Lesson 43

43.1. Personal endings of the 2nd person (मध्यमः = "middle <Person>")

	परस्मैपदम्		आत्मनेपदम्
	एकवचनम्	बहुवचनम्	एकवचनम्	बहुवचनम्
Primary endings	-si	-tha	-se	-dhve
Secondary endings	-s	-ta	-thās	-dhvam
Perfect endings	-tha	-a	-se	-dhve

Note that the secondary ending of the 2.pl.P. is identical to the secondary ending of the 3.sg.A.

43.2. Formation of verbal forms of the 2nd person (मध्यमः)

2nd person:

• Singular: "you" (singular)
• Plural: "you" (plural; more than two!)

43.2.1. Thematic stems

The 3.sg.A. Imperfect or Optative is formally identical to the 2.pl.P. Imperfect or Optative!

43.2.1.1. First present class (भ्वादि)

भू 1P

	परस्मैपदम्		आत्मनेपदम्
	एकवचनम्	बहुवचनम्	एकवचनम्	बहुवचनम्
Indicative Present लट्	भवसि bho + a + si	भवथ	भवसे	भवध्वे
Imperfect लङ्	अभवस्	अभवत	अभवथास्	अभवध्वम्
Optative विधिलिङ्	भवेस्	भवेत	भवेथास्	भवेध्वम्

43.2.1.2. Sixth present class (तुदादि)

विश् 6P

	परस्मैपदम्		आत्मनेपदम्
	एकवचनम्	बहुवचनम्	एकवचनम्	बहुवचनम्
Indicative Present लट्	विशसि	विशथ	विशसे	विशध्वे
Imperfect लङ्	अविशस्	अविशत	अविशथास्	अविशध्वम्
Optative विधिलिङ्	विशेस्	विशेत	विशेथास्	विशेध्वम्

43.2.1.3. Fourth Present Class (दिवादि)

नृत् 4P

	परस्मैपदम्		आत्मनेपदम्
	एकवचनम्	बहुवचनम्	एकवचनम्	बहुवचनम्
Indicative Present लट्	नृत्यसि	नृत्यथ	नृत्यसे	नृत्यध्वे
Imperfect लङ्	अनृत्यस्	अनृत्यत	अनृत्यथास्	अनृत्यध्वम्
Optative विधिलिङ्	नृत्येस्	नृत्येत	नृत्येथास्	नृत्येध्वम्

43.2.1.4. Tenth Present Class (चुरादि) and Causatives

चुर् 10U

	परस्मैपदम्		आत्मनेपदम्
	एकवचनम्	बहुवचनम्	एकवचनम्	बहुवचनम्
Indicative Present लट्	चोरयसि	चोरयथ	चोरयसे	चोरयध्वे
Imperfect लङ्	अचोरयस्	अचोरयत	अचोरयथास्	अचोरयध्वम्
Optative विधिलिङ्	चोरयेस्	चोरयेत	चोरयेथास्	चोरयेध्वम्

43.2.1.5. Passive

ईक्ष् 1Ā

	एकवचनम्	बहुवचनम्
Indicative Present लट्	ईक्ष्यसे īkṣ-ya-se	ईक्ष्यध्वे
Imperfect लङ्	ऐक्ष्यथास्	ऐक्ष्यध्वम्
Optative विधिलिङ्	ईक्ष्येथास्	ईक्ष्येध्वम्

43.2.1.6. Future (ऌट्)

43.2.1.6.1. अनिट्-Forms

दा 3U

परस्मैपदम्		आत्मनेपदम्
एकवचनम्	बहुवचनम्	एकवचनम्	बहुवचनम्
दास्यसि	दास्यथ	दास्यसे	दास्यध्वे

43.2.1.6.2. सेट्-Forms

भू 1P

परस्मैपदम्		आत्मनेपदम्
एकवचनम्	बहुवचनम्	एकवचनम्	बहुवचनम्
भविष्यसि	भविष्यथ	भविष्यसे	भविष्यध्वे

43.3. The Second Person Personal Pronoun

• Singular: त्वद् "you" (singular)
• Plural: युष्मद् "you" (plural)

	एकवचनम् (त्वद्)	बहुवचनम् (युष्मद्)
प्रथमा	त्वम्	यूयम्
द्वितीया	त्वाम् त्वा	युष्मान् वस्
तृतीया	त्वया	युष्माभिस्
चतुर्थी	तुभ्यम् ते	युष्मभ्यम् वस्
पञ्चमी	त्वत्	युष्मत्
षष्ठी	तव ते	युष्माकम् वस्
सप्तमी	त्वयि	युष्मासु

The forms त्वा, ते, वस् must not be used at the beginning of a sentence or a verse half-line. They also may not be used before च, वा, एव and some other particles:

त्वां मां च "you and me"

43.4. Vocabulary List

ज्ञा + आ Causative आज्ञापयति : to command, to order

आपण m.: market

Fig.: आपणः
(Image source: Details)

सत्वर 3: fast, hurried

पण्य 3: purchasable; n.: goods, trade

Fig.: पण्यानि
(Image source: Details)

आम् : yes

सम m. = वर्ष n.

