Lesson 42

42.1. Stems in -ṛ

42.1.1. Stems with lengthened grade in the strong stem

All masculines in -ṛ except for the kinship terms listed under 1.3. This category also includes the following kinship terms:

• नप्तृ m. "grandson"
• भर्तृ m. "husband (lit. supporter)"

The majority of nouns belonging here are agent nouns formed with the कृत् suffix -तृ.

Formation:

• Strong stem: -ār
• Weak stem:
• before vowel: -r
• before consonant: -ṛ

Note the irregular formations (marked in red)!

Masculine:

दातृ m. "giver"

	एकवचनम्	बहुवचनम्
प्रथमा	दाता	दातारस्
द्वितीया	दातारम्	दातॄन्
तृतीया	दात्रा	दातृभिस्
चतुर्थी	दात्रे	दातृभ्यस्
पञ्चमी	दातुस्	दातृभ्यस्
षष्ठी	दातुस्	दातॄणाम्
सप्तमी	दातरि	दातृषु

For an explanation of the irregular formations, see Thumb-Hauschild I,2 pp. 76–81

Feminine:

स्वसृ f. is declined like दातृ except for the accusative plural (द्वितीया): स्वसॄस्.

42.1.2. Nominal formation: कृत् suffix -तृ

With the very frequently occurring कृत् suffix -तृ, agent nouns (terms for the कर्तृ) are formed from almost every root or causative stem.

Formation:

• strong-grade root + -tṛ

or

• strong root / causative stem + i + tṛ

Examples:

कर्तृ m. "agent"

जेतृ m. "victor"

धातृ m. "creator"

रक्षितृ m. "protector"

बोधयितृ m. "awakener"

Fig.: अयं बोधयिता
(Image source: Details)

Neuters with the ending -तृ that occur rarely have a partially independent declension (see Kielhorn, Grammar § 148).

The feminine of the stems ending in -तृ ends in -त्री (like देवी).

e.g. कर्त्री f. "female agent"

42.1.3. Stems with strong grade in the strong stem

The following kinship terms belong here:

• पितृ m. "father"
• मातृ f. "mother"
• दुहितृ f. "daughter"
• भ्रातृ m. "brother"
• देवृ m. "co-husband (wife's brother)"
• यातृ f. "wife of the co-husband"
• ननान्दृ f. "wife's sister (co-wife)"

Formation:

• strong stem: -ar
• weak stem
• before vowel: -r
• before consonant: -ṛ

Examples:

पितृ m. "father"

मातृ f. "mother"

	पुंस् (एकवचनम्)	पुंस् (बहुवचनम्)	स्त्री (एकवचनम्)	स्त्री (बहुवचनम्)
प्रथमा	पिता	पितरस्	माता	मातरस्
द्वितीया	पितरम्	पितॄन्	मातरम्	मातॄस्
Rest as in दातृ	←	←	←	←

42.1.4. Stems in -ṛ in compounds

As the first member of a compound, nouns in -ṛ naturally stand in their weak stem, i.e.

• before consonant: -ṛ
• before vowel: -r

42.2. Word List

प्रकृति f.: (from कृ + प्र) basic form, natural state, nature; primal matter, prime substance

अर्जुन m. Proper name: Arjuna, one of the five sons of पण्डु. Hero in the महाभारत (see Basham, Wonder pp. 409 - 414)

स्था + अव 1Ā अवतिष्ठते : to abstain from, to keep away from, to refrain, to remain, to stand

PPP अवस्थित 3: standing, present

पुरा Adv.: once, formerly

अनेक 3: many (not a few)

कुमार m.: Prince

दूत m.: Messenger, envoy

इष् (1,4,9) Caus. इषयति : to send

सकाश m.: Presence, presence

शर m.: Arrow-shaft, arrow

बाण m.: Arrow, target

ज्ञा + प्रति 9U प्रतिजानाति : to approve, to promise; Ā: to answer, to confirm, to assert, to recognize

