Lesing 7

Weekspreuk

धर्मो जयति नधर्मः सत्यं जयति नानृतम् | क्षमा जयति न क्रोधो देवो जयति नासुरः ॥

dharmo jayati nādharmaḥ
satyaṃ jayati nānṛtam |
kṣamā jayati na krodho
devo jayati nāsuraḥ ||

Regen wen se oorwin, nie onreg nie,
Waarheid wen, nie onwaarheid nie,
Langmoedigheid wen, nie toorn nie,
God wen, nie die teen-God nie.

7.1. Die werkwoordse sin met direkte voorwerp

Skema:
(Agens = kartṛ m. = कर्तृ) – direkte voorwerp (karman n. = कर्मन्) – werkwoord

bv.
rāmaḥ phalaṃ khādati = रामः फलं खादति : "Rāma eet (vreet) 'n vrug."
brāhmaṇo devaṃ yajati = ब्राह्मणो देवं यजति : "Die Brahmanis aanbid 'n god met 'n offer (vir iemand anders)."

As die werkwoord in Parasmaipada of Ātmanepada staan, dan staan die direkte voorwerp (karman n. = कर्मन्) oor die algemeen in die Akkusatief (Wenval, dvitīyā f. = द्वितीया).

7.2. Die Akkusatief (Wenval, dvitīyā f. = द्वितीया = "tweede kasusuitgang")

Uitgang van die Akkusatief Enkelvoud Manlik en Vroulik na klinker: -m

Maskulina op	Akkusatief Enkelvoud
-a: deva	devam देवम्
-i: kavi	kavim कविम्
-u: guru	gurum गुरुम्
Feminina op	Akkusatief Enkelvoud
-ā: devatā	devatām देवताम्
-i: śruti	śrutim श्रुतिम्
-ī: devī	devīm देवीम्
-u: dhenu	dhenum धेनुम्

Akkusatief meervoud manlike vorm van stamwoorde wat op 'n vokaal eindig (uitsondering: monosillabiese wortelstamme wat op 'n lang vokaal eindig): verlenging van die finale vokaal + -n

Manlike selfstandige naamwoorde wat op	Akkusatief meervoud
-a: deva	devān देवान्
-i: kavi	kavīn कवीन्
-u: guru	gurūn गुरून्

Akkusatiewe meervoud vroulike vorm van stamwoorde wat op 'n vokaal eindig (uitsondering: monosillabiese wortelstamme wat op 'n lang vokaal eindig): verlenging van die finale vokaal + -s

Vroulike selfstandige naamwoorde wat op	Akkusatiewe meervoud
-ā: devatā	devatās देवतास्
-i: śruti	śrutīs श्रुतीस्
-ī: devī	devīs देवीस्
-u: dhenu	dhenūs धेनूस्

7.2.1. Akkusatiewe enkelvoud- en meervoudsvorme van vra- en wyswoorde

		Manlik	Vroulik	Onbepaald
kim wer/was	sg.	kam कम्	kām काम्	kim किम्
	meerv.	kān कान्	kās कास्	kāni कानि
tad er/es/jenes	sg.	tam तम्	tām ताम्	tad तद्
	meerv.	tān तान्	tās तास्	tāni तानि
etad hierdie een	sg.	etam / enam एतम् / एनम्	etām / enām एताम् / एनाम्	etad / enad एतद् / एनद्
	meerv.	etān / enān एतान् / एनान्	etās / enās एतास् / एनास्	etāni / enāni एतानि / एनानि
idam hier	sg.	imam / enam इमम् / एनम्	imām / enām इमाम् / एनाम्	idam / enad इदम् / एनद्
	meerv.	imān / enān इमान् / एनान्	imās / enās इमास् / एनास्	imāni / enāni इमानि / एनानि

Die vorme enam (एनम्) ens. behoort tot die stam enad (एनद्), wat slegs in sekere gevalle afleidings vorm. Hierdie word in plaas van die vorme van etad en idam gebruik wanneer die ding waarop verwys word reeds in die voorafgaande teks genoem is.
bv. ayaṃ devaḥ, enaṃ yajante. = अयं देवः । एनं यजन्ते ॥ : "Hy is 'n god. Hulle bring offers aan hom."

7.2.2. Gebruik van die akkusatief (dvitīyā f. = द्वितीया = "tweede-val-einde")

Die akkusatief (dvitīyā f. = द्वितीया) dui aan:

1. In 'n nie-passiewe werkwoordsklasie: die direkte voorwerp (karman n. = कर्मन्) van die handeling wat deur die werkwoord uitgedruk word:
   bv.
   • devaṃ yajati = देवं यजति : "Hy offer aan 'n god met 'n offerande."
   • phalam āpnoti = फलमाप्नोति : "Hy pluk die vrug (bv. van sy dade)."
2. By werkwoorde wat loop, beweging, lei of soortgelyke handelinge na iets uitdruk, dui die akkusatief die bestemming van die beweging aan:
   bv.
   • narakaṃ gacchati = नरकं गच्छति : "Hy gaan na die hel."

Anderes gebruik van die akusatief word later behandel.