-आयुत 3: provided with

भद्र 3: good, happy; vocative: my dear!

समय m. (to सम्-इ): agreement, contract, deadline, appointment, time

निश्चित 3: decided, fixed

नोचेत् : if not, otherwise

विलम्ब n.m.: delay, lateness

विपणि f.: shop, store

Fig.: विपणिः
(Image source: Details)

वणिज् m.: merchant, trader

Fig.: वणिक्
(Image source: Details)

वर 3: best, finest

शीघ्र 3: fast, quick

वत्स m.: calf, young animal, child ; Voc.: my dear

Fig.: वत्सः
(Image source: Details)

उत्तम 3: highest, best

अल्प 3: small, little

मूल्य n.: value, price

कियत् 3: how big

शर्करा f.: sugar (the German "Zucker" goes via Italian zucchero, from there via Arabic sukkar - سكر and Persian šakkar - شکر back to the Sanskrit शर्करा!)

अधिक 3: additional, surplus, extraordinary

तर्हि : then, at that time ; therefore, thus

तुल् 10 तुलयति । तोलयति : to weigh

Fig.: तोलन्ति
(Image source: Details)

कर्गल n.: paper

संपुट m.: box (here: package, bundle)

पुरतस् : in front, beforehand, before

श्रेष्ठिन् m.: wealthy merchant

जव 3: fast, hurried

द्रु 1P द्रवति to run

Perf. IIIa दुद्राव, दुद्रुवुर्
Fut. द्रोष्यति
Pass. द्रूयते
Caus. द्रावयति
PPP द्रुत
Absol. -द्रुत्य
Inf. द्रोतुम्

रे Interjection: Hey! You there!

अन्यद् 3: another (declension like यद् )

वञ्चक m.: fraudster, deceiver

पश्चात्ताप m.: regret, remorse

इत्थम् Adv.: in this way, thus

दिन n.: day

जन्मन् n.: birth

आनन्द m.: bliss, joy

43.5. Exercise

A) Form the corresponding second person of the following verb forms with respect to tense, number, mood, etc.:

1. आर्हम्
2. कुप्येम
3. ऐच्छन्
4. ईक्षेरन्
5. कल्पने
6. क्रामन्ति
7. क्रेष्याम
8. गच्छेयम्
9. गायति
10. चर्यते
11. चेष्यन्ति
12. जायेय
13. आज्ञापयत्
14. विजयते
15. जीव्येत
16. तुदामः
17. अतरन्
18. त्यजामि
19. दहेयम्
20. आदास्ये
21. दिशति
22. अदूष्यम्
23. दृश्यामहे
24. नश्येयुः
25. आनीयामहि
26. नृत्यामि
27. पचेत्
28. पतिष्यामि
29. आपद्यत
30. पिबामः
31. अपृच्छ्ये
32. बुध्यामहे
33. भजेम
34. प्राभवन्
35. भरिष्यन्ते
36. मन्ये
37. मुच्येरन्
38. अम्रियन्त
39. यजेत
40. युध्येमहि
41. अरक्षन्
42. लप्स्यन्ते
43. अवदम्
44. औह्ये
45. वसन्ति
46. अवावर्तत
47. विशामि
48. शोचामः
49. वर्धेत
50. सीदामि
51. तिष्ठन्ति
52. आहरत्

B) Translate into Sanskrit:

1. Why do you sit while the teacher is standing?

2. Do you doubt whether a good deed has a good fruit?

3. Will you show the father the innermost shrine of the temple?

4. Which poet's hymn have you sung?

5. Will you sell these fruits?

6. What have you commanded?

7. When did you stay in Benares (वृत्)?

8. Did you honor the gods with a sacrifice as sacrificial priests?

9. In which city were you born?

10. How do you save yourself (escape) from the enemy?

Fig.: कदा पूराववर्तथाः ।
(Image source: Details)