चल् 1P चलति : to get into motion

Fut. चलिष्यति
Perf. Vb चचाल, चेलुर्
Pass. चल्यते
Caus. चलयति । चालयति
PPP चलित
Absol. -चल्य
Inf. चलितुम्

अधिपति m. = राजन् आटोप m.: Vanity, pride

चिन्तापर 3: absorbed in thought

अन्तरे Adv.: meanwhile

लीला f.: jest, play

यावत् Adv.: how long, while

तावत् Adv.: as long

द्विधा । द्वेधा Adv.: twofold, in two parts

शंस् 1P शंसति : to praise, to command

Fut. शंसिष्यति
Perf. I शशंस
Pass. शस्यते
Caus. शंसयति
PPP शस्त
Absol. शसित्वा । शस्त्वा
Inf. शंसितुम्

हृदय n.: Heart

42.2.1. Some Kinship Terms

Fig.: माता, पिता, पुत्रकः
(Image source: Details)

भर्तृ m. (from भृ "to carry, to sustain"): Sustainer, Nourisher, Husband

भार्या f., जाया f. पत्नी f.: Wife (भार्या = gerundive of भृ : one to be carried, one to be sustained, one entitled to maintenance)

पितृ m.: Father

पितृ m. Plural: the deceased male ancestors, i.e.,

1. Father, Grandfather, Great-grandfather
2. the progenitors of humanity

Rites are performed for both, so-called श्राद्ध n. Daily, three male ancestors (on the father's side and on the mother's side) are offered water and, on certain occasions, rice balls or flour balls (पिण्ड m. "balls"). Thus, the ancestors are to receive nourishment. The performance of this ceremony is one reason why a man should beget a son. Those who are connected through this पिण्ड-gift are called सपिण्ड (those who share पिण्ड). सपिण्ड encompasses six generations: three backwards (up to the great-grandfather) and three forwards (up to the great-grandson).

तात m.: Papa

मातृ f.: Mother

पुत्र m.: Son

दुहितृ f. सुता f.: Daughter

नप्तृ m.: Grandson

भ्रातृ m.: Brother

स्वसृ f., भगिनी f.: Sister

देवृ m.: Brother of the husband (brother-in-law to the wife)

यातृ m.: Husband of the brother's wife

ननान्दृ f.: Sister of the husband

श्वसुर f.: Father-in-law (in ancient times: only of the wife)

श्वस्रू f.: Mother-in-law (declension follows later)

मातुल m.: Maternal uncle (mother's brother)

मातुलानी f.: Wife of the maternal uncle (maternal aunt by marriage)

पितृव्य m.: Paternal uncle (father's brother)

पितामह m.: paternal grandfather

पितामही f.: paternal grandmother

मातामह m.: maternal grandfather

मातामही f.: maternal grandmother

42.3. Exercise

Translate:

प्रकृत्यैव यः कर्माणि क्रियमाणानि पश्यति स आत्मानमकर्तरं पश्यति ॥१॥ कृष्णस्तस्य लोकस्य पिता माता पितामहो धातास्ति ॥२॥

Fig.: कृष्णस्तस्य लोकस्य पिता माता पितामहो धातास्ति
(Image source: Details)

आचार्याः पितरः पुत्राश्च पितामहाः श्वशुरा नप्तरो युद्धायावस्थिताः । एतान्न हन्तुमिच्छामीत्यर्जुनो भगवद्गीतायामुवाच ॥३॥

Fig.: अर्जुनो रथे सीदति । कृष्णो ऽस्य रथवाहो ऽस्ति ।
(Image source: Details)

कवयो लब्धपुत्रतायाः पितॄन्मातॄश्च तुष्टुवुः ॥४॥ भर्त्रा भार्या भर्तव्या । तस्माद्भार्येत्युच्यते ॥५॥ सत्पुत्रः पितृभ्यः पिण्डान्ददाति । पितृभिः पिण्डदानमश्यत एवं च सुखजीवो जीवितुं शक्यते ॥६॥ भ्रात्रा स्वसा न विवोड्धव्या । भातरि स्वसारं कामयमाने देवाः क्रुध्यन्ति ॥७॥ क्थं भर्तुर्भ्रातोच्यते । देवेति भर्तुर्भ्राता वक्तव्यः ॥८॥ नप्तॄणां लाभं पितैच्छत् ॥९॥

