Exercise 59
Fig.: रावणः
(Image source: Details)
A) Text Analysis
Translate the following text and identify all verbal forms occurring within it.
The translation has been deliberately left awkward to serve as a translation aid.
Translation aid: Verse 6: दिदृक्षते = Desiderative of दृश्
Text from: Otto Böhtlingk: Sanskrit-Chrestomathie p. 127f.
राक्षसेन्द्रस्ततो ऽभैषीदैक्षिष्ट परितः पुरम् ।
प्रातिष्ठिपच्च बोधार्थं कुम्भकर्णस्य राक्षसान् ॥१॥
Thereupon the demon lord feared. He looked around the city and sent the Rākṣasas to wake Kumbhakarṇa¹.
अभैषीत् - भी Aor. 4 P
ऐक्षिष्ट - ईक्ष् Aor. 5 Ā
प्रातिष्ठिपत् - प्र-स्था irregular (see Pāṇini 7.4.5) Aor. 31 Kumbhkarṇa, the brother of Rāvaṇa, lies in eternal sleep as punishment for his misdeeds.
ते ऽभ्यगुर्भवनं तस्य सुप्तं चैक्षिषताथ तम् ।
व्याहार्षुस्तुमुलाञ्छब्दान्दण्डैश्चावधिषुर्द्रुतम् ॥२॥
These went to his house and saw him sleeping. They emitted tumultuous sounds and quickly struck with sticks.
अभ्यगुर् - अभि-गा (for इ) Aor. 1 P
अक्षिषत - ईक्ष् Aor. 5 Ā (3.pl.)
व्याहार्षुर् - वि-आ-हृ utter, say Aor. 4 P
अवधिषुर् - वध् (instead of हन्) Aor. 5
केशानलुञ्चिषुस्तस्य गजान्गात्रेष्वभिभ्रमन् ।
शीतैरभ्यषिचंस्तोयैरलातैश्चाप्यदम्भिषुः ॥३॥
They dragged his hair, let elephants wander over his limbs; they sprinkled him with cold water and injured him with fires.
अलुञ्चिषुर् - लुञ्च् Aor. 5
अबिभ्रमन् - भ्रम् Caus. Aor. 3
अभ्यषिचन् - सिच् Aor. 2
अदम्भिषुर् - दम्भ् Aor. 5
नखैरकर्तिषुस्तीक्ष्णैरदाङ्क्षुर्दशनैस्तथा ।
शितैरतौत्सुः शूलैश्च भेरीश्चावीवदञ्छुभाः ॥४॥
They cut him with sharp fingernails and they bit him with their teeth, they struck him with sharp spears and they let bright drums sound.
अकर्तिषुर् - कृत् Aor. 5
अदाङ्क्षुर् - दंश् Aor. 4
अतौत्सुर् - तुद् Aor. 4
अवीवदन् - वद् Caus. Aor. 4
स तान्नाजीगणत्सर्वानिच्छयाबुद्ध च स्वयम् ।
अबूबुधत कस्मान्मामप्राक्षीच्च निशाचरान् ॥५॥
He did not heed any of these, by his own wish he awoke himself and he asked the sleepwalkers: "Why have you awakened me?"
अजीगणत् - गण् 10 Aor 3
अबुद्ध - बुध् Aor 4 (beside अबोधि)
अबुबूधत - बुध् Caus. Aor. 3 (2.pl.P)
अप्राक्षीत् - प्रछ् Aor 4
ते ऽभाषिषत राजा त्वां दिदृक्षुः क्षणदाचर ।
सो ऽस्नासीद्व्यलिपन्मांसमप्सासीद्वारुणीमपात् ॥६॥
These spoke: "The king desires to see you, sleepwalker!" He bathed, anointed himself, devoured meat, drank palm wine;
अभाषिषत - भाष् Ā Aor. 5
अस्नासीत् - स्ना Aor. 6
व्यलिपत् - वि-लिप् Aor. 2
अप्सासीत् - प्सा Aor. 6
अपात् - पा Aor. 1
न्यवसिष्ट ततो द्रष्टुं रावणं प्रावृतद्गृहात् ।
राजायान्तं तमद्राक्षीदुदस्थाच्चेषदासनात् ॥७॥
He dressed, then left home to see Rāvaṇa. The king saw him coming and rose slightly from his seat.
न्यवसिष्ट - नि-वस् 2Ā Aor. 5
प्रावृतत् - प्र-वृत् Ā Aor. 2 P (in the Aor. also P!)
अद्राक्षीत् - दृश् Aor. 4
उदस्थात् - उद्-स्था Aor. 1
अतुषत्पीठमासन्ने निरदिक्षच्च काञ्चनम् ।
अस्मेष्ट कुम्भकर्णो ऽल्पमुपाविक्षदथान्तिके ॥८॥
He was pleased and assigned him a golden chair nearby. Kumbhkarṇa smiled slightly and then sat down nearby.
अतुषत् - तुष् Aor. 2
निरदिक्षत् - निर्-दिश् Aor. 7
अस्मेष्ट - स्मि Ā Aor. 4
उपाविक्षत् - उप-विश् Aor. 7
अवादीन्मां किमित्याह्वो राज्ञा च प्रत्यवादि सः ।
नाज्ञासीस्त्वं सुखी रामो यदकार्षीत्स रक्षसाम् ॥९॥
He spoke: "Why have you summoned me?" The king answered him: "You fortunate one have not recognized what Rāma has done to the demons.
