Isifundo 42

42.1. Amasiko angu-ṛ

42.1.1. Amasiko ane-graduation ephezulu esikweni esinamandla

Wonke amagama amadoda angu-ṛ ngaphandle kwemibhalo yobudlelwano obukhulunywe ngayo ngenhla ku-1.3. Lapha futhi kuhlanganisa imibhalo yobudlelwano:

• नप्तृ m. "Ingane"
• भर्तृ m. "Indoda (ngokwamagama: Umphathi)"

Iningi lama-nomina ahlukaniswe ngalezi zinto yizinto ezibonisa ukusebenza ngesifinyezo कृत् -तृ.

Ukwakhiwa:

• Isikwele esinamandla: -ār
• Isikwele esinamandla
• ngaphambi kwevokal: -r
• ngaphambi kwekonesonanti: -ṛ

Qaphela ukwakhiwa okungajwayelekile (okukhombisa bomvu)!

Amagama amadoda:

दातृ m. "Unikezeli"

	एकवचनम्	बहुवचनम्
प्रथमा	दाता	दातारस्
द्वितीया	दातारम्	दातॄन्
तृतीया	दात्रा	दातृभिस्
चतुर्थी	दात्रे	दातृभ्यस्
पञ्चमी	दातुस्	दातृभ्यस्
षष्ठी	दातुस्	दातॄणाम्
सप्तमी	दातरि	दातृषु

Ukuze uqonde ukwakhiwa okungajwayelekile bheka Thumb-Hauschild I,2 S. 76 -81

Amagama amakhosikazi:

स्वसृ f. ihlukaniswa njenge-दातृ ngaphandle kwe-akusativ (द्वितीया) Plural: स्वसॄस्.

42.1.2. Ukwenziwa kwama-nomina: कृत्-suffix -तृ

Ngokusebenzisa isifinyezo esivame kakhulu कृत् -तृ, kwenziwa ama-nomina abonisa ukusebenza (imibhalo yomuntu कर्तृ) kumakhono amaningi noma i-kausativ.

Ukwakhiwa:

• Isisekelo esiphezulu + -tṛ

noma

• iphezulu le-akhawunti / i-Kausativ stem + i + tṛ

Izibonelo:

कर्तृ m. "Umsebenzisi"

जेतृ m. "Umntu ophumeleleyo"

धातृ m. "Umvelisi"

रक्षितृ m. "Umongameli"

बोधयितृ m. "Ukuvusa"

Umfanekiso: अयं बोधयिता
(Umthombo womfanekiso: Iinkcukacha)

Iineutras ezivumayo ezineendlela ezahlukeneyo ze-declination (s. Kielhorn, Grammar § 148).

I-Femininum ye-stems on -तृ ibhalwe ngokuthi -त्री (njenge-देवी).

umz. कर्त्री f. "Umsebenzisi"

42.1.3. I-Stems on High Level in the Strong Stem

Ezi zinto zifana nezi zinto zokubhala:

• पितृ m. "Udadewethu"
• मातृ f. "Umama"
• दुहितृ f. "Intombi"
• भ्रातृ m. "Umntu ophumeleleyo"
• देवृ m. "Umntu ophumeleleyo (Umntu ophumeleleyo)"
• यातृ f. "Umntu ophumeleleyo"
• ननान्दृ f. "Umntu ophumeleleyo"

Ukwenza:

• Strong stem: -ar
• Weak stem
• before vowel: -r
• before consonant: -ṛ

Izibonelo:

पितृ m. "Udadewethu"

मातृ f. "Umama"

	पुंस् (एकवचनम्)	पुंस् (बहुवचनम्)	स्त्री (एकवचनम्)	स्त्री (बहुवचनम्)
प्रथमा	पिता	पितरस्	माता	मातरस्
द्वितीया	पितरम्	पितॄन्	मातरम्	मातॄस्
Rest like दातृ	←	←	←	←

42.1.4. I-Stems on -ṛ in Komposita

As a Vorderglied of a Kompositum, the Nomina on -ṛ themselves stand in their weak stem, i.e.