7.3. Sandhi van uitklinkende -n

Uitklinkende -n:

1. Word voor stemhebbende palatale en retrofleks sparśa en voor ś- vervang deur die neusklank wat ooreenstem met hierdie klank:
   -n voor j-, jh-, ñ-, ś- » -ñ
   -n voor ḍ-, ḍh-, ṇ-, ṣ- » -ṇ
   bv. kṣatriyān + jayati » kṣatriyāñ jayati = क्षत्रियांञ्जयति : "Hy oorwin die Kṣatriyas."
   Aanvangende ś- word dan gewoonlik vervang deur ch-:
   gurūn + śṛṇoti » gurūñ chṛṇoti (saam met gurūñ śṛṇoti) = गुरूञ्छृणोति (गुरूञ्शृणोति) : "Hy hoor die onderwysers." "Luister na die onderwysers."

2. Word -l vervang deur l- voorafgegaan deur 'n Anunāsika (nasale l, geskryf as ल् met anunāsika ँ):
   bv. paśūn + labhate » पशूंल्लभते : "Hy verkry vee."

3. Word vervang deur anusvāra + die sibilant wat ooreenstem met hierdie klanke voor 'n aanvanklike stemlose palataal, retrofleks of dentaal:

   • -n voor c-, ch- » -ṃś
   • -n voor ṭ-, ṭh- » -ṃṣ
   • -n voor t-, th- » -ṃs
     bv. devān + ca » devāṃś ca = देवांश्च : "en die gode (akk.)"
     devān + tu » devāṃs tu = देवांस्तु : "maar die gode (akk.)"

4. Behalwe ná 'n kort vokaal (sien hieronder), bly die finale -n in alle ander gevalle onveranderd.

7.4. Die onbepaalde geslag (napuṃsaka n. = नपुंसक)

In die onbepaalde geslag is die vorme vir die naamval (prathamā) en die genitief (dvitīyā) identies.

7.4.1. Neutraal van stamme wat op -a eindig

• Nominatief / akkusatief enkelvoud eindsel: -m
  bv. phala n. = फल = "vrug": nom. / akk. sg. phalam = फलम्
• Nominatief / akkusatief meervouds-einde: -āni
  bv. phala n. = फल: nom. / Akk. vpl. phalāni = फलानि

7.5. Atiematiese teenwoordige tydklasse

Die 5de teenwoordige tydklas vorm wat bekendstaan as 'n atiematiese teenwoordige tydstam; dit wil sê, anders as die tiematiese teenwoordige tydklasse (1ste, 4de, 6de, 10de klas), wat eindig in die 'tematiese vokaal' -a.

Die athematiese teenwoordige tydklasse het stamgradering, d.w.s. daar is twee vorme van die teenwoordige tydstam:

1. sterk stam: hoëgraad (selde langgraad)
2. swak stam: laaggraad
   Die sterk stam kom voor:

• in die aanwysende enkelvoud Parasmaipada teenwoordige tyd (laṭ) en onvoltooide tyd (laṅ)
• in alle eerste-persoon-vorme van die gebiedende wys (loṭ) in die Parasmaipada en Ātmanepada
• in die derde-persoon enkelvoud gebiedende wys (loṭ) in die Parasmaipada

Alle ander vorme het die swak teenwoordige stam.

7.5.1. Primêre uitgange van die derde persoon meervoud vir atematiese stamme

Vir athematiese teenwoordige tydstamme is die primêre uitgangings van die derde persoon meervoud:

• Parasmaipada: -anti
• Ātmanepada: -ate

7.5.2. Die 5de teenwoordige tydklas (svādi = स्वादि = 'su ens.')

• Sterk stam: (gewoonlik) laag-graadwortel (soos gelys) + -no-
• Swak stam: (gewoonlik) laag-graadwortel (soos gelys) + -nu-

Voor vokale eindings word -nu- in wortels wat op 'n vokaal eindig, vervang deur -nv-; in wortels wat op 'n medeklinker eindig, word -nu- voor vokale eindings vervang deur -nuv-.

Voorbeelde:

Woorwortel धातु	Sterk stam	Swak stam	Voor 'n vokaal (swak)
āp 5 P आप् "bereik"	āp-no (3de sing. āpnoti = आप्नोति)	āp-nu	āp-nuv (3de vpl. āpnuvanti = आप्नुवन्ति)
aś 5 Ā अश् "bereik"	—	aś-nu (3de sing. aśnute = अश्नुते)	aś-nuv (3de pers. meervoud aśnuvate = अश्नुवते)
su 5 U सु "uitknyp"	su-no (3de sing. sunoti = सुनोति)	su-nu (3de sing. sunute = सुनुते)	su-nv (3de pl. sunvanti = सुन्वन्ति, 3de pl. sunvate = सुन्वते)
śru 5 P श्रु 'om te hoor'	śṛ-ṇo (3de sing. śṛṇoti = शृणोति)	śṛ-ṇu	śṛ-ṇv (3de vpl. śṛṇvanti = शृण्वन्ति)

7.6. Woordeskat

Leer die volgende woorde:

• aś 5 Ā (aśnute) अश् अश्नुते : bereik, by aankom, verwerf
• āp 5 P (āpnoti) आप् आप्नोति : bereik, verkry
• kup 4 P (kupyati) कुप् कुप्यति : om kwaad te wees
• krudh 4de persoon (krudhyati) क्रुध् क्रुध्यति : om kwaad te wees
• khād 1ste persoon (khādati) खाद् खादति : om te kou, om te eet
• śru 5de persoon (śṛṇoti !) श्रु शृणोति : hoor (iets: akkusatief; iemand: genitief of akkusatief; oor: akkusatief; van iemand: genitief, ablatief, instrumentaal)
• su 5 U (sunoti) सु सुनोति : uitpers
• soma m. सोम : geperste drank, soma; maan (Die plant waarvan soma gepers is, bly tot op hede 'n saak van debat).

Figuurlik: Was dit die Vediese somaplant?: Vlieëagariek: Amanita muscaria (L.) Lam.
(Beeldbron: Details)

• phala n. फल : vrug (ook figuurlik: die (karmiese) vrug van 'n daad)
• nṛtya n. नृत्य : dans
• svarga m. स्वर्ग : hemel
• naraka m. नरक : Hel (volgens Hindoe-geloof neem die heelal die vorm van 'n eier aan (Brahmāṇḍa m.n. = ब्रह्माण्ड = 'Brahmā se eier'): bo die aarde is daar ses hemele van toenemende saligheid; onder die aarde is daar sewe sogenaamde pātāla n. = पाताल, woonplekke van die nāga (m.) = नाग (slangwezens) en ander mitiese wesens; daaronder lê sewe helle van toenemende foltering)
• aṅga (n.) अङ्ग : liggaamsledemaat, samestellende deel; ook = vedāṅga = वेदाङ्ग
• gam 1 P (gacchati) गम् गच्छति : om te gaan (Volgens die inheemse werkwoordklassifikasie behoort dit tot die teenwoordige tydklas 1, maar is dit in werklikheid 'n vorming met 'n teenwoordige tydstamvormende agtervoegsel -ccha-: gam » laer graad (gm ») ga-ccha-ti)

7.7. Oefening

A) Vul telkens in enkelvoud en meervoud het lijdend voorwerp of de richting-accusatief in:

1. brāhmaṇas ... yajati (deva, devī, viṣṇu, agni, devatā)
   ब्राह्मणस् ... यजति (देव, देवी, विष्णु, अग्नि, देवता)

Afbeelding: Viṣṇu = विष्णु, 8./9. eeuw.
(Bron afbeelding: Details)

2. gurus ... khādati (phala)
   गुरुस् ... खादति (फल)
3. sādhus ... gacchati (svarga)
   साधुस् ... गच्छति (स्वर्ग)
4. śūdrā ... gacchati (naraka)
   शूद्रा ... गच्छति (नरक)
5. ... jayati (śūdra)
   जयति (शूद्र)
6. ... labhate (dhenu, paśu, phala)
   लभते (धेनु, पशु, फल)

B) Vul de bijbehorende werkwoordsvormen in:

1. sādhuḥ svargaṃ ... (āp, gam, aś)
   साधुः स्वर्गम् ... (आप्, गम्, अश्)
2. brāhmaṇaḥ somam ... (su) (2 vormen)
   ब्राह्मणः सोमम् ... (सु)
3. sādhur gurum ... (śru)
   साधुर्गुरुम् ... (श्रु)
4. devī ... (kup, krudh)
   देवी ... (कुप्, क्रुध्)

C) Zet in de oefenzinnen B) het subject, object en werkwoord in meervoud.

D) Zet over naar het Ātmanepada:

1. sunvanti.
   सुन्वन्ति ।
2. nayanti.
   नयन्ति ।
3. sunoti.
   सुनोति ।
4. yajati.
   यजति ।

Afbeelding: yajati = यजति — Vedisch offer = yajña m. = यज्ञ
(Bron afbeelding: Details)

E) Vorm de accusatief (dvitīyā) enkelvoud en meervoud voor alle tot nu toe geleerde naamwoorden.

F) Vertaal:

1. hulle na en hemel.
   नरकांश्च स्वर्गांश्च गच्छन्ति ।
2. Luister na die grootmeesters.
   गुरूूंस्तु शृण्वन्ति ।
3. Sūdra's bereik 'n hemel.
4. Die Kṣatriya's aanbid die godinne as offermeesters met offers.
5. Vaiśya-vroue aanbid godhede met offers.
6. Die HERE is toornig.
7. śikṣā kalpo vyākaraṇaṃ niruktaṃ chando jyotiṣam aṅgāni.
   शिक्षा कल्पो व्याकरणं निरुक्तं छन्दो ज्योतिषमङ्गानि ।
8. Aan watter god offer hierdie brahmane?

Afbeelding: Aan watter god offer hier? Antwoord: Gaṇeśa (Gaṇapati) = गणेश (गणपति). Gaṇapatihoma (yajña).
(Beeldbron: Details)

9. Wat kau hierdie heilige man?
10. Wat pers hierdie (hier)?
11. Hy is die onderwyser. Na hom luister men (= hulle).