43.6. संवादः = Conversation

संवादः	Explanations
सुरेशः : अशोक1 क्व गच्छसीदानीम् ॥	1 Vocative sg.
अशोकः : आपणे गच्छामि । सत्वरमेव कानिचित्पण्यानि क्रीत्वा निवर्तिष्ये ॥
सुरेशः : किं कश्चिदुत्सवो ऽद्य तव गृहे ॥
अशोकः : आम् । अद्य पितृपादानां2 जन्मदिनोत्सवः ॥	2 -पाद pl. can be added to names, titles etc. to express respect
सुरेशः : किं वयस्तव3 पितृचरणानाम् ॥	3 Nom./Acc.sg. to वयस् n. "age"
अशोकः : पञ्चषष्टिसमायुतं4 मम पितुर्वयः । अद्य मम गृहे बहवः संबन्धिनो मित्राणि चागमिष्यन्ति । त्वयाप्यागन्तव्यम् ॥	4 पञ्चषष्टि sixty-five
सुरेशः : भद्र5 कतिवादन5k आगमिष्यन्ति जनाः ॥	5 Vocative sg. 5k वादन n. "-o'clock"
अशोकः : समयं किं पृच्छसि । षड्वादनं6 यावदागच्छ7 ॥	6 षड् "six" 7 2.sg.Imperative
सुरेशः : सार्धषड्वादनं यावदागच्छामि चेत् ॥
अशोकः : नैव षड्वादन एव निश्चितरूपेणागन्तव्यं त्वया ॥
सुरेशः : अस्तु8 । तर्हि गच्छ त्वं । नोचेद्विलम्बो भविष्यति ॥	8 3.sg.Imperative to अस् 2P
अशोकः : (विपण्यां प्रविशति वणिजमुपसृत्य वदति च) अयि वणिग्वर9 कानिचित्पण्यानि क्रेतुमागतो ऽहम् । देहि10 शीघ्रं मह्यम् ॥	9 Vocative sg. 10 2.sg.Imperative P to दा 3U
वणिक्11 : वत्स त्वं किंकिं क्रेतुमिच्छसि । मम विपणौ बहून्युत्तमोत्तमानि पण्यानि सन्ति तानि च स्वल्पमूल्यानि । वद12 कियत्परिमाणं किं क्रेतुमिच्छसि ॥	11 Nom.sg. to वणिज् m. 12 2.sg.Imperative
अशोकः : सेरभारा13 शर्करा कियता मूल्येन विक्रीयते ॥	13 सेर = Ser (= 0.93310 kg)
वणिक् : नाधिक्यं मूल्यम् । केवलमष्टाणकेन14 दास्यामि सेरभारां शर्कराम् ॥	14 आणक = Anna = 1/16 Rupee
अशोकः : तर्हि तोलयित्वा शीघ्रं सेरपरिमितां शर्करां देहि15 ॥	15 2.sg.Imperative P to दा 3U
वणिक् : (शर्करां कर्गले संपुटीकृत्य) बाल16 गृहाण17 शर्कराम् । देहि च मह्यमाणकाष्टकम्18 । सत्वरं देहि ॥	16 Vocative sg. 17 2.sg.Imperative 18 अष्ट "eight"
अशोकः : (आदाय हस्ते तस्य भारं चाल्पं विलोक्य) भो वणिक् । नैषा सेरभारा शर्करा दृश्यते । पुनः सम्यक्तोलयित्वा19 देहि ॥	19 सम्यक् Adv. "correct"
वणिक् : (सहासम्) किमनेन । अकिञ्चिद्करमेतत् । तव भारवहनक्लेशो ऽल्पो भविष्यति ॥
अशोकः : (मनसि20 किंचिद्विचार्याणकचतुष्टयं21 च तस्य पुरत उपस्थाप्य) भो श्रेष्ठिन् गृहाण22 मूल्यम् । मया हि शीघ्रं गृहं गन्तव्यम् ॥ (इत्युक्त्वा ततः प्रस्थितः)	20 Loc.sg. to मनस् n. "mind" 21 -चतुष्टय "number of four" 22 Imperative.sg.
वणिक् : रे बालक23 । एह्येहि24 शृणु25 तावत् । अल्पमेव मूल्यं दत्त्वा क्व व्रजसि । आणकचतुष्टयमन्यदपि देहि ॥	23 Vocative sg. 24 2.g.Imperative P to इ+आ 25 2.sg.Imperative P
अशोकः : श्रेष्ठिन्26 । किमनेन । अकिंचित्करमेतत् । नाणकगणनाक्लेशस्ते ऽल्पीयान्भविष्यति27 ॥ (इत्युक्त्वा ततो जवेन द्रवति)	26 Vocative sg. 27 Nom.sg.m. Comparative to अल्प = "very small"
(विपणिस्थो वञ्चको वणिग्28 किमपि कर्तुमशक्नोत् केवलं तस्य मनसि29 पश्चात्ताप एवासीत्)	28 वणिक् Nom.sg. to वणिज् 29 Loc.sg. to मनस् n. "mind"
अशोको गृहमागत्य सर्वमपीतिवृत्तमकथयत् । तत्रस्था सर्वे ऽपि बान्धवा मित्राणि च परमानन्दं प्रापुः । इत्थं जन्मोत्सवः सानन्दं समाप्तिं यातः ॥
(After: Saral Sanskrit Shikshak III, p. 4f.)

Fig.: शर्करा
(Image source: Details)