42.4. Translation Exercise

sig[सीता]विवाहः पुरा मिथिलायां जनको नाम राजा बभूव । तस्य सुता सीता नाम । सा रूपे शीले चानुपमा बभूव । तां परिणेतुमिछ्हन्तो ऽनेके राजकुमाराः जनकाय दूतान्प्रेषयामासुः ॥

जनकस्तु तां वीर्यसम्पन्नाय क्षत्रियकुमाराय दातुमैच्छत् । अतः स तां वीर्येण क्रेतव्यामकल्पयत् । तथा हि -- तस्य सकाशे गुरुतरं किमपि धनुरासीत् । य इदं धनुरुद्धृत्यास्मिन्शरं सन्धत्ते स मम सुतां परिणेष्यतीति जनकः प्रतिजज्ञे ॥ तां तस्य प्रतिज्ञां श्रुत्वा शतशो राजकुमाराः समाजग्मुः । परं नैको ऽपि तेषां तद्धनुश्चलयितुमपि शशाक । लङ्काधिपती रावणो ऽपि साटोपं समेत्य सलज्जं प्रतिनिवृत्त इति ज्ञायते ॥ सर्वान्राजकुमारान्प्रतिवृत्तान्विलोक्य को मे दुहितुर्भर्ता भविष्यतीति चिन्तापरो बभूव जनकः । अत्रान्तरे ऽयोध्याधिपतेर्दशरथस्य पुत्रः श्रीरामः सलक्ष्मणो विश्वामित्रेण तत्रानीयत । श्रीरामो महर्षेर्विश्वामित्रस्य वचनेन लीलयैव तद्धनुरुद्धृत्य यावत्तस्मिन्बाणमारोपयति तावत्तद्धनुर्द्वेधा भग्नं बभूव ॥

Fig.: धनुर्द्वेधा भग्नं बभूव
(Image source: Details)

साधु साध्विति श्रीरामस्य वीर्यं प्रशशंसुर्जनाः ॥ जनकस्य राज्ञो हृदयं प्रहृष्टं बभूव । ततः स दशरथादीनानाय्य महता विभवेन सीतारामयोर्विवाहोत्सवं निरवर्तयन् ॥

(संस्कृतप्रथमादर्शे)

Explanation of the red highlighted expressions:

सीता f. proper name: daughter of King जनक from विदेह. She emerged from the earth when the king once plowed the field, hence her name: सीता f. "furrow"

Fig.: रामः, सीता, हनुमान्, लक्ष्मनः
(Image source: Details)

मिथिला f. Proper name: Capital of विदेह

Fig.: मिथिला, विदेहः, अयोध्या, कोसलः
(Image source: Details)

जनक m. Proper name: King of विदेह गुरुतर 3: Comparative to गुरु 3: heavier, very heavy

धनुस् Nom.Acc.sg.n. to धनुस् n. "bow"

शतशस् Adv.: by the hundreds

लङ्का f. Proper names: identified with present-day Sri Lanka (ශ්‍රී ලංකාව / இலங்கை)

रावण m. Proper names; Ruler of लङ्का, ruler of the राक्षस.

Fig.: रावणः
(Image source: Details)

अयोध्या f. Proper names: Capital of कोसल (see map above!)

दशरथ m. Proper name: King of कोसल राम m. Proper name: Son of the दशरथ लक्ष्मन m. Proper name: Son of the दशरथ विश्वामित्र m. Proper name: ऋषि, marched with राम and लक्ष्मन to kill demons; for this, the two receive magical weapons from him.

सीतारामयोस् Gen.Loc.Dual to सीताराम