अवादीत् - वद् Aor. 5
आह्वस् - आ-ह्वे Aor. 2
प्रत्यवादि - प्रति-वद् Passive Aorist
अज्ञासीस् - ज्ञा Aor. 6
अकार्षीत् - कृ Aor. 4
उदतारीदुदन्वन्तं पुरं नः परितो ऽरुधत् ।
व्यद्योतिष्ट रणे शस्त्रैरनैषीद्राक्षसान्क्षयम् ॥१०॥
He has crossed the ocean, blockaded our city all around, he has shone in battle with cutting weapons, he led the demons to destruction.
उदतारीत् - उद्-तॄ Aor. 5
अरुधत् - रुध् Aor. 2
व्यद्योतिष्ट - वि-द्युत् Aor. 5
अनैषीत् - नी Aor. 4
न प्रावोचमहं किंचित्प्रियं यावदजीविषम् ।
बन्धुस्त्वमर्चितः स्नेहान्मा द्विषो न वधीर्मम ॥११॥
I have, as long as I lived, not spoken any flattery. You are my beloved relative, honored out of love. Do not cease to slay my enemies!
प्रावोचम् - प्र-वच् Aor. 3
अजीविषम् - जीव् Aor. 5
वधीस् - वध् Injunctive Aor. 5
वीर्यं मा न ददर्शस्त्वं मा न त्रास्थाः क्षतां पुरम् ।
तवाद्राक्ष्म वयं वीर्यं त्वमजैषीः पुरा सुरान् ॥१२॥
Do not cease to show your manliness, do not cease to save the wounded city! We have seen your manliness. You previously defeated the gods."
ददर्शस् - दृश् Caus. Injunctive Aor. 3
त्रास्थास् - त्रै Ā Injunctive. Aor. 4
अद्राक्ष्म - दृश् Aor. 4
अजैषीस् - जि Aor. 4
अवोचत्कुम्भकर्णस्तं वयं मन्त्रे ऽभ्यधाम यत् ।
न त्वं सर्वं तदश्रौषीः फलं तस्येदमागमत् ॥१३॥
Kumbhakarṇa spoke to him: "What we presented in the council, on all this you have not listened. This has come as the fruit of it.
अवोचत् - वच् Aor. 3
अभ्यधाम - अभि-धा Aor. 1
अश्रौषीस् - श्रु Aor. 4
आगमत् - आ-गम् Aor. 2
प्राज्ञवाक्यान्यवामामंस्था मूर्खवाक्येष्ववास्थिथाः ।
अध्यगीष्ठाश्च शास्त्राणि प्रत्यपत्था हितं न च ॥१४॥
You have despised the words of the wise, you have relied on the words of fools, you have studied the treatises and yet have not reached the salvific.
अवामामंस्थास् - अव-मन् Aor. 4
अवास्थिथास् - अव-स्था Aor. 4
अध्यगीष्ठास् - अधि-इ (अधि-गा) Aor. 4
प्रत्यपत्थास् - प्रति-पद् Aor. 4
मूर्खास्त्वामववञ्चन्त ये विग्रहमचीकरन् ।
अभाणीन्माल्यवान्युक्तमक्षंस्थास्त्वं न तन्मदात् ॥१५॥
The fools who caused the strife have deceived you. Mālyavant¹ spoke what was fitting. You did not forgive him because of your intoxication.
अववञ्चन्त - वञ्च् Caus. Aor. 3
अचीकरन् - कृ Aor. 3
अभाणीत् - भण् Aor. 5
अक्षंस्थास् - क्षम् Aor. 41 a Rākṣasa
राघवस्यामुषः कान्तामाप्तैरुक्तो न चार्पिपः ।
मा नानुभूः स्वकान्दोषान्मा मुहो मा रुषो ऽधुना ॥१६॥
You have stolen the beloved of the Raghuvamsha¹. Although it was said to you by authorities, you did not send her back. Stop failing to perceive your own faults! Do not be confused, do not be angry now!
अमुषस् - मुष् Aor. 2
आर्पि्पस् - ऋ Caus. Aor. 3
अनुभूस् - अनु-भू Injunctive Aor. 1
मुहस् - मुह् Injunctive Aor. 2
रुषस् - रुष् Injunctive Aor. 21 Rāma
तस्याप्यत्यक्रमीत्कालो यत्तदाहमवादिषम् ।
अघानिषत रक्षांसि परैः कोशांस्त्वमव्ययीः ॥१७॥
For what I said to you back then, the right time has passed. The Rākṣasas were killed by the enemies. You have lost the treasures.
अत्यक्रमीत् - क्रम् Aor. 5
अवादिषम् - वद् Aor. 5
अघानिषत - हन् Passive Aorist 3.pl.
अव्ययीस् - व्यय् Aor. 5
संधानकारणां तेजो न्यगभूत्ते ऽकृथास्तथा ।
यत्त्वं वैराणि कोशं च सहदण्डमजिग्लपः ॥१८॥
Your power, the foundation for an alliance, has faded. You have acted in such a way that you let your armies and your treasure along with political power wither away."
अभूत् - भू Aor. 1
अकृथास् - कृ Aor. 4/1
अजिग्लपस् - ग्लै Caus. Aor. 3
Fig.: रामस्य रावणेन युद्धः
(Image source: Details)