Lesson 49
49.1. Formation of the Imperative (लोट्) athematic present stems (Continuation)
49.1.1. Seventh present class (रुधादि)
युज् 7U
| परस्मैपदम् | आत्मनेपदम् | |||
|---|---|---|---|---|
| एकवचनम् | बहुवचनम् | एकवचनम् | बहुवचनम् | |
| 1. Person तृतीयः | युनजानि yu-na-j-āni | युनजाम | युनजै | युनजामहै |
| 2. Person मध्यमः | युङ्ग्धि yu-n-j + dhi युङ्धि | युङ्क्त युङ्त | युङ्क्ष्व | युङ्ग्ध्वं युङ्ध्वम् |
| 3. Person प्रथमः | युनक्तु yu-na-j + tu | युञ्जन्तु | युङ्क्ताम् यु्ङ्ताम् | युञ्जताम् |
रुध् 7U
| परस्मैपदम् | आत्मनेपदम् | |||
|---|---|---|---|---|
| एकवचनम् | बहुवचनम् | एकवचनम् | बहुवचनम् | |
| 1. Person तृतीयः | रुणधानि ru-ṇa-dh-āni | रुणधाम | रुणधै | रुणधामहै |
| 2. Person मध्यमः | रुन्द्धि | रुन्द्ध | रुन्त्स्व | रुन्द्ध्वम् |
| 3. Person प्रथमः | रुणद्धु | रुन्धन्तु | रुन्द्धाम् | रुन्धताम् |
49.1.2. Fifth present class (स्वादि)
The 2.sg. imperative is endingless for roots of the 5th and 8th classes, where only a consonant precedes the final -u of the suffix.
सु 5U
| परस्मैपदम् | आत्मनेपदम् | |||
|---|---|---|---|---|
| एकवचनम् | बहुवचनम् | एकवचनम् | बहुवचनम् | |
| 1. Person तृतीयः | सुनवानि | सुनवाम | सुनवै | सुनवाम |
| 2. Person मध्यमः | सुनु | सुनुत | सुनुष्व | सुनुध्वम् |
| 3. Person प्रथमः | सुनोतु | सुन्वन्तु | सुनुताम् | सुन्वताम् su-nu + atām |
आप् 5P
| परस्मैपदम् | ||
|---|---|---|
| एकवचनम् | बहुवचनम् | |
| 1. Person तृतीयः | आप्नवानि | आप्नवाम |
| 2. Person मध्यमः | आप्नुहि | आप्नुत |
| 3. Person प्रथमः | आप्नोतु | आप्नुवन्तु |
49.1.3. Eighth present class (तनादि)
तन् 8U
| परस्मैपदम् | आत्मनेपदम् | |||
|---|---|---|---|---|
| एकवचनम् | बहुवचनम् | एकवचनम् | बहुवचनम् | |
| 1. Person तृतीयः | तनवानि | तनवाम | तनवै | तनवामहै |
| 2. Person मध्यमः | तनु | तनुत | तनुष्व | तनुध्वम् |
| 3. Person प्रथमः | तनोतु | तन्वन्तु | तनुताम् | तन्वताम् |
कृ 8U
| परस्मैपदम् | आत्मनेपदम् | |||
|---|---|---|---|---|
| एकवचनम् | बहुवचनम् | एकवचनम् | बहुवचनम् | |
| 1. Person तृतीयः | करवाणि | करवाम | करवै | करवामहै |
| 2. Person मध्यमः | कुरु | कुरुत | कुरुष्व | कुरुध्वम् |
| 3. Person प्रथमः | करोतु | कुर्वन्तु | कुरुताम् | कुर्वताम् |
49.1.4. Ninth Present Class (क्र्यादि)
क्री 9U
| परस्मैपदम् | आत्मनेपदम् | |||
|---|---|---|---|---|
| एकवचनम् | बहुवचनम् | एकवचनम् | बहुवचनम् | |
| 1. Person तृतीयः | क्रीणानि krī-ṇā + āni | क्रीणाम | क्रीणै krī-ṇā + ai | क्रीणामहै |
| 2. Person मध्यमः | क्रीणीहि | क्रीणीत | क्रीणीष्व | क्रीणीध्वम् |
| 3. Person प्रथमः | क्रीणातु | क्रीणन्तु krī-ṇ-antu | क्रीणीताम् | क्रीणताम् |
Roots of the 9th class, which end in a consonant, replace the final -nī-hi of the 2.sg. Imperative with -āna
ग्रह् 9U
| परस्मैपदम् | ||
|---|---|---|
| एकवचनम् | बहुवचनम् | |
| 1. Person तृतीयः | गृह्णानि | गृह्णाम |
| 2. Person मध्यमः | गृहाण | गृह्णीत |
| 3. Person प्रथमः | गृह्णातु | गृहणन्तु |
49.2. Declension of Nominal Stems ending in -as, -is, -us
Neuters (नपुंसक)
| मनस् n. "Gedanke" | हविस् n. "Opferspende" | चक्षुस् n. "Auge" | |
|---|---|---|---|
| एकवचनम् | |||
| प्रथमा, द्वितिया, आमन्त्रितम् | मनस् | हविस् | चक्षुस् |
| तृतीया | मनसा | हविषा | चक्षुषा |
| चतुर्थी | मनसे | हविषे | चक्षुषे |
| पञ्चमी | मनसस् | हविषस् | कक्षुषस् |
| षष्ठी | मनसस् | हविषस् | चक्षुषस् |
| सप्तमी | मनसि | हविषि | चक्षुषि |
| बहुवचनम् | |||
| प्रथमा, द्वितिया, आमन्त्रितम् | मनांसि | हवींषि | चक्षूंषि |
| तृतीया | मनोभिस् | हविर्भिस् | चक्षुर्भिस् |
| चतुर्थी | मनोभ्यस् | हविर्भ्यस् | चक्षुर्भ्यस् |
| पञ्चमी | मनोभ्यस् | हविर्भ्यस् | चक्षुर्भ्यस् |
| षष्ठी | मनसाम् | हविषाम् | चक्षुषाम् |
| सप्तमी | मनस्सु मनःसु | हविष्षु हविःषु | चक्षुष्षु चक्षुःषु |
Masculines (पुंस्) and Feminines (स्त्री)
Most cases are बहुव्रीहि with a -s stem (originally Neuter) in the second member.