• voor medeklinker: -ṛ
• voor klinker: -r

42.2. Woordelys

प्रकृति v.: (van कृ + प्र) grondbegrip, natuurlike toestand, aard; oermaterie, grondstof

अर्जुन m. eienaam: Arjuna, een van die vyf seuns van पण्डु. Held in महाभारत (sien Basham, Wonder bl. 409 - 414)

स्था + अव 1Ā अवतिष्ठते : onthou van, afstand doen van, vermy, bly, staan

PPP अवस्थित 3: staande, bevindend

पुरा Adv.: eens, vroeër

अनेक 3: baie (nie slegs sommige nie)

कुमार m.: prins

दूत m.: boodskapper, afgevaardigde

इष् (1,4,9) Kaus. इषयति : stuur

सकाश m.: teenwoordigheid, nabyheid

शर m.: pylsteel, pyl

बाण m.: pyl, teiken

ज्ञा + प्रति 9U प्रतिजानाति : goedkeur, belowe; Ā: antwoord, bevestig, beweer, herken

चल् 1P चलति : in beweging kom

Toek. चलिष्यति
Perf. Wb चचाल, चेलुर्
Pass. चल्यते
Kaus. चलयति । चालयति
PPP चलित
Absol. -चल्य
Inf. चलितुम्

अधिपति m. = राजन् आटोप m.: ijdelheid, trots

चिन्तापर 3: gedagtebesind

अन्तरे Adv.: intussen

लीला v.:  grap, spel

यावत् Adv.:  hoe lank, tydens

तावत् Adv.: so lank

द्विधा । द्वेधा Adv.: tweeledig, in twee dele

शंस् 1P शंसति : loof, beveel

Toek. शंसिष्यति
Perf. I शशंस
Pass. शस्यते
Kaus. शंसयति
PPP शस्त
Absol. शसित्वा । शस्त्वा
Inf. शंसितुम्

हृदय n.: hart

42.2.1. Sommige verwantskapbenamings

Afbeelding: माता, पिता, पुत्रकः
(Beeldbron: Details)

भर्तृ m. (zu भृ "tragen, erhalten"): Erhalter, Ernährer, Gatte

भार्या f.,  जाया f.  पत्नी f.: Gattin (भार्या = Gerundiv zu भृ : zu Tragende, zu Erhaltende, Unterhaltsberechtigte)

पितृ m.: Vater

पितृ m. Ubuningi: obaba abangasekho, okungukuthi

1. Ubaba, ubabamkhulu, ubabamkhulu omkhulu
2. Obaba bokhokho besintu

Bobabili benzelwa amasiko, okuthiwa श्राद्ध n. Nsuku zonke, obaba abathathu (ngasohlangothini lukababa (nangasohlangothini lukamama) banikezwa amanzi kanye, ngezikhathi ezithile, amabhola elayisi noma amabhola kafulawa (पिण्ड m. "ibhola"). Ngale ndlela, abokhokho kufanele bathole ukudla. Ukwenza lo mkhosi kungenye yezizathu zokuthi kungani indoda kufanele izale indodana. Labo abaxhunyaniswe ngalesi sipho se-पिण्ड babizwa ngokuthi सपिण्ड (labo ababelana nge-पिण्ड). I-सपिण्ड ihlanganisa izizukulwane eziyisithupha: ezintathu emuva (kuze kube ubabamkhulu omkhulu) nezintathu phambili (kuze kube umzukulu omkhulu).

तात m.: Papa

मातृ f.: Mutter

पुत्र m.:  Sohn

दुहितृ f. सुता f.: Tochter

नप्तृ m.: Enkel

भ्रातृ m.: Bruder

स्वसृ f., भगिनी f.: Schwester

देवृ m.: umfowabo womyeni (umkhwenyana womfazi)

यातृ m.: umfazi womfowabo womyeni

ननान्दृ ubizo: udadewabo womyeni

श्वसुर f.: ubabazala (ezikhathini zasendulo: owesifazane kuphela)

श्वस्रू f.: Schwiegermutter (Deklination folgt später)

मातुल m.: Mutterbruder (Onkel mütterlicherseits)

मातुलानी f.: umfazi womfowabo kamama (umfazi womfowabo kamama)

पितृव्य m.: Vaterbruder (Onkel väterlicherseits)

पितामह m.: Grossvater väterlicherseits

पितामही f.: Grossmutter väterlicherseits

मातामह m.: Grossvater mütterlicherseits

मातामही f.: Grossmutter mütterlicherseits

42.3. Übung

Humusha:

प्रकृत्यैव यः कर्माणि क्रियमाणानि पश्यति स आत्मानमकर्तरं पश्यति ॥१॥

कृष्णस्तस्य लोकस्य पिता माता पितामहो धातास्ति ॥२॥

Umfanekiso: कृष्णस्तस्य लोकस्य पिता माता पितामहो धातास्ति

(Umthombo wesithombe: Details)

आचार्याः पितरः पुत्राश्च पितामहाः श्वशुरा नप्तरो युद्धायावस्थिताः । एतान्न हन्तुमिच्छामीत्यर्जुनो भगवद्गीतायामुवाच ॥३॥

Umfanekiso: अर्जुनो रथे सीदति । कृष्णो ऽस्य रथवाहो ऽस्ति ।

(Umthombo wesithombe: Details)

