Lesson 42

42.1. Stems in -ṛ

42.1.1. Stems with lengthened grade in the strong stem

All masculines in -ṛ except for the kinship terms listed under 1.3. This category also includes the following kinship terms:

• नप्तृ m. "grandson"
• भर्तृ m. "husband (lit. supporter)"

The majority of nouns belonging here are agent nouns formed with the कृत्-suffix -तृ.

Formation:

• Strong stem: -ār
• Weak stem
• before vowel: -r
• before consonant: -ṛ

Note the irregular formations (marked in red)!

Masculine:

दातृ m. "giver"

	एकवचनम्	बहुवचनम्
प्रथमा	दाता	दातारस्
द्वितीया	दातारम्	दातॄन्
तृतीया	दात्रा	दातृभिस्
चतुर्थी	दात्रे	दातृभ्यस्
पञ्चमी	दातुस्	दातृभ्यस्
षष्ठी	दातुस्	दातॄणाम्
सप्तमी	दातरि	दातृषु

For an explanation of the irregular formations, see Thumb-Hauschild I,2 pp. 76–81

Feminine:

स्वसृ f. is declined like दातृ except for the accusative plural (द्वितीया): स्वसॄस्.

42.1.2. Nominal formation: कृत्-suffix -तृ

With the very frequently occurring कृत्-suffix -तृ, agent nouns (terms for the कर्तृ) are formed from almost every root or causative stem.

Formation:

• strong-grade root + -tṛ

or

• strong-grade root / causative stem + i + tṛ

Examples:

कर्तृ m. "agent"

जेतृ m. "victor"

धातृ m. "creator"

रक्षितृ m. "protector"

बोधयितृ m. "awakener"

Fig.: अयं बोधयिता
(Image source: Details)

Neuters with the ending -तृ that occur rarely have a partially independent declension (see Kielhorn, Grammar § 148).

The feminine of the stems in -तृ ends in -त्री (like देवी).

e.g. कर्त्री f. "female agent"

42.1.3. Stems with strong grade in the strong stem

The following kinship terms belong here:

• पितृ m. "father"
• मातृ f. "mother"
• दुहितृ f. "daughter"
• भ्रातृ m. "brother"
• देवृ m. "husband's brother (wife's brother-in-law)"
• यातृ f. "wife of the husband's brother"
• ननान्दृ f. "husband's sister (wife's sister-in-law)"

Formation:

• strong stem: -ar
• weak stem
• before vowel: -r
• before consonant: -ṛ

Examples:

पितृ m. "father"

मातृ f. "mother"

	पुंस् (एकवचनम्)	पुंस् (बहुवचनम्)	स्त्री (एकवचनम्)	स्त्री (बहुवचनम्)
प्रथमा	पिता	पितरस्	माता	मातरस्
द्वितीया	पितरम्	पितॄन्	मातरम्	मातॄस्
Rest as in दातृ	←	←	←	←

42.1.4. Stems in -ṛ in compounds

As the first member of a compound, nouns in -ṛ naturally stand in their weak stem, i.e.

• before consonants: -ṛ
• before vowels: -r

42.2. Word List

प्रकृति f.: (from कृ + प्र) basic form, natural state, nature; primordial matter, prime substance

अर्जुन m. Proper name: Arjuna, one of the five sons of पण्डु. Hero in the महाभारत (see Basham, Wonder pp. 409 - 414)

स्था + अव 1Ā अवतिष्ठते : to abstain from, to keep away from, to refrain, to remain, to stand

PPP अवस्थित 3: standing, being present

पुरा Adv.: once, formerly

अनेक 3: many (not a few)

कुमार m.: Prince

दूत m.: Messenger, envoy

इष् (1,4,9) Caus. इषयति : to send

सकाश m.: Presence, presence

शर m.: Arrow-shaft, arrow

बाण m.: Arrow, target

ज्ञा + प्रति 9U प्रतिजानाति : to approve, to promise; Ā: to answer, to confirm, to assert, to recognize

चल् 1P चलति : to get into motion

Fut. चलिष्यति
Perf. Vb चचाल, चेलुर्
Pass. चल्यते
Caus. चलयति । चालयति
PPP चलित
Absol. -चल्य
Inf. चलितुम्