| सुमनस् 3 "von gutem Denken, wohlwollend | दीर्घायुस् 3 "langlebig" | |
|---|---|---|
| एकवचनम् | ||
| प्रथम | सुमनास् | दीर्घायुस् |
| द्विटिया | सुमनसम् | दीर्घायुषम् |
| आमन्त्रितम् | सुमनस् | दीर्घायुस् |
Remaining cases of the singular like Neuter
| सुमनस् 3 | दीर्घायुस् 3 | |
|---|---|---|
| बहुवचनम् | ||
| प्रथमा, द्वितिया, आमन्त्रितम् | सुमनसस् | दीर्घायुषस् |
Remaining cases of the plural like Neuter
49.3. Nominal Derivation: कृत् Suffix -as Neuter
With the कृत् suffix -as Neuter, numerous nouns are formed. Most of these are abstract nouns or nomina actionis (words that denote the action).
Short vowel of the root before a simple consonant as well as word-final root vowel appear in the strong grade.
Examples:
| Root | Nomen auf -as |
|---|---|
| मन् 4Ā "to think" | मनस् n. "thinking, thought, organ of thought" |
| नम् 1P "to bend" | नमस् n. "bowing, reverence" |
| चित् 1P "to perceive, to think" | चेतस् n. "insight" |
Nouns on -is and -us are relatively rare.
Fig.: नमस्ते
(Image source: Details)
49.4. Word list
दीर्घ 3: long
ह्रस्व 3: short
आयुस् n.: lifespan (the full lifespan, one can live if nothing comes in between) ;
from this:
आयुर्वेद m.: the traditional medical system of India
see:
Carakasaṃhitā: Selected texts from the Carakasaṃhitā / translated and explained by Alois Payer <1944 - >. -- 0. Introduction. -- URL: http://www.payer.de/ayurveda/caraka0001.htm
क्षिप् 6P क्षिपति : to throw, to hurl
Perf. II चिक्षेप, चिक्षेपिथ, चिक्षिपुर्
Fut. क्षेप्स्यति
Pass. क्षिप्यते
Caus. क्षेपयति
PPP क्षिप्त
Inf. क्षेप्तुम्
Absol. -क्षिप्य
Gerundive: क्षेप्य
त्वर् 1Ā त्वरते : to hasten
Perf. Vc तत्वरे
Fut. त्वरिष्यते
Pass. त्वर्यते
Caus. त्वरयति
PPP त्वरित । तू्र्ण
Inf. त्वरितुम्
द्रुह् 4P द्रुह्यति : to harm
Perf. II दुद्रोह, दुद्रुहुर्
Fut. द्रोहिष्यति । ध्रोक्ष्यति
Pass. द्रुह्यते
Caus. द्रोहयति
PPP द्रुग्ध । द्रूढ
Inf. द्रोग्धुम्
कुलूहल n.: curiosity, interest
Fig.: कुलूहलम्
(Image source: Details)
कृत्स्न 3: whole, complete
परिचय m.: acquaintance
कला f.: art
Fig.: उत्तमा काला
शिवो नटराजा, 11th century
(Image source: Details)
वर m.n.: wish
उत Indecl.: and, also, or
विहंग m.: bird ("going into the airस्dream - विह -")
Fig.: विहंगः
(Image source: Details)
वेष m.: garment, appearance, exterior
Fig.: वेषः
वाराणस्याम्
(Image source: Details)
छन्न n.: blanket, hiding place
पञ्जर n.: cage
Fig.: पञ्जरम्
Fortune teller with parrot in cage: the parrot draws slips of paper on which fate is written Mysore
(Image source: Details)
चाण्डाल । चण्डाल m.: lowest level of the Dalits
स्वयम् Indecl.: self, of itself
अवनि f.: earth
मुहूर्त m.,n.: moment, instant, right moment
ध्यै 1P ध्यायति : to imagine, to think
Perf. IV दध्यौ
Fut. ध्यास्यति
Pass. ध्यायते
Caus. ध्यापयति
PPP ध्यात
Inf. ध्यातुम्
Gerundive ध्येय
आदर m.: consideration, attention, respect
Fig.: सादरः
Amritsar = ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ
(Image source: Details)
कुतुक n. = कुलूहल n.