कवयो लब्धपुत्रतायाः पितॄन्मातॄश्च तुष्टुवुः ॥४॥

भर्त्रा भार्या भर्तव्या । तस्माद्भार्येत्युच्यते ॥५॥

सत्पुत्रः पितृभ्यः पिण्डान्ददाति । पितृभिः पिण्डदानमश्यत एवं च सुखजीवो जीवितुं शक्यते ॥६॥

भ्रात्रा स्वसा न विवोड्धव्या । भातरि स्वसारं कामयमाने देवाः क्रुध्यन्ति ॥७॥

क्थं भर्तुर्भ्रातोच्यते । देवेति भर्तुर्भ्राता वक्तव्यः ॥८॥

नप्तॄणां लाभं पितैच्छत् ॥९॥

42.4. Übersetzungsübung

सीताविवाहः

पुरा मिथिलायां जनको नाम राजा बभूव । तस्य सुता सीता नाम । सा रूपे शीले चानुपमा बभूव । तां परिणेतुमिछ्हन्तो ऽनेके राजकुमाराः जनकाय दूतान्प्रेषयामासुः ॥

जनकस्तु तां वीर्यसम्पन्नाय क्षत्रियकुमाराय दातुमैच्छत् । अतः स तां वीर्येण क्रेतव्यामकल्पयत् । तथा हि -- तस्य सकाशे गुरुतरं किमपि धनुरासीत् । य इदं धनुरुद्धृत्यास्मिन्शरं सन्धत्ते स मम सुतां परिणेष्यतीति जनकः प्रतिजज्ञे ॥ तां तस्य प्रतिज्ञां श्रुत्वा शतशो राजकुमाराः समाजग्मुः । परं नैको ऽपि तेषां तद्धनुश्चलयितुमपि शशाक । लङ्काधिपती रावणो ऽपि साटोपं समेत्य सलज्जं प्रतिनिवृत्त इति ज्ञायते ॥ सर्वान्राजकुमारान्प्रतिवृत्तान्विलोक्य को मे दुहितुर्भर्ता भविष्यतीति चिन्तापरो बभूव जनकः । अत्रान्तरे ऽयोध्याधिपतेर्दशरथस्य पुत्रः श्रीरामः सलक्ष्मणो विश्वामित्रेण तत्रानीयत । श्रीरामो महर्षेर्विश्वामित्रस्य वचनेन लीलयैव तद्धनुरुद्धृत्य यावत्तस्मिन्बाणमारोपयति तावत्तद्धनुर्द्वेधा भग्नं बभूव ॥

Um.: धनुर्द्वेधा भग्नं बभूव
(Umthombo wesithombe: Imininingwane)

साधु साध्विति श्रीरामस्य वीर्यं प्रशशंसुर्जनाः ॥ जनकस्य राज्ञो हृदयं प्रहृष्टं बभूव । ततः स दशरथादीनानाय्य महता विभवेन सीतारामयोर्विवाहोत्सवं निरवर्तयन् ॥

(संस्कृतप्रथमादर्शे)

Incazelo yezisho ezibonisiwe bomhlophe:

सीता f. Igama elithile: Intokazi kaNkulunkulu जनक kaविदेह. Wayaphuma emhlabeni lapho inkosi yayihlola umhlaba ngaso-ke igama layo: सीता f. "Umkhumbi womhlaba"

Umfanekiso: रामः, सीता, हनुमान्, लक्ष्मनः

(Umthombo wesithombe: Details)

मिथिला ubizo. igama elifanele: inhloko-dolobha yase-विदेह

Umfanekiso: मिथिला, विदेहः, अयोध्या, कोसलः

(Umthombo wesithombe: Details)

जनक ubizo. igama elifanele: inkosi yase-विदेह

गुरुतर 3: Komparativ zu गुरु 3: schwerer, sehr schwer

धनुस् Nom.Akk.sg.n. zu धनुस् n. "Bogen"

शतशस् Adv.: zu hunderten

लङ्का f. Amabizo afanele: ihlonzwa neSri Lanka yanamuhla (ශ්‍රී ලංකාව / இலங்கை)

रावण m. Igama elifanele; umbusi we-लङ्का, umbusi wama-राक्षस.

Umfanekiso: रावणः

(Umthombo wesithombe: Details)

अयोध्या f. Igama elifanele: inhloko-dolobha ye-कोसल (bheka imephu phezulu!)

दशरथ ubizo. igama elifanele: inkosi yase-कोसल

राम ubizo. igama elifanele: indodana ka-दशरथ

लक्ष्मन ubizo. igama elifanele: indodana ka-दशरथ

विश्वामित्र m. Igama elifanele: ऋषि, wahamba no-राम no-लक्ष्मन ukuze abulale amadimoni; ngalokho laba bobabili bathola izikhali zomlingo kuye.

सीतारामयोस् Gen.Lok.Dual zu सीताराम