अधिपति m. = राजन् आटोप m.: Vanity, pride

चिन्तापर 3: absorbed in thought

अन्तरे Adv.: meanwhile

लीला f.: jest, play

यावत् Adv.: how long, while

तावत् Adv.: as long

द्विधा । द्वेधा Adv.: twofold, in two parts

शंस् 1P शंसति : to praise, to command

Fut. शंसिष्यति
Perf. I शशंस
Pass. शस्यते
Caus. शंसयति
PPP शस्त
Absol. शसित्वा । शस्त्वा
Inf. शंसितुम्

हृदय n.: Heart

42.2.1. Some Kinship Terms

Fig.: माता, पिता, पुत्रकः
(Image source: Details)

भर्तृ m. (zu भृ "tragen, erhalten"): Erhalter, Ernährer, Gatte

भार्या f.,  जाया f.  पत्नी f.: Gattin (भार्या = Gerundiv zu भृ : zu Tragende, zu Erhaltende, Unterhaltsberechtigte)

पितृ m.: Vater

पितृ m. mitmus: surnud meessoost esivanemad, st

1. isa, vanaisa, vanavanaisa
2. inimkonna esiisa

Mõlemale sooritatakse rituaale, nn श्राद्ध n. Iga päev pakutakse kolmele meessoost esivanemale (isapoolsele (ja emapoolsele)) vett ja teatud puhkudel riisipalle või jahupalle (पिण्ड m. "pall"). Nii peaksid esivanemad toitu saama. Selle tseremoonia sooritamine on üks põhjus, miks mees peaks poja saama. Need, kes on seotud selle पिण्ड-annetusega, nimetatakse सपिण्ड (kellel on पिण्ड ühine). सपिण्ड hõlmab kuut põlvkonda: kolm tagasi (kuni vanavanaisani) ja kolm edasi (kuni lapselapselapseni).

तात m.: Papa

मातृ f.: Mutter

पुत्र m.:  Sohn

दुहितृ f. सुता f.: Tochter

नप्तृ m.: Enkel

भ्रातृ m.: Bruder

स्वसृ f., भगिनी f.: Schwester

देवृ m.: abikaasa vend (naise õemees)

यातृ m.: abikaasa venna abikaasa

ननान्दृ n: mehe õde

श्वसुर f.: äi (vanasti: ainult naise)

श्वस्रू f.: Schwiegermutter (Deklination folgt später)

मातुल m.: Mutterbruder (Onkel mütterlicherseits)

मातुलानी f.: ema venna abikaasa (ema venna naine)

पितृव्य m.: Vaterbruder (Onkel väterlicherseits)

पितामह m.: Grossvater väterlicherseits

पितामही f.: Grossmutter väterlicherseits

मातामह m.: Grossvater mütterlicherseits

मातामही f.: Grossmutter mütterlicherseits

42.3. Übung

Tõlgi:

प्रकृत्यैव यः कर्माणि क्रियमाणानि पश्यति स आत्मानमकर्तरं पश्यति ॥१॥

कृष्णस्तस्य लोकस्य पिता माता पितामहो धातास्ति ॥२॥

Joonis: कृष्णस्तस्य लोकस्य पिता माता पितामहो धातास्ति

(Pildi allikas: Details)

आचार्याः पितरः पुत्राश्च पितामहाः श्वशुरा नप्तरो युद्धायावस्थिताः । एतान्न हन्तुमिच्छामीत्यर्जुनो भगवद्गीतायामुवाच ॥३॥

Joonis: अर्जुनो रथे सीदति । कृष्णो ऽस्य रथवाहो ऽस्ति ।

(Pildi allikas: Details)

कवयो लब्धपुत्रतायाः पितॄन्मातॄश्च तुष्टुवुः ॥४॥

भर्त्रा भार्या भर्तव्या । तस्माद्भार्येत्युच्यते ॥५॥

सत्पुत्रः पितृभ्यः पिण्डान्ददाति । पितृभिः पिण्डदानमश्यत एवं च सुखजीवो जीवितुं शक्यते ॥६॥

भ्रात्रा स्वसा न विवोड्धव्या । भातरि स्वसारं कामयमाने देवाः क्रुध्यन्ति ॥७॥

क्थं भर्तुर्भ्रातोच्यते । देवेति भर्तुर्भ्राता वक्तव्यः ॥८॥

नप्तॄणां लाभं पितैच्छत् ॥९॥

42.4. Übersetzungsübung

सीताविवाहः

पुरा मिथिलायां जनको नाम राजा बभूव । तस्य सुता सीता नाम । सा रूपे शीले चानुपमा बभूव । तां परिणेतुमिछ्हन्तो ऽनेके राजकुमाराः जनकाय दूतान्प्रेषयामासुः ॥

जनकस्तु तां वीर्यसम्पन्नाय क्षत्रियकुमाराय दातुमैच्छत् । अतः स तां वीर्येण क्रेतव्यामकल्पयत् । तथा हि -- तस्य सकाशे गुरुतरं किमपि धनुरासीत् । य इदं धनुरुद्धृत्यास्मिन्शरं सन्धत्ते स मम सुतां परिणेष्यतीति जनकः प्रतिजज्ञे ॥ तां तस्य प्रतिज्ञां श्रुत्वा शतशो राजकुमाराः समाजग्मुः । परं नैको ऽपि तेषां तद्धनुश्चलयितुमपि शशाक । लङ्काधिपती रावणो ऽपि साटोपं समेत्य सलज्जं प्रतिनिवृत्त इति ज्ञायते ॥ सर्वान्राजकुमारान्प्रतिवृत्तान्विलोक्य को मे दुहितुर्भर्ता भविष्यतीति चिन्तापरो बभूव जनकः । अत्रान्तरे ऽयोध्याधिपतेर्दशरथस्य पुत्रः श्रीरामः सलक्ष्मणो विश्वामित्रेण तत्रानीयत । श्रीरामो महर्षेर्विश्वामित्रस्य वचनेन लीलयैव तद्धनुरुद्धृत्य यावत्तस्मिन्बाणमारोपयति तावत्तद्धनुर्द्वेधा भग्नं बभूव ॥

Fig.: धनुर्द्वेधा भग्नं बभूव
(Pildi allikas: Details)

साधु साध्विति श्रीरामस्य वीर्यं प्रशशंसुर्जनाः ॥ जनकस्य राज्ञो हृदयं प्रहृष्टं बभूव । ततः स दशरथादीनानाय्य महता विभवेन सीतारामयोर्विवाहोत्सवं निरवर्तयन् ॥

(संस्कृतप्रथमादर्शे)

Explanation of the red highlighted expressions:

सीता f. proper name: daughter of King जनक from विदेह. She emerged from the earth when the king once plowed the field, hence her name: सीता f. "furrow"

Joonis: रामः, सीता, हनुमान्, लक्ष्मनः

(Pildi allikas: Details)

मिथिला n. pärisnimi: विदेह'i pealinn

Joonis: मिथिला, विदेहः, अयोध्या, कोसलः

(Pildi allikas: Details)

जनक m. pärisnimi: विदेह'i kuningas

गुरुतर 3: Komparativ zu गुरु 3: schwerer, sehr schwer

धनुस् Nom.Akk.sg.n. zu धनुस् n. "Bogen"

शतशस् Adv.: zu hunderten

लङ्का f. pärisnimi: samastatakse tänapäevase Sri Lankaga (ශ්‍රී ලංකාව / இலங்கை)

रावण m. pärisnimi; लङ्का valitseja, राक्षस valitseja.

Joonis: रावणः

(Pildi allikas: Details)

अयोध्या f. pärisnimi: कोसल pealinn (vt kaarti ülal!)

दशरथ m. pärisnimi: कोसल'i kuningas

राम m. pärisnimi: दशरथ'i poeg

लक्ष्मन m. pärisnimi: दशरथ'i poeg

विश्वामित्र m. pärisnimi: ऋषि, läks koos राम ja लक्ष्मन-iga deemoneid tapma; selle eest said nad temalt võlurelvi.

सीतारामयोस् Gen.Lok.Dual zu सीताराम