परम 3: farthest, highest ; पञ्चम्या : better than, higher than
शिशु m.: child, young
Fig.: गजशिशुः
Sri Lanka
(Image source: Details)
49.5. Morphology Review Exercise
Determine the following forms:
- गृहाणि
- नमानि
- नामानि
- नामनि
- मत्यै
- मन्यै
- मान्यै
- मान्यैः
- अहम्
- अहन्
- आत्थ
- आत्त
- आध्वम्
- अत्थ
- ते
- स्थ
- तस्थ
- तस्य
- दाता
- तता
- तथा
- तदा
- तुद
- शेकिथ
- अनृतम्
- अदूष्यः
- अदुष्यः
- त्वत्
- यदि
- यति
- याति
- यातुः
- यतः
- यातः
- आसीथाः
- वक्थ
- बन्धनीय
- गायी
- मय्हम्
49.6. Translation Exercise
बान (7th cent. CE): कादम्बरी, ed. M. R. Kale, 1968, p. 35f.
Questions of King शूद्रक of विदिशा to the Parrot वैशम्पायन:
नरपतिरब्रवीत् । आस्तां तावत्सर्वमेवेदम् । अपनयतु नः कुतूहलम् । आवेदयतु भवानादितः प्रभृति कार्त्न्येनात्मनो जन्म कस्मिन्देशे । भवान्कथं जातः । केन वा नाम कृतम् । का माता । कस्ते पिता । कथं वेदानामागमः । कथं शास्त्राणां परिचयः । कुतः कलाः समासादिताः । किं जन्मान्तरानुस्मरणमुत वरप्रदानम् । अथवा विहंगवेषधारी कश्चिच्छन्नं विवससि । क्व वा पूर्वमुषितम् । कियद्वा वयः । कथं पञ्जरबन्धः । कथं चाण्डालहस्तगमनम् । इह वा कथमागमनमिति ।
वैशम्पायनस्तु स्वयमुपजातकुतूहलेन सबहुमानमवनि्पतिना पृष्टो मुहूर्तमिव ध्यात्वा सादरमब्रवीत् । देव मतीयं कथा । यदि कौतुकमाकर्ण्यताम् ॥
Fig.: शुकः
Rose-ringed Parakeet = Psittacula cyanocephala
(Image source: Details)
lekt4907: [Image source: Ragesh Vasudevan. -- http://www.flickr.com/photos/rageshev/2786703508/. -- Accessed on 2009-01-10. -- Creative Commons License (Attribution, non-commercial use, share alike)]
lekt4901: [Image source: younee. -- http://www.flickr.com/photos/younee/1708474353/. -- Accessed on 2009-01-11. -- Creative Commons License (Attribution, no derivatives)]
lekt4902: शिवो नटराजा, 11th cent. [Image source: Vassil / Wikipedia. Public domain]
lekt4903: [Image source: Toji Leon. -- http://www.flickr.com/photos/tojileon/295384395/. -- Accessed on 2009-01-11. -- Creative Commons License (Attribution, non-commercial use, no derivatives)]
lekt4904: वाराणस्याम् [Image source: pyjama. -- http://www.flickr.com/photos/rpt/319410503/. -- Accessed on 2009-01-11. -- Creative Commons License (Attribution, non-commercial use, share alike)]
lekt4909: Fortune teller with parrot in cage: the parrot draws slips of paper on which fate is written Mysore [Image source: prakhar. -- http://www.flickr.com/photos/prakhar/2735441620/. -- Accessed on 2009-01-12. -- Creative Commons License (Attribution)]
lekt4905: Amritsar = ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ [Image source: Koshyk. -- http://www.flickr.com/photos/kkoshy/2154426738/. -- Accessed on 2009-01-11. -- Creative Commons License (Attribution)]
lekt4906: Sri Lanka [Image source: Carmelo Aquilina. -- http://www.flickr.com/photos/carmelos-pictures/113895562/. -- Accessed on 2009-01-11. -- Creative Commons License (Attribution, non-commercial use, no derivatives)]
lekt4908: Plum-headed parakeet = Psittacula cyanocephala[Image source: Candle Tree. -- http://www.flickr.com/photos/candletree/2529809901/. -- Accessed on 2009-01-12. -- Creative Commons License (Attribution, non-commercial use, share alike)]