपदकर्मधारयः : विग्रहवाक्य with इव after the first member
• उपमानोत्तरपदकर्मधारयः : विग्रहवाक्य with इव after the second member
• रूपकसमासः : विग्रहवाक्य with एव
• द्विगुसमासः : numeral in the prior member
• नञ्तत्पुरुषः (निषेधतत्पुरुषः) : with negation a-, an- in the prior member
• गतिसमासः : with preposition in the prior member
• प्रथमातत्पुरुषः etc. (see above)

15.7.1. Classification of कर्मधारय

1. विशेषणपूर्वपदकर्मधारयः : The first member is an adjective (विशेषण)
2. विशेषणोभयपदकर्मधारयः : both members are adjectives; this category also includes adjectives expressing a sequence of time: "first bathed, then anointed"
3. उपमानपूर्वपदकर्मधारयः (= उपमासमासः): comparison in the first member, compared quality in the second member: e.g., "beautiful like a lotus"
4. उपमानोत्तरपदकर्मधारयः (= उपमितसमासः): comparison in the second member
5. रूपकसमासः : विग्रहवाक्य with एव after the first member (metaphor)
6. संभावनपूर्वपदकर्मधारयः : both members refer to the same person or thing, e.g., कालिदासकविः = कालिदास इति कविः = "the poet Kālidāsa"
7. कर्मधारयः with कु / कद् as the first member: "bad..."
8. कर्मधारयः with किम् as the first member: censure
9. PPP + negated PPP: "partially", e.g., कृताकृतम् = "partially done"
10. द्विगुसमासः : numeral in the first member

15.8. Word List

पुष्कल 3: splendid, magnificent, abundant

वा : or (postposed)

अथवा : or (preposed)

चतुर्थ 3 (f.: चतुर्थी): fourth

विद् "to find" 6 U विन्दति ; Pass. विद्यते ; PPP विन्न / वित्त विद् "to know" 2 P वेत्ति ; Pass. विद्यते ; PPP विदित पत् "to fly, to fall" 1 P पतति ; Pass. पत्यते ; PPP पतित अर्ध 3: half, m.n. half

पूजा f.: honor, honorable reception, religious worship (Pūjā)

Fig.: पूजा
(Image source: Details)

कुल n.: herd, multitude, race, lineage, family

इन्द्र m.: prince, first, best among ; king of gods Indra

Fig.: इन्द्रः
(Image source: Details)

दास m.: slave, serf, servant

दासी f.: slave woman, serf, servant

काल m.: time, (right) moment ; fate, death ; god of death Kāla

काल 3: black, bluish-black, dark

पुरुष m.: human being, man, servant

-जन as the second member of Tatpuruṣas often expresses the plural

स्तु 2 स्तौति ; Pass. स्तूयते ; PPP स्तुत : to praise, extol

from this:

स्तुति f.: praise, hymn of praise

स्तोत्र n.: (means of praise =) hymn of praise, hymnus

सिंह m.: lion (Panthera leo persica)

Fig.: सिंहः
(Image source: Details)

व्याघ्र m.: tiger (Panthera tigris tigris) (lit.: growler)

Fig.: व्याघ्रः
(Image source: Details)

इव (postposed): as if, like (in comparisons: व्याघ्र इव पुरुषः = "a man like a tiger", "a tiger-like man"

एव (postposed): emphasizes the preceding, often corresponds in German to emphasis, a kind of emoticon \<!\>, e.g. सत्यमेव जयति "only the truth prevails", "precisely the truth prevails", "the truth prevails"

अरि m.: neprijatelj (prema Thiemeu, Der Fremdling im Ṛgveda: izvorno = stranac) (Kielhorn)

आर्य 3: Aryan, noble ; m. Aryan (self-designation of the Sanskrit-speaking ancient Indians, lit.: hospitable (Thieme)) ; nobleman, gentleman

to जन्

जाति f.: rođenje, vrsta, kasta (za kastu kao जाति v. Basham, Wonder, str. 148ff.)

मृ 4 Ā म्रियते ; pasiv म्रियते ; PPP मृत : umrijeti (prema indijskim gramatičarima: 6 Ā) (Kielhorn)

from that:

मरण n.: dying, death

मृति f.: dying, death

मृत्यु m.: death ; personified: god of death

15.9. Exercise 1

Razriješite sljedeće složenice kao Tatpuruṣa na sanskrtu i prevedite ih. Navedite sva razrješenja i prijevode koji vam se čine mogućima. Također naznačite koji padež i broj predstavlja cijela složenica. (Kielhorn)

१. देवेन्द्रस्य २. दुःखदग्धा ३. मोक्षधर्मः ४. अन्नजातानि ५. गृहकरणम् ६. शूद्रकृतेन ७. ईश्वरपूजा ८. देवेश्वरः ९. क्षत्रिययज्ञम् १०. वैश्यभावेन ११. देवगुरोः १२. धनलोभः १३. गृहदासी १४. दुःखमोहः १५. ग्रामेश्वरम् १६. नगरजनाः १७. यज्ञकालस्य १८. देवगृहाणि १९. देवपुत्राणाम् २०. पश्विष्टिः २१. स्मृत्युक्तम् २२. गुरुगृहम् २३. सोमयज्ञेन २४. स्वर्गगताः २५. सुखप्रश्नम् २६. पशुधर्मः २७. स्वर्गलोकः २८. ऋषियज्ञैः २९. तत्कालम् ३०. सत्यवदनम्

15.10. Exercise 2

Resolve the following Tatpuruṣa as in Exercise 1:

१. देवतागृहम् २. देवीस्तोत्रम् ३. ब्राह्मणगृहम् ४. वैश्यापुत्राः ५. शूद्रधर्मः ६. अग्निगृहम् ७. साधुगता ८. सत्यवचनेन ९. धर्मयज्ञानाम् १०. सत्यधर्मः ११. अनृतवदनस्य १२. देवीदासः

१३. द्विजदासान् १४. अग्निदग्धम् १५. साधुवादः १६. बालमृगः १७. धनसर्गः १८. अन्नद्वेषम् १९. देवदेवम् २०. देवप्रश्नेन २१. गृहजनानाम् २२. गुरुपूजायाः २३. गुरुगतैः २४. स्वर्गमार्गेण २५. नरकदेवतया २६. गृहेश्वरः २७. ग्रामधर्मः २८. देवीपूजाम् २९. देवदर्शनम् ३०. देवपादान् ३१. धनजाता ३२. बालभावेन ३३. लोकगुरोः ३४. देवपुत्रः ३५. देवमार्गम् ३६. स्वर्गसुखम् ३७. सोमसुतिः ३८. देवपूजायाः ३९. लोकधर्मेण ४०. देवजनाः ४१. पापलोकः ४२. पुण्यफलानि ४३. सत्यवादः ४४. ऋषिपुत्रः ४५. पुत्रपुत्राः ४६. धर्मवादः ४७. देवलोकम् ४८. यज्ञेश्वरः ४९. ग्रामदेवता ५०. दुःखलोकः ५१. देवशत्रुणा ५२. क्षत्रियधर्मः ५३. द्विजेन्द्रः ५४. अग्निकृतम् ५५. साधूक्तानि ५६. ब्राह्मणभावेन ५७. देवधर्मः ५८. गृहदेवता ५९. कारुकुशीलवकृतम् ६०. द्विजातिशुश्रूषया

Slika: ग्रामदेवता
(Izvor slike: Details)

15.11. Exercise 3

A) Translate the proverb at the beginning of the lesson

B) Resolve the following Tatpuruṣa compounds:

१. बलकृतः २. बालधनस्य ३. नरककाकम् ४. लोकगुरोः ५. जलेश्वरेण ६. जनपानम् ७. वाक्यसारथीन् ८. गुणवचनानि ९. मृगेश्वरैः १०. बुद्धिकृतायाः ११. धर्मयज्ञेन १२. यज्ञाङ्गानि १३. गृहजनेन १४. ग्रामलेखकाः १५. नागदेवः १६. पुण्यजिताभिः १७. पापलोकम् १८. सत्यवदनस्य १९. दानधर्मेण

२०. सुखप्रश्नः २१. दुःखमोहस्य २२. सोमपात्राणि २३. स्वर्गमार्गः २४. कामधेन्वा २५. वर्णधर्मः २६. श्रुत्युदितम्

Fig.: नागदेवाः
(Image